Tóm lại là thế này, thưa các ngài, thà chẳng làm gì cả còn hơn! Thà cứ thản nhiên mà bất động! Vậy nên xin hoan hô thế giới ngầm! Mặc dù tôi từng nói rằng tôi ghen tị với con người bình thường đến giọt mật đắng cuối cùng, tôi cũng chẳng thèm đổi chỗ cho họ làm gì, dẫu họ có ra sao đi nữa (dù tôi vẫn cứ ghen tị với họ mãi). Không, không; đằng nào thì cuộc sống dưới tầng ngầm ấy vẫn có lợi hơn. Ở đó, ít nhất, người ta có thể... Ồ, nhưng ngay lúc này đây tôi lại đang nói dối rồi! Tôi nói dối vì chính tôi thừa nhận rằng sống dưới tầng ngầm chưa chắc đã hay hơn, mà phải là một cái gì đó khác, hoàn toàn khác, một thứ mà tôi hằng khao khát nhưng mãi chẳng tài nào tìm thấy! Khỉ thật cái tầng ngầm này!
Tôi sẽ kể cho các ngài nghe một điều nữa tốt hơn, ấy là nếu bản thân tôi thực sự tin vào bất cứ thứ gì mình vừa viết ra. Tôi xin thề với các ngài, chẳng có lấy một điều, chẳng có lấy một từ nào trong những gì tôi viết mà tôi thực sự tin tưởng cả. Nghĩa là, có thể tôi tin thật, nhưng đồng thời tôi cũng cảm thấy và ngờ rằng mình đang bốc phét như thợ cợt.
“Thế sao anh lại viết ra tất cả những thứ này?” các ngài sẽ hỏi tôi. “Lẽ ra tao phải nhốt tụi mày xuống tầng ngầm bốn mươi năm không cho làm gì, rồi tao mới mò xuống cái hầm của mày để xem mày đã đạt tới cái cảnh giới nào rồi! Làm sao mà một con người có thể chịu đựng cảnh không làm gì suốt bốn mươi năm trời cho được?”
“Chẳng phải đáng xấu hổ lắm sao, chẳng phải nhục nhã lắm sao?” các ngài có lẽ sẽ nói thế, vừa bĩu môi khinh bỉ lắc đầu. “Anh khao khát cuộc sống và cứ muốn giải quyết các vấn đề của đời sống bằng một mớ logic rối rắm. Sao mà những lời lẽ châm chọc của anh lại lì lợm và xấc xược đến thế, mà đồng thời anh lại cũng hèn nhát đến tội nghiệp! Anh nói nhảm mà lại đâm ra khoái chí; anh nói những điều xấc xược nhưng lòng dạ thì lúc nào cũng nơm nớp lo sợ và tìm cách thanh minh. Anh lớn tiếng tuyên bố chẳng sợ bố con thằng nào, nhưng mặt khác lại cứ luồn cúi cốt để lấy được cái nhìn thiện cảm từ tụi tao. Anh tuyên bố mình đang nghiến răng ken két, nhưng đồng thời vẫn ráng tỏ ra thông minh hóm hỉnh để mua vui cho chúng tao. Anh thừa biết những trò khôn vặt của mình chẳng có gì là buồn cười, nhưng rõ ràng anh vẫn vô cùng mãn nguyện với giá trị văn chương của chúng. Có thể anh đã thực sự đau khổ, nhưng anh lại chẳng hề tôn trọng chính nỗi đau của mình. Có thể anh có sự chân thành, nhưng lại thiếu đi lòng khiêm nhường; vì chút hư vinh cỏn con mà đem phơi bày sự chân thành của mình ra cho thiên hạ đàm tiếu, bêu riếu. Chắc hẳn anh định nói điều gì đó, nhưng rồi lại giấumẹ nó cái từ cuối cùng đi vì sợ hãi, bởi anh chẳng có đủ gan góc để thốt lên, mà chỉ bày ra cái thói trơ trẽn hèn nhát. Anh khoe khoang về ý thức của mình, nhưng lại chẳng vững chân trên mảnh đất ấy, vì dẫu lý trí anh có hoạt động đi chăng nữa, thì tâm can anh đã vẩn đục và thối nát rồi, mà một tâm hồn không thanh thỉnh thì chẳng thể nào có được ý thức trọn vẹn và chân chính. Và sao mà anh phiền toái thế, cứ sấn sổ và làm trò hề mãi! Toàn dối trá, dối trá, dối trá cả!”
Đương nhiên là những điều các ngài vừa nói đều do chính tôi tự bịa ra cả. Cái đó cũng xuất phát từ dưới tầng ngầm mà ra. Tôi đã lắng nghe các ngài qua khe nứt dưới sàn nhà suốt bốn mươi năm nay rồi. Chính tôi tự nghĩ ra đấy chứ, vì chẳng còn gì khác để mà tưởng tượng nữa. Thảo nào mà tôi thuộc làu làu để rồi nó thành ra một áng văn chương...
Nhưng mà các ngài có thực sự cả tin đến mức nghĩ rằng tôi sẽ đem in tất cả những thứ này rồi còn phát cho các ngài đọc nữa không? Lại thêm một vấn đề nữa: tại sao tôi cứ gọi các ngài là “các ngài”, tại sao tôi lại xưng hô với các ngài như thể các ngài chính là độc giả thực thụ của tôi vậy? Những lời thú tội kiểu như tôi định bày tỏ đây chẳng bao giờ được đem in hay đưa cho người khác đọc cả. Đằng nào thì tâm can tôi cũng chẳng đủ can đảm để làm thế, và tôi cũng chẳng thấy lý do gì mà phải làm thế. Nhưng ngặt nỗi một ý nghĩ vừa lóe lên trong đầu và tôi muốn thực hiện nó bằng mọi giá. Để tôi giải thích cho mà nghe.
Ai mà chẳng có những hồi ức chỉ dám kể cho bạn bè thân thiết nghe, chứ chẳng dám bày tỏ với mọi người. Lại có những chuyện chất chứa trong lòng mà ngay cả với bạn bè thân cũng chẳng dám hé lộ, chỉ dám giữ riêng cho mình một cách kín đáo. Nhưng còn có những điều mà một người đến bản thân mình cũng sợ phải đối mặt, và bất kỳ người tử tế nào cũng cất giấu kha khá những chuyện như thế trong tâm trí. Người càng tử tế bao nhiêu, thì những góc khuất ấy trong lòng lại càng nhiều bấy nhiêu. Dẫu sao đi nữa, mãi gần đây tôi mới quyết định nhớ lại một vài cuộc phiêu lưu thuở hàn vi của mình. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn luôn né tránh chúng, thậm chí còn mang một nỗi bất an nhất định. Giờ đây, khi không chỉ hoài niệm mà tôi còn thực sự quyết định viết lại thành một bản tường thuật, tôi muốn thử nghiệm xem liệu một người có thể hoàn toàn cởi mở ngay cả với chính mình mà không hề khiếp sợ trước toàn bộ sự thật hay không. Nhân tiện, tôi xin nhắc lại lời Heine rằng một cuốn tự truyện chân thực hầu như là điều không thể, và con người ta thể nào cũng phải nói dối về chính bản thân mình. Ông cho rằng Rousseau chắc chắn đã nói dối trong những lời thú tội của mình, thậm chí còn cố tình bịa đặt vì tính hư vinh. Tôi tin chắc là Heine có lý; tôi hoàn toàn hiểu vì sao đôi khi chỉ vì thói hư vinh thuần túy mà người ta có thể tự nhận những tội ác rành rành về mình, và quả thật tôi có thể hình dung rất rõ cái thứ hư vinh ấy. Nhưng Heine đang đánh giá những kẻ đem chuyện thú tội ra trước công chúng. Còn tôi chỉ viết cho riêng mình, và tôi muốn tuyên bố một lần cho dứt khoát rằng nếu tôi viết như thể đang hướng đến độc giả, thì đơn giản là vì làm theo hình thức đó sẽ dễ viết hơn đối với tôi. Đó chỉ là một cái vỏ, một cái vỏ rỗng tuếch thôi — tôi sẽ chẳng bao giờ có độc giả nào cả. Tôi đã nói rõ điều này từ đầu rồi...
Tôi chẳng muốn bị ràng buộc bởi bất kỳ khuôn phép nào khi gom nháp những ghi chép của mình. Tôi sẽ chẳng tuân theo một hệ thống hay phương pháp nào sất. Cứ nhớ tới đâu là tôi quẹt bút viết tới đó thôi.
Nhưng đến đây, có lẽ sẽ có kẻ túm lấy câu chữ của tôi mà vặn vẹo: nếu anh thực sự chẳng trông mong gì vào độc giả, sao lại phải thỏa thuận với chính mình làm gì — lại còn viết ra giấy hẳn hoi — nào là không tuân theo hệ thống phương pháp nào, nào là nhớ gì ghi nấy, v.v. và v.v.? Sao lại phải giải thích? Sao lại phải thanh minh?
Thì đấy, tôi xin trả lời là thế.
Tuy nhiên, ẩn giấu trong tất cả những điều đó lại là cả một nền tâm lý học. Có lẽ đơn giản vì tôi là một kẻ hèn nhát. Hoặc có lẽ vì tôi cố tình vẽ ra một đám đông khán giả trước mặt để khi viết mình có vẻ đường b hoàng tráng hơn chăng. Lại có thể vì hàng ngàn lý do khác nữa. Mà ngẫm lại, mục đích chính xác của tôi khi viết là gì cơ chứ? Nếu không phải vì lợi ích của công chúng thì tại sao tôi không chỉ âm thầm hoài niệm những sự việc ấy trong đầu mà lại phải lôi ra giấy trắng mực đen làm gì?
Đúng thế thật; nhưng dù sao viết ra giấy vẫn mang một dáng vẻ đường hoàng hơn. Trông nó có sức nặng hơn; tôi sẽ tự phán xét bản thân tốt hơn và trau chuốt được văn phong của mình hơn. Hơn nữa, rất có thể việc viết lách sẽ mang lại cho tôi sự giải thoát thực sự. Chẳng hạn như ngày hôm nay, tôi đang bị đè nặng bởi một ký ức từ một quá khứ xa xôi nào đó. Nó bỗng ùa về trong tâm trí tôi cách đây vài ngày, cứ bám riết lấy tôi như một giai điệu phiền toái chẳng tài nào gạt bỏ được. Thế mà bằng cách nào đó tôi buộc phải tống khứ nó đi. Tôi có hàng trăm ký ức kiểu như vậy; nhưng thỉnh thoảng lại có một kỷ niệm nổi bật hẳn lên giữa đám đông ấy và đè nặng lên tôi. Chẳng hiểu sao tôi tin chắc rằng nếu mình viết nó ra thì tôi sẽ trút bỏ được nó. Sao lại không thử xem nhỉ?
Vả lại, tôi đang buồn chán, và lúc nào cũng chẳng có việc gì làm cả. Viết lách sẽ coi như một thứ công việc vậy. Người ta bảo lao động sẽ khiến con người ta trở nên nhân hậu và lương thiện. Chà, dẫu sao thì đây cũng là một cơ hội cho tôi vậy.
Hôm nay trời đang đổ tuyết, một thứ tuyết vàng úa và bẩn thỉu. Hôm qua tuyết cũng rơi, và mấy ngày trước nữa cũng thế. Tôi đoán chính thứ tuyết ướt át này đã gợi lại cho tôi cái ký ức mà giờ đây tôi không sao rũ bỏ nổi. Thôi thì hãy cứ để đây là một câu chuyện ăn theo trận tuyết đang rơi vậy.
