Nhưng tất cả những điều ấy chỉ là những giấc mơ vàng son. Ồ, xin hãy nói cho tôi biết, ai là kẻ đầu tiên rao giảng, ai là kẻ đầu tiên lớn tiếng khẳng định rằng con người chỉ làm những chuyện đê tiện đơn giản vì họ chưa hiểu rõ quyền lợi của chính mình; và rằng nếu con người được khai sáng, nếu đôi mắt họ được mở ra để thấy rõ những quyền lợi chính đáng và bình thường của bản thân, thì họ sẽ lập tức từ bỏ thói hư tật xấu, sẽ ngay tức khắc trở nên tốt đẹp và cao thượng? Lí do là vì, một khi đã được khai sáng và thấu hiểu lợi ích thiết thực của mình, họ sẽ chỉ thấy quyền lợi của chính mình nằm trong điều thiện chứ không đâu khác, và tất cả chúng ta đều biết rằng không một ai có thể cố ý hành động chống lại quyền lợi của bản thân, do đó, có thể nói là một cách tất yếu, họ sẽ bắt đầu làm điều thiện. Ồ, thật là một kẻ ngây thơ! Ồ, một đứa trẻ trong trắng, khờ dại làm sao! Trước hết, trong bao nhiêu ngàn năm qua, đã có thời điểm nào con người chỉ hành động hoàn toàn vì quyền lợi của chính mình chưa? Phải làm sao với hàng triệu sự kiện đang minh chứng rằng con người một cách hoàn toàn tự giác, nghĩa là hiểu thấu đáo quyền lợi thực sự của mình, đã gạt chúng sang một bên và lao đầu theo một con đường khác, tiến thẳng vào hiểm nguy và sóng gió, chẳng bị ai hay điều gì ép buộc, mà dường như chỉ vì họ chán ngấy lối mòn quen thuộc, nên đã bướng bỉnh, ngang ngạnh dấn thân vào một lối đi đầy chông gai, vô lý, dò dẫm tìm kiếm nó gần như trong bóng tối? Thế nên, tôi cho rằng sự bướng bỉnh và ngoan cố ấy đối với họ lại hấp dẫn hơn bất kỳ mối lợi nào...

Lợi ích! Lợi ích thực chất là gì? Liệu bạn có dám tự đứng ra định nghĩa với độ chính xác tuyệt đối xem lợi ích của con người bao gồm những gì không? Và điều gì sẽ xảy ra nếu có lúc lợi ích của một con người không những có thể, mà đôi khi còn buộc phải, nằm ở việc họ khao khát những điều gây hại cho chính mình và chẳng có chút lợi lộc gì? Nếu quả thực là như vậy, nếu một trường hợp như thế có thể xảy ra, thì toàn bộ nguyên lý kia sẽ sụp đổ thành tro bụi. Bạn nghĩ sao - liệu có những trường hợp như thế tồn tại không? Bạn đang cười; cứ cười đi, các ngài ạ, nhưng xin hãy trả lời tôi một điều: liệu những mối lợi của con người đã được tính toán với độ chính xác tuyệt đối chưa? Chẳng lẽ lại không có những mối lợi không những chưa từng được đưa vào mà thậm chí không tài nào được đưa vào bất kỳ bảng phân loại nào sao? Bạn thấy đấy, theo tôi được biết, các vị đã gom toàn bộ danh mục lợi ích con người từ các số liệu trung bình của thống kê và các công thức kinh tế chính trị. Những mối lợi của các vị là sự thịnh vượng, sự giàu sang, sự tự do, sự bình yên—cứ thế, cứ thế mãi.

Thế nên, một kẻ ví dụ như công khai và chủ tâm đi ngược lại với toàn bộ danh sách ấy, theo suy nghĩ của các vị, và tất nhiên là cả của tôi nữa, sẽ là một kẻ tối tăm phản động hoặc một tên điên loạn chính hiệu: chẳng phải thế sao? Nhưng các vị biết điều gì đáng ngạc nhiên không: tại sao những nhà thống kê, những bậc hiền triết và những người mang lòng bác ái ấy, khi tính toán các mối lợi của con người lại luôn luôn bỏ sót một mối lợi? Họ thậm chí còn chẳng thèm đưa nó vào phép tính dưới dạng mà lẽ ra nó phải được tính, trong khi toàn bộ bài toán lại phụ thuộc vào đó. Sẽ chẳng có gì to tát nếu họ chỉ việc cầm lấy mối lợi này và bổ sung nó vào danh sách. Nhưng ngặt một nỗi là cái mối lợi kỳ lạ ấy lại chẳng chịu nằm gọn trong bất kỳ hệ thống phân loại nào và chẳng tìm được chỗ đứng trong bất kỳ bản danh sách nào. Chẳng hạn, tôi có một người bạn... Hừm! Các ngài ạ, nhưng chắc chắn đó cũng là bạn của các ngài; và quả thực chẳng có ai, không một ai mà hắn ta lại không phải là bạn! Khi chuẩn bị thực hiện bất kỳ công việc gì, quý ông này ngay lập tức giải thích cho bạn nghe một cách tao nhã và rành mạch chính xác cách thức hắn phải hành động phù hợp với các quy luật của lý trí và chân lý. Hơn thế nữa, hắn sẽ say sưa và hào hứng bàn luận với bạn về những quyền lợi chân chính, bình thường của con người; hắn sẽ dùng giọng điệu mỉa mai để quở trách những kẻ đần độn cận thị không hiểu nổi quyền lợi của chính mình cũng như ý nghĩa đích thực của đức hạnh; thế rồi, chỉ chưa đầy một phần tư giờ sau, chẳng vì bất kỳ nguyên nhân kích động bất ngờ nào từ bên ngoài, mà đơn thuần chỉ vì một động lực bên trong nào đó mạnh mẽ hơn tất cả các quyền lợi của hắn, hắn sẽ lập tức quay ngoắt sang một hướng hoàn toàn khác — nghĩa là hành động trái ngược hoàn toàn với những gì hắn vừa mới nói về bản thân, trái ngược với các quy luật của lý trí, trái ngược với quyền lợi của chính mình, và trên thực tế là trái ngược với tất cả mọi thứ...

Tôi xin cảnh báo trước rằng người bạn của tôi là một thực thể phức hợp, và do đó rất khó để trách cứ hắn như một cá nhân đơn lẻ. Thực tế là, thưa các ngài, hình như thực sự tồn tại một thứ gì đó còn được hầu hết mọi người trân quý hơn cả những mối lợi to lớn nhất của họ, hoặc nói cách khác (để không rơi vào mâu thuẫn logic) là tồn tại một mối lợi tối thượng (chính là cái mối lợi bị bỏ quên mà chúng ta vừa nhắc tới) quan trọng và có lợi hơn tất cả mọi mối lợi khác, vì nó mà con người khi cần thiết sẵn sàng hành động bất chấp mọi thứ luật lệ; nghĩa là bất chấp lý trí, danh dự, sự bình yên, sự thịnh vượng — tóm lại là bất chấp tất cả những điều tuyệt vời và hữu ích ấy, miễn là họ có thể đạt được cái mối lợi căn bản, tối thượng và đắt giá hơn tất thảy ấy. “Vâng, nhưng suy cho cùng thì đó vẫn là lợi ích thôi,” các vị sẽ vặn lại. Nhưng xin lỗi các ngài, tôi sẽ làm rõ điểm này, và đây không phải là một trò chơi chữ nghĩa.

Điều quan trọng là mối lợi này đáng chú ý ở chính điểm nó phá vỡ mọi hệ thống phân loại của chúng ta, và liên tục đập tan mọi học thuyết do những người yêu mến loài người dựng lên vì lợi ích của nhân loại. Thực tế là nó đảo lộn tất cả. Nhưng trước khi tôi kịp nêu tên mối lợi này cho các ngài, tôi muốn tự hạ uy tín cá nhân mình trước đã, và vì thế tôi mạnh dạn tuyên bố rằng tất cả những hệ thống tốt đẹp ấy, tất cả những lý thuyết nhằm giải thích cho nhân loại hiểu về quyền lợi chân chính và bình thường của họ, để rồi khi không ngừng nỗ lực theo đuổi những quyền lợi ấy, họ sẽ ngay lập tức trở nên tốt đẹp và cao thượng — theo quan điểm của tôi, cho đến nay chỉ là những bài tập logic thuần túy! Vâng, chỉ là những bài tập logic mà thôi. Cha chả, việc bảo vệ lý thuyết cải tạo nhân loại thông qua con đường theo đuổi lợi ích cá nhân, theo suy nghĩ của tôi, cũng gần giống như... việc khẳng định, chẳng hạn, theo quan điểm của Buckle, rằng thông qua văn minh, con người trở nên mềm mỏng hơn, và do đó ít hiếu chiến hơn cũng như kém thích nghi với chiến tranh hơn.

Dưới góc độ logic, dường như điều đó thực sự suy ra được từ các luận điểm của ông ta. Nhưng con người lại có một sự say mê kỳ lạ đối với các hệ thống và các suy diễn trừu tượng đến mức họ sẵn sàng cố ý bóp méo sự thật, sẵn sàng chối bỏ cả những bằng chứng rành rành trước mắt chỉ để bảo vệ cho logic của mình. Tôi lấy ví dụ này bởi vì đây là minh chứng hiển hỏng nhất. Các vị hãy nhìn xung quanh mà xem: máu đang đổ thành dòng, và đổ một cách đầy vui vẻ, cứ như thể đó chỉ là rượu sâm-panh vậy. Hãy nhìn vào toàn bộ thế kỷ XIX nơi Buckle từng sống. Hãy nhìn vào Napoleon — cả Đại đế lẫn vị hiện tại. Hãy nhìn vào Bắc Mỹ — liên bang vĩnh cửu ấy. Hãy nhìn vào trò hề Schleswig-Holstein... Và văn minh đã làm cho phần người trong chúng ta mềm mỏng hơn ở điểm nào chứ? Mối lợi duy nhất mà nền văn minh mang lại cho nhân loại chính là khả năng trải nghiệm đa dạng các cảm giác ở mức độ cao hơn — và tuyệt đối chẳng còn gì khác nữa. Và chính nhờ sự phát triển của tính đa diện này mà con người có thể tìm thấy niềm vui trong việc đổ máu. Trên thực tế, điều này đã và đang xảy ra với họ rồi.

Các vị có để ý thấy rằng chính những quý ông văn minh nhất lại là những kẻ tàn sát tinh vi nhất, những kẻ mà các nhân vật như Attila hay Stenka Razin không đáng xách dép cho, và nếu họ không gây chú ý như Attila hay Stenka Razin thì đơn giản là vì họ xuất hiện quá thường xuyên, quá đỗi bình thường và đã trở nên quen thuộc với chúng ta rồi. Dù sao đi nữa, văn minh cũng đã khiến cho nhân loại, nếu không trở nên hiếu chiến hơn, thì ít ra cũng trở nên máu lạnh một cách đê tiện và đáng kinh ngạc hơn. Ngày xửa ngày xưa, con người nhìn thấy công lý trong sự đổ máu và với một lương tâm hoàn thanh thản, họ tiêu diệt những kẻ họ cho là đáng phải chết. Còn ngày nay, chúng ta dù cho rằng việc đổ máu là gớm ghiếc nhưng vẫn cứ lao vào cái sự gớm ghiếc ấy, và thậm chí còn làm với năng lượng sung mãn hơn bao giờ hết. Điều nào tồi tệ hơn đây? Các vị hãy tự quyết định lấy điều đó đi.

Người ta nói rằng Cleopatra (xin phép được dẫn một ví dụ từ lịch sử La Mã) có sở thích cắm những chiếc trâm vàng vào ngực các nữ nô lệ và tìm thấy sự thỏa mãn từ những tiếng thét cùng quằn quại của họ. Các vị sẽ bảo rằng đó là chuyện ở những thời kỳ tương đối dã man; rằng thời đại này cũng là thời đại dã man bởi vì, nói theo một cách tương đối, những chiếc trâm vàng ấy vẫn đang tiếp tục bị đâm vào người ngay cả ở thời hiện tại; rằng dẫu cho con người ngày nay đã học được cách nhìn nhận rõ ràng hơn so với thời kỳ dã man, thì họ vẫn còn cách rất xa việc học cách hành động theo đúng những gì lý trí và khoa học sai bảo. Thế nhưng các vị vẫn hoàn toàn tin chắc rằng con người nhất định sẽ học được điều đó khi họ rũ bỏ được một số thói hư tật xấu cũ kỹ, và khi ý thức thông thường cùng khoa học tái giáo dục hoàn toàn bản chất con người, uốn nắn nó theo một hướng đi bình thường. Các vị tự tin rằng khi ấy con người sẽ chấm dứt những lỗi lầm cố ý và, có thể nói như vậy, sẽ bị buộc phải không còn muốn chống lại các quyền lợi bình thường của mình nữa.

Vẫn chưa hết đâu; khi đó, các vị bảo rằng, chính khoa học sẽ dạy cho con người (dù theo suy nghĩ của tôi thì đó là một sự xa xỉ thừa thãi) rằng chưa bao giờ con người thực sự có bất kỳ ý thích hay ý chí riêng nào, và bản thân họ thực chất chỉ giống như một phím đàn piano hay một ống của cây đàn phong cầm, và ngoài ra còn có những thứ gọi là quy luật tự nhiên; thế nên mọi việc họ làm hoàn toàn không phải do ý chí của họ quyết định, mà tự nó diễn ra theo các quy luật của tự nhiên. Do đó, chúng ta chỉ việc khám phá ra các quy luật tự nhiên này, và con người sẽ không còn phải chịu trách nhiệm cho hành động của mình nữa, cuộc sống khi ấy sẽ trở nên vô cùng dễ dàng đối với họ. Mọi hành động của con người khi đó tất nhiên sẽ được lập bảng theo các quy luật này, một cách chuẩn xác theo toán học, giống như các bảng log-a lên đến 108.000, và được đưa vào một mục lục; hoặc tuyệt vời hơn nữa, người ta sẽ xuất bản một số công trình mang tính giáo huấn kiểu như các bộ bách khoa toàn thư, trong đó mọi thứ sẽ được tính toán và giải thích rành mạch đến mức trên thế giới này sẽ chẳng còn lại bất kỳ sự kiện bất ngờ hay cuộc phiêu lưu nào nữa.

Khi đó — tất cả những điều này đều là lời các vị — những mối quan hệ kinh tế mới sẽ được thiết lập, hoàn toàn có sẵn và được tính toán với độ chính xác tuyệt đối theo toán học, sao cho mọi câu hỏi có thể xảy ra sẽ biến mất trong chớp mắt, đơn giản vì mọi câu trả lời khả dĩ cho nó đều đã được chuẩn bị sẵn sàng. Khi đó “Cung điện Pha-lê” sẽ được xây dựng. Khi đó... Tóm lại, đó sẽ là những ngày tháng thái bình thịnh trị. Tất nhiên là chẳng có gì đảm bảo (đây là lời nhận xét của tôi) rằng khi ấy mọi thứ sẽ không trở nên buồn chán đến phát điên (vì người ta sẽ phải làm gì khi mọi thứ đã được tính toán và lên bảng biểu sẵn cơ chứ), nhưng bù lại mọi thứ sẽ vô cùng hợp lý. Tất nhiên sự chán ngẳm có thể dẫn con người đến bất cứ đâu. Chính sự chán ngẳm là thứ khiến người ta cắm những chiếc trâm vàng vào người khác, nhưng tất cả những điều đó chẳng hề gì. Điều tồi tệ (đây lại là lời nhận xét của tôi) là tôi dám cá rằng lúc đó con người sẽ còn tỏ ra biết ơn vì những chiếc trâm vàng ấy nữa kìa.

Con người vốn dĩ ngốc nghếch, các vị biết đấy, ngốc nghếch một cách kỳ lạ; hay nói chính xác hơn là họ chẳng hề ngốc nghếch chút nào, nhưng lại vô ơn đến mức chẳng thể tìm thấy kẻ thứ hai nào như thế trong toàn bộ tạo hóa. Bản thân tôi, chẳng hạn, sẽ không hề cảm thấy ngạc nhiên chút nào nếu bỗng nhiên, chẳng vì duyên cớ gì, giữa lúc nhà nhà đang hưởng trảng thịnh vượng chung, lại xuất hiện một quý ông mang gương mặt đểu cáng, hay đúng hơn là mang một bộ mặt phản động và đầy mỉa mai, chống hai tay nạnh hông và cất tiếng nói với tất cả chúng ta rằng: “Này các ngài, chẳng phải tốt hơn là chúng ta nên đạp đổ cái quái quỷ này và ném chủ nghĩa duy lý bay theo gió, đơn giản là để tống cổ đám log-a chết tiệt kia xuống địa ngục, và cho phép chúng ta được sống thêm một lần nữa theo cái ý thích khùng điên của riêng mình hay sao!”

Điều đó một lần nữa lại chẳng có gì đáng ngại, nhưng điều phiền phức là thể nào hắn ta cũng sẽ tìm được những kẻ hỗ trợ ủng hộ — bản tính con người là thế đấy. Và tất cả những điều đó chỉ vì một lý do ngớ ngẩn nhất, mà ngẫm ra thì chẳng đáng để nhắc đến: đó là việc con người ở khắp mọi nơi và trong mọi thời đại, bất kể kẻ đó là ai, vẫn luôn thích hành động theo ý mình muốn chứ nhất quyết không chịu hành động theo những gì lý trí và quyền lợi của họ sai bảo. Và người ta hoàn toàn có thể chọn những điều đi ngược lại với lợi ích của chính mình, thậm chí đôi khi người ta nhất thiết phải làm thế (đó là quan điểm của tôi).

Sự tự do lựa chọn không bị ràng buộc của chính mình, ý thích cá nhân của riêng mình, dù cho nó có điên rồ đến đâu chăng nữa, trí tưởng tượng của chính mình đôi khi được đẩy lên đến mức cuồng loạn — đó chính là “mối lợi tối thượng” mà chúng ta đã vô tình bỏ quên, thứ không chịu sự chi phối của bất kỳ bảng phân loại nào và là thứ mà trước mặt nó, mọi hệ thống và học thuyết đều liên tục bị đánh tan thành muôn mảnh. Và làm sao mà đám người tự cho là thông thái ấy lại biết được rằng con người chỉ muốn một sự lựa chọn bình thường, hợp đạo đức chứ? Điều gì đã khiến họ nghĩ rằng con người nhất thiết phải khao khát một sự lựa chọn có lợi một cách hợp lý cơ chứ? Thứ mà con người muốn đơn giản chỉ là sự lựa chọn độc lập, bất kể sự độc lập ấy phải trả giá bằng điều gì và dẫn dắt họ đến đâu. Và sự lựa chọn ấy, chà, quỷ mới biết đó là sự lựa chọn kiểu gì.