Chỉ nguyện giấc mộng hiệp khách không tỉnh giấc
Phỏng vấn: Diệp Tam
Khi biết tác giả của "Hiệp ẩn" là Trương Bắc Hải thường cư ngụ tại New York, tôi vô cùng kinh ngạc. Trong tưởng tượng của tôi, người có thể viết ra những câu chữ đậm đà hương vị Bắc Kinh thuần túy nhường ấy, tất phải mặc áo bào dài, uống đậu giá cắn quẩy giòn, mỗi ngày dạo quanh bờ Thập Sát Hải, lại thêm sinh trước năm 1920.
Mà Trương Bắc Hải, lại là một người được gọi là "lão hippie". Ông sinh năm 1936 tại Bắc Phìng, năm Tân Trung Quốc thành lập thì chuyển đến Đài Loan, hơn ba mươi tuổi bắt đầu định cư ở New York. Nhìn những bức ảnh cũ, ông quần bò tóc dài, kính râm túi đeo chéo, từ tuổi ba mươi đến tuổi sáu mươi, qua khỏi "tòng tâm sở dục bất du củ", vẫn sống động hệt như kẻ lãng tử lang thang trên đại lộ Broadway mà Trịnh Sầu Thiển Dư trong "Lão hippie" đã nhắc đến — "Kinh ngạc anh nói đi quãng đường nửa đời người, lại mơ mộng say giấc bên đường phố Bowery".
Trương Bắc Hải viết tản văn mấy chục năm trời, từ công viên Disneyland cho đến quần jean, từng bài từng bài giống như những mảnh vỡ kỳ lạ rực rỡ, ghép lại một nước Mỹ sinh động. Năm 58 tuổi, sau một ca phẫu thuật viêm ruột thừa, Trương Bắc Hải trở về Bắc Kinh, bắt đầu thu thập tư liệu cho cuốn tiểu thuyết dài đầu tay của mình. Tám năm sau, "Hiệp ẩn" dài 25 vạn chữ hoàn thành. Được các bậc danh gia văn đàn như Chung A Thành, Vương An Ức, Vương Đức Uy, Trương Đại Xuân,... hết lời ca tụng. Sau đó, Trương Bắc Hải không viết tiểu thuyết nữa, vẫn ở lại New York và viết về nước Mỹ.
Năm 2015, các bài tản văn của Trương Bắc Hải được tập hợp thành "Nhất biều New York", xuất bản tại Đại lục Trung Quốc. Đạo diễn Khương Văn thì đem "Hiệp ẩn" lên màn ảnh rộng, biến nó thành phần kết cho "Bắc Dương tam bộ khúc" của ông.
Để phỏng vấn Trương Bắc Hải, tôi đã liên lạc với biên tập viên phụ trách cuốn "Nhất biều New York". Khi biết lão tiên sinh sẽ viết tay trả lời các câu hỏi của tôi, tôi hoàn toàn không hề kinh ngạc. Email được gửi đi, một tuần không có hồi âm, biên tập viên cười nói: "Tiên sinh chẳng biết đang ngao du chốn thần tiên nào." Lại một tuần nữa trôi qua, một bức email tiếng Anh với câu chữ vô cùng tao nhã đã đến hộp thư của tôi. Lại qua một khoảng thời gian, tôi nhận được một file PDF gồm ảnh chụp mười một trang giấy viết thư, lão tiên sinh vẫn dùng chữ phồn thể, viết bằng bút máy, nét chữ tròn trịa phóng khoáng.
Trong bức email cuối cùng, Trương Bắc Hải khiêm tốn từ chối khéo yêu cầu dùng bản thảo làm hình minh họa của tôi, ông gợi ý tôi nên đăng ảnh, "để mọi người xem lại tôi của nửa thế kỷ trước." Mùa thu năm nay, ông sẽ lại một lần nữa ghé thăm Bắc Kinh, ông nói, ngoài món bọ cạp cừu, ông sẽ đi nếm thử những " phát minh vĩ đại" khác của Bắc Kinh.
Phỏng vấn:
Phương Ngọ: Ông sinh ra ở Bắc Kinh, mười ba tuổi đã chuyển đến Đài Loan, bây giờ hồi tưởng lại, Bắc Kinh thời thơ ấu có hình dáng như thế nào?
Trương Bắc Hải: Bắc Kinh và tuổi thơ trong ký ức là một Bắc Kinh và tuổi thơ khá tốt đẹp, chỉ vì tôi chưa tròn một tuổi thì chiến tranh toàn diện đã nổ ra, cho nên mẹ tôi mới nói, "Đáng tiếc cho Văn Nghệ (tên thật) đã lỡ mất ngày tháng tốt lành".
Trước năm năm tuổi, ấn tượng duy nhất còn sót lại chỉ là chuyện ăn uống, còn về "cảnh quan thành phố", thì cũng chỉ là theo người lớn đi dạo một số thắng cảnh. Thêm nữa là xe điện vòng thành, Đông Tứ bài lâu cùng chòi cảnh sát giao thông sừng sững ở một góc, xe kéo ở đầu ngõ, đoàn lạc đà chở than bên trong cửa Tây Trực, tiếng rao hàng ban đêm, cùng với một số cảnh sắc ngày tết.
Tôi cũng từng đi học ở Thiên Tân, ngoài chuyện ăn uống ra, ấn tượng sâu sắc nhất chính là những chiếc xe ba bánh đi qua cầu Hải Hà, lúc lên dốc cầu thì phải đạp ngược.
Phương Ngọ: Ở Bắc Kinh và Đài Loan, ông đều theo học tại các trường học của Mỹ, sự khai sáng như thế này đã tạo ra ảnh hưởng gì cho văn chữ và quan niệm văn học của ông?
Trương Bắc Hải: Đương nhiên là từ nhỏ đã có cơ hội tiếp xúc với một chút thế giới phương Tây. Còn về quan niệm văn học, nói ra thì buồn cười, tôi bắt đầu từ những "truyện tranh nhỏ" của Trung Quốc và comics của Mỹ (chú thích của biên tập viên: truyện tranh) vốn khiến tôi mê mẩn lúc bấy giờ. Cho đến khi chiến thắng kháng chiến, tôi trở về Bắc Phìng, mới bắt đầu đọc một số nguyên tác dựa trên "truyện tranh nhỏ" và comics, từ Tây Du, Thủy Hử, Tam Quốc, Hồng Lâu Mộng,... cho đến câu chuyện "Kinh Thánh", Mark Twain, Dickens, "Bá tước Monte Cristo",... Nhưng xin cho phép tôi bổ sung một câu ở đây, comics của Mỹ hồi đó, nay sớm đã được nâng cấp và có một cái tên hoa mỹ trưởng thành hơn: graphic novel (chú thích của biên tập viên: tiểu thuyết đồ họa).
Phương Ngọ: Trong sách, ông từng nhắc đến việc cha mình vì không chịu khuất phục trước quân xâm lược Nhật Bản mà cả nhà chịu sự bức hại, bối cảnh thời gian của "Hiệp ẩn" cũng được đặt vào năm 1937, trải nghiệm thời thơ ấu này có phải đã trở thành một trong những cơ hội sáng tác của "Hiệp ẩn" hay không?
Trương Bắc Hải: Bối cảnh tiểu thuyết đặt vào năm 1936—1937, không phải vì gia đình bị đe dọa (đương nhiên là có), mà vì chủ đề câu chuyện, tức là sự chấm dứt của hiệp khách và sự tiêu vong của Bắc Kinh xưa, cho dù giả thiết này trong lịch sử có đứng vững hay không. Nhưng gia đình Lam Thanh Phong trong sách trên dưới cũng có không ít hình bóng của nhà tôi.
Phương Ngọ: Tại sao ông lại chọn văn học làm chuyên ngành chính? Lúc ban đầu có chí hướng trở thành một nhà văn vĩ đại không?
Trương Bắc Hải: Kỳ thi tuyển sinh đại học ở Đài Loan năm ấy, tôi được phân vào khoa Tiếng Anh của Đại học Sư phạm, sau đó sang Mỹ, cũng chọn văn học so sánh. Nhưng tôi sớm nhận ra, mình không phải là người làm học vấn, càng không có hứng thú hay ý nguyện làm học giả, cho nên sau bậc thạc sĩ liền bỏ học giữa chừng.
Đồng thời, tôi cũng không nghĩ đến việc làm nhà văn, chứ đừng nói đến nhà văn vĩ đại. Tôi bắt đầu viết lách hoàn toàn là tình cờ, năm 1974 nhận lời mời của chủ biên tạp chí "Thất thập niên" ở Hồng Kông, ban đầu là viết không định kỳ, một thời gian sau thì viết chuyên mục định kỳ và bắt đầu cầm bút. Cho nên trong một bài thơ hiện đại mà Trịnh Sầu Thiển Dư viết cho tôi từng nói "sách vở tùy duyên mà chẳng cần dài ngang thân".
Phương Ngọ: Trước khi định cư ở New York, ông đã trải qua thời thanh xuân ở Đài Loan, cũng từng trải qua muôn vàn biến cố trên mảnh đất ấy, ông đã từng nghĩ đến việc lấy đó làm bối cảnh để viết một cuốn tiểu thuyết chưa?
Trương Bắc Hải: Chưa từng. Tôi cũng không muốn viết tiểu thuyết nữa. Còn về trải nghiệm và cảm nhận cá nhân ở Đài Loan và sau đó ở Mỹ, tôi vẫn chưa nghĩ xem có nên viết hay không.
Phương Ngọ: Ông từng nói nghiên cứu lịch sử New York là để viết về thành phố đó hay hơn, mấy tác phẩm tản văn của ông quả thực đã đi sâu vào lịch sử và văn hóa, miêu tả New York vừa sinh động vừa sâu sắc, vậy, tại sao khi viết về Bắc Kinh (Bắc Phìng), ông lại chọn hình thức tiểu thuyết dài?
Trương Bắc Hải: Tôi nghĩ là vì sự hiểu biết của tôi về New York hoặc nước Mỹ hãy còn chưa đủ. New York là một bến cảng lớn, tôi chỉ có thể bái lãng. Điều này có lẽ cũng là lý do tại sao giáo sư Vương Đức Uy lại nói, "Nhiều năm qua, Trương Bắc Hải nổi danh hải ngoại với những tản văn liên quan đến cuộc sống ở New York, thế nhưng khi đặt bút sáng tác tiểu thuyết dài đầu tay, vị lão New York này lại buộc phải quay về Bắc Kinh xưa".
Phương Ngọ: Bắc Phìng mà ông khắc họa trong "Hiệp ẩn" — một nơi "truyền thống và hiện đại, chợ búa và giang hồ, đậm chất Trung Quốc nhất và đậm chất phương Tây nhất, bình thường nhất và huyền thoại nhất, được đung đưa hòa quyện vào một lò, dung hợp cùng tồn tại" — có phải là quê hương tinh thần của ông không? Năm 1974 khi lần đầu tiên trở về Bắc Kinh, ấn tượng của thành phố này đối với ông là như thế nào?
Trương Bắc Hải: Bắc Kinh có phải là quê hương tinh thần của tôi không? Nếu cứ ép phải nói, thì có lẽ là vậy. Nhưng năm 1974 lần đầu tiên tôi trở về Bắc Kinh, ngay lập tức cảm thấy nhân sự "quê hương" đã đổi thay hoàn toàn. Tôi đương nhiên hiểu rằng, con người và sự việc trên đời, đều vì năm tháng mà vật đổi sao dời. Cho nên, Bắc Kinh có phải là quê hương tinh thần của tôi không? Coi như là phải đi!
Phương Ngọ: Ông từng cười nói "viết tiểu thuyết dài là một lịch sử cay đắng", trong quá trình sáng tác "Hiệp ẩn" kéo dài sáu năm, ông đã từng gặp phải nút thắt cổ chai chưa? Đã từng nghĩ đến chuyện từ bỏ chưa?
Trương Bắc Hải: Đừng nói là tiểu thuyết dài sẽ gặp nút thắt cổ chai, ngay cả tản văn vài ngàn chữ viết về New York của tôi, cũng sẽ gặp phải. Vào thời khắc này, người viết đều cần tìm cách phá vỡ, và mỗi người đều có cách riêng của mình. Mà không phá vỡ được, thì anh và tôi cũng sẽ không thể nhìn thấy tác phẩm của người đó.
