“Giờ đây tôi xin nhanh chóng bước sang phần cảm động hơn trong câu chuyện của mình. Tôi sẽ thuật lại những biến cố đã ghi dấu vào lòng tôi những xúc cảm sâu sắc, biến tôi từ một sinh thể trước kia trở thành kẻ như ngày hôm nay.
“Mùa xuân đến thật nhanh; thời tiết trở nên tươi đẹp, bầu trời trong xanh không một gợn mây. Tôi không khỏi ngỡ ngàng khi chốn xưa kia vốn hoang vu và ảm đạm giờ đây lại đơm hoa kết trái, đâm chồi nẩy lộc xanh tươi đến thế. Giác quan tôi như được nâng niu, tươi mới lại nhờ muôn ngàn hương thơm ngào ngạt và vô vàn cảnh sắc mỹ miều.
“Vào một trong những ngày ấy, khi gia đình trong túp lều tạm nghỉ tay lao động theo lệ thường—ông cụ gảy đàn ghi-ta còn lũ trẻ lắng nghe—tôi nhận thấy nét mặt Felix đượm vẻ sầu muộn không lời nào tả xiết; anh thở dài luôn miệng, và có lần cha anh đã ngừng gảy đàn, qua cử chỉ của ông, tôi đoán rằng ông đang hỏi nguyên do nỗi buồn của con trai. Felix đáp lại bằng giọng điệu gượng vui, và khi ông cụ chuẩn bị cất tiếng đàn trở lại thì có tiếng gõ cửa.
“Đó là một vị tiểu thư cưỡi ngựa, có một người dân quê đi cùng làm người dẫn đường. Nàng mặc một bộ trang phục màu trầm và trùm khăn che mặt màu đen thật dày. Agatha cất tiếng hỏi, nhưng người xa lạ chỉ đáp lại bằng cách phát âm tên Felix bằng một giọng nói ngọt ngào. Tiếng nói của nàng du dương như điệu nhạc, nhưng không giống giọng của bất kỳ ai trong số những người bạn của tôi. Vừa nghe thấy cái tên đó, Felix vội vã tiến lại gần vị tiểu thư; khi thấy anh, nàng vén khăn che mặt lên, và trước mắt tôi hiện ra một khuôn mặt mang vẻ đẹp kiều diễm cùng thần thái như thiên thần. Mái tóc nàng đen tuyền óng ả, tết lại tinh xảo; đôi mắt thẫm màu nhưng dịu dàng và tràn đầy sức sống; các đường nét trên gương mặt thanh tú hài hòa, cùng làn da trắng mịn đến ngỡ ngàng, hai bên gò má ửng lên sắc hồng ửng đỏ đáng yêu.
“Felix tưởng như đắm chìm trong niềm hân hoan tột cùng khi nhìn thấy nàng, mọi dấu vết sầu não trên gương mặt anh biến mất ngay tức khắc, thay vào đó là sự rạng rỡ ngập tràn niềm vui sướng mà tôi khó lòng tin anh có thể thể hiện đến thế; đôi mắt anh sáng long lanh, gò má ửng hồng vì hạnh phúc; và vào khoảnh khắc đó, tôi thấy anh cũng đẹp đẽ chẳng kém gì người thiếu nữ xa lạ kia. Về phần nàng, dường như nàng bị xáo trộn bởi nhiều xúc cảm khác nhau; gạt đi vài giọt lệ trên đôi mắt xinh đẹp, nàng đưa tay ra cho Felix, anh say đắm hôn lên tay nàng và gọi nàng—theo những gì tôi có thể nghe ra được—là nàng người Ả Rập ngọt ngào của anh. Nàng dường như không hiểu lời anh nói nhưng vẫn mỉm cười. Anh giúp nàng xuống ngựa, cho người dẫn đường ra về rồi dẫn nàng vào trong túp lều. Anh và cha mình trò chuyện một hồi, rồi nàng thiếu nữ xa lạ quỳ xuống chân ông cụ, định hôn lên tay ông, nhưng ông đã nâng nàng dậy và ôm nàng vào lòng một cách âu yếm.
“Chẳng mấy chăng tôi nhận ra rằng dù người xa lạ phát ra những âm thanh rõ ràng và dường như có thứ ngôn ngữ riêng, nàng lại không hiểu những người trong túp lều và họ cũng không hiểu nàng. Họ ra hiệu cho nhau rất nhiều điều mà tôi không nắm bắt được, nhưng tôi thấy sự hiện diện của nàng lan tỏa niềm vui khắp căn lều, xua tan nỗi sầu muộn của họ như ánh mặt trời làm tan biến sương mù ban sáng. Felix có vẻ đặc biệt hạnh phúc, anh đón chào nàng người Ả Rập của mình bằng những nụ cười hân hoan. Agatha, cô gái Agatha vốn luôn dịu dàng, đã hôn lên tay vị khách kiều diễm và chỉ tay về phía anh trai mình, ra hiệu như muốn nói rằng anh đã rất ủ dột cho đến khi nàng xuất hiện. Mấy tiếng đồng hồ trôi qua như thế, nét mặt họ ngập tràn niềm vui mà tôi không hiểu được nguyên do. Ngay sau đó, nhờ những âm thanh lặp đi lặp lại mà vị khách bắt chước theo họ, tôi nhận ra nàng đang cố gắng học ngôn ngữ của họ; và nảy ra trong đầu tôi ý nghĩ rằng mình cũng nên tận dụng những lời chỉ dẫn ấy cho cùng một mục đích. Vị khách học được khoảng hai mươi từ trong bài học đầu tiên; hầu hết trong số đó quả thực là những từ tôi đã hiểu từ trước, nhưng tôi cũng tiếp thu thêm được những từ mới khác.
“Màn đêm buông xuống, Agatha và nàng người Ả Rập đi ngủ sớm. Khi chia tay, Felix hôn lên tay người thiếu nữ xa lạ và nói: ‘Chúc Safie ngọt ngào ngủ ngon.’ Anh thức muộn hơn nhiều, trò chuyện cùng cha mình, và qua việc anh liên tục nhắc đến tên nàng, tôi đoán rằng vị khách xinh đẹp chính là chủ đề trong cuộc trò chuyện của họ. Tôi khao khát muốn hiểu được họ và tập trung mọi giác quan vào mục đích đó, nhưng nhận thấy điều ấy hoàn toàn không thể.
“Sáng hôm sau, Felix ra ngoài làm việc, và sau khi công việc thường nhật của Agatha hoàn tất, nàng người Ả Rập ngồi xuống chân ông cụ, cầm lấy cây đàn ghi-ta của ông và gảy những điệu nhạc mê hoặc, say đắm đến mức khiến tôi tức khắc rơi những giọt lệ vừa đau thương vừa sung sướng. Nàng cất tiếng hát, giọng hát chảy trôi theo nhịp điệu phong phú, lúc vút cao lúc êm dịu dần tựa như tiếng chim sơn ca trong cánh rừng sâu.
“Khi hát xong, nàng đưa cây đàn ghi-ta cho Agatha, ban đầu Agatha từ chối. Rồi cô gảy một điệu nhạc đơn sơ, cất giọng hát ngọt ngào theo điệu đàn, tuy không thể so sánh với giai điệu kỳ diệu của người thiếu nữ xa lạ. Ông cụ có vẻ vô cùng mê hăng và nói vài lời mà Agatha cố gắng giải thích cho Safie, có vẻ như ông muốn bày tỏ rằng tiếng đàn của nàng đã mang đến cho ông niềm hân hoan lớn lao nhất.
“Những ngày sau đó trôi qua yên bình như trước, với thay đổi duy nhất là niềm vui đã thay thế cho sự ủ sầu trên gương mặt những người bạn của tôi. Safie luôn rạng rỡ và hạnh phúc; nàng và tôi tiến bộ rất nhanh trong việc học ngôn ngữ, đến mức trong vòng hai tháng, tôi đã bắt đầu hiểu được hầu hết những từ ngữ mà những người bảo hộ của tôi thốt ra.
“Trong thời gian đó, mặt đất đen xì cũng được bao phủ bởi thảm cỏ xanh, những bờ đê tươi tốt điểm xuyết muôn vàn sắc hoa, ngào ngạt hương thơm và êm dịu cho đôi mắt, tựa như những vì sao tỏa ánh sáng nhạt nhòa giữa rừng khuya dưới bóng trăng; mặt trời trở nên ấm áp hơn, những đêm dài trong trẻo và dịu mát; và những chuyến đi dạo ban đêm mang lại cho tôi niềm thích thú tột cùng, dù chúng bị rút ngắn đáng kể do mặt trời lặn muộn và mọc sớm, bởi tôi chưa bao giờ dám mạo hiểm ra ngoài vào ban ngày vì sợ gặp phải sự đối xử tàn nhẫn như tôi từng chịu đựng ở ngôi làng đầu tiên bước chân tới.
“Tôi dành cả ngày để tập trung chú ý nhằm nhanh chóng làm chủ được ngôn ngữ; và tôi có thể tự hào rằng mình tiến bộ nhanh hơn nàng người Ả Rập, người chỉ hiểu rất ít và nói năng ngập ngừng, lấp lửng, trong khi tôi đã hiểu và có thể bắt chước hầu như mọi từ được thốt ra.
“Cùng với sự tiến bộ trong giao tiếp, tôi cũng học tri thức chữ viết qua những bài giảng dành cho vị khách xa lạ, và điều này mở ra trước mắt tôi một vùng trời rộng lớn của sự kinh ngạc và thích thú.
“Cuốn sách mà Felix dùng để dạy Safie là cuốn Sự sụp đổ của các đế chế của Volney. Có lẽ tôi đã không thể hiểu nổi ý nghĩa của cuốn sách này nếu Felix không đưa ra những lời giải thích tỉ mỉ trong lúc đọc. Anh nói rằng mình chọn tác phẩm này vì phong cách hùng biện của nó được viết theo lối mô phỏng các tác giả phương Đông. Nhờ cuốn sách này, tôi đã có được hiểu biết sơ lược về lịch sử và cái nhìn tổng quan về các đế chế hiện đang tồn tại trên thế giới; nó cho tôi thấu hiểu về phong tục, chính quyền và tôn giáo của các quốc gia khác nhau trên trái đất. Tôi nghe kể về những người châu Á lười nhác, về thiên tài vĩ đại và trí tuệ năng động của người Hy Lạp, về những cuộc chiến tranh cùng đức tính kỳ diệu của người La Mã thời kỳ đầu—về sự suy thoái sau đó của họ—về sự sụp đổ của đế chế hùng mạnh ấy, về tinh thần hiệp sĩ, Kitô giáo và các vị vua. Tôi nghe kể về việc phát hiện ra bán cầu châu Mỹ và đã cùng Safie khóc thương cho số phận bất hạnh của những người dân bản địa nơi đây.
“Những câu chuyện kể kỳ diệu ấy khơi dậy trong tôi những xúc cảm kỳ lạ. Con người quả thực vừa có thể mạnh mẽ, đức hạnh và vĩ đại đến thế, lại vừa có thể đồi đậy và hèn hạ đến vậy sao? Có lúc con người hiện lên như kẻ nối giáo cho cái ác, nhưng có lúc lại mang trọn những gì cao quý và thánh thiện nhất có thể hình dung. Trở thành một người vĩ đại và đức hạnh dường như là vinh quang cao nhất mà một sinh thể có tâm hồn có thể đạt được; còn trở nên hèn hạ và đồi đậy, như nhiều kẻ đã ghi danh trong lịch sử, lại là sự tha hóa thấp hèn nhất, một trạng thái tồi tệ hơn cả loài chuột chũi mù lòa hay loài sâu bọ vô hại. Trong một thời gian dài, tôi không thể hiểu nổi tại sao một con người lại có thể bước ra tước đoạt mạng sống của đồng loại, hoặc thậm chí tại sao lại cần có pháp luật và chính quyền; nhưng khi nghe những chi tiết về tội ác và sự tàn sát, sự kinh ngạc trong tôi biến mất và tôi ngoảnh đi với sự ghê tởm, khinh bỉ.
“Mỗi cuộc trò chuyện của những người trong túp lều giờ đây đều mở ra trước mắt tôi những điều kỳ diệu mới. Khi lắng nghe những lời Felix giảng giải cho nàng người Ả Rập, cái hệ thống kỳ lạ của xã hội loài người dần được hé lộ trước tôi. Tôi nghe nói về sự phân chia tài sản, về sự giàu có kế sù và sự nghèo khổ bần cùng, về địa vị, dòng tộc và dòng máu quý tộc.
“Những từ ngữ đó khiến tôi phải nhìn lại chính mình. Tôi học được rằng những của cải được đồng loại của ông coi trọng nhất chính là dòng dõi cao quý, sạch trong gắn liền với sự giàu sang. Một người có thể được tôn trọng nếu chỉ có một trong những ưu thế đó, nhưng nếu không có cả hai, ngoại trừ những trường hợp vô cùng hiếm hoi, kẻ đó sẽ bị coi là kẻ lang thang và nô lệ, bị kết án phải lãng phí sức lực vì lợi ích của một số ít kẻ được chọn! Còn tôi là ai? Tôi hoàn toàn không biết gì về sự tạo thành và kẻ đã tạo ra mình, nhưng tôi biết mình không có tiền bạc, không có bạn bè, không có bất kỳ loại tài sản nào. Hơn nữa, tôi lại mang một thân hình dị dạng gớm ghiếc và đáng sợ; tôi thậm chí còn không cùng bản chất với con người. Tôi linh hoạt hơn họ và có thể sống bằng thức ăn thô ráp hơn; tôi chịu đựng sự khắc nghiệt của nóng lạnh mà ít tổn hại đến cơ thể hơn; vóc dáng tôi vượt xa họ. Khi nhìn xung quanh, tôi chẳng thấy và chẳng nghe nói đến ai giống như mình. Vậy tôi là gì, một quái vật, một vết nhơ trên mặt đất mà mọi người đều xua đuổi và xa lánh sao?
“Tôi không thể tả cho ông nghe nỗi đau đớn mà những suy ngẫm này gây ra cho tôi; tôi đã cố xua tan chúng, nhưng nỗi sầu muộn chỉ tăng lên cùng với tri thức. Ôi, giá mà tôi mãi mãi ở lại trong căn rừng quê hương, không biết và không cảm nhận được gì ngoài những cảm giác hái đói, khát và nóng bức!
“Tri thức mới kỳ lạ làm sao! Một khi đã bám vào tâm trí, nó sẽ ghim chặt ở đó như rêu bám vào đá. Đôi khi tôi muốn rũ bỏ mọi suy nghĩ và cảm xúc, nhưng tôi nhận ra rằng chỉ có một cách duy nhất để vượt qua cảm giác đau đớn, và đó là cái chết—một trạng thái mà tôi sợ hãi nhưng lại chưa hiểu rõ. Tôi ngưỡng mộ đức hạnh cùng những tình cảm tốt đẹp, và yêu mến nét ứng xử dịu dàng cùng những phẩm chất đáng yêu của những người sống trong túp lều, nhưng tôi bị ngăn cách khỏi việc giao tiếp với họ, ngoại trừ những lén lút quan sát khi tôi không ai nhìn thấy và không ai hay biết, điều đó càng làm tăng thêm chứ không thể thỏa mãn khao khát được trở thành một phần trong số đồng loại của mình. Những lời nói dịu dàng của Agatha và nụ cười rạng rỡ của nàng người Ả Rập quyến rũ không dành cho tôi. Những lời khuyên bảo ôn tồn của ông cụ và cuộc trò chuyện sinh động của Felix yêu quý cũng không dành cho tôi. Ôi, kẻ khốn nạn, bất hạnh!
“Những bài học khác lại ghi dấu vào lòng tôi sâu sắc hơn nữa. Tôi nghe kể về sự khác biệt giới tính, về sự sinh ra và lớn lên của trẻ thơ, về việc người cha nâng niu nụ cười của đứa trẻ sơ sinh và những trò đùa tinh nghịch của đứa trẻ lớn hơn như thế nào; về việc toàn bộ cuộc sống và sự chăm sóc của người mẹ đều dồn vào thiên chức cao quý ấy ra sao; về cách trí tuệ của tuổi trẻ mở rộng và thu nhận tri thức, về anh chị em và tất cả các mối quan hệ đa dạng gắn kết con người lại với nhau trong tình thân tương hỗ.
“Nhưng bạn bè và người thân của tôi đâu? Không người cha nào dõi theo những ngày thơ bé của tôi, không người mẹ nào ban cho tôi nụ cười và sự âu yếm; hoặc nếu họ từng làm vậy, thì toàn bộ cuộc đời đã qua của tôi giờ đây chỉ là một khoảng trống mù lòa, một khoảng không vô định mà tôi chẳng thể nhận ra điều gì. Từ những ký ức sớm nhất, tôi đã có chiều cao và vóc dáng như lúc này. Tôi chưa từng thấy một sinh thể nào giống mình hay muốn giao thiệp với mình. Tôi là ai? Câu hỏi ấy lại hiện lên, và câu trả lời duy nhất chỉ là những tiếng thở dài tiếng than van.
“Tôi sẽ sớm giải thích những cảm xúc này dẫn đến đâu, nhưng xin phép cho tôi được trở lại với những người sống trong túp lều, câu chuyện của họ đã khơi dậy trong tôi bao xúc cảm trái ngược từ phẫn nộ, hân hoan cho đến kinh ngạc, nhưng tất cả đều kết thúc bằng tình yêu thương và sự kính trọng tăng lên dành cho những người bảo hộ của tôi (vì trong sự tự dối lòng ngây thơ và nửa đau đớn ấy, tôi thích gọi họ như vậy).”
