Từ lâu tôi đã muốn viết một bài, tựa đề là "Tứ Thập Bất Hoặc" (Bốn mươi tuổi không còn mê hoặc), nội dung là khoe khoang rằng khi mình bước sang tuổi bốn mươi rất cừ khôi, văn võ song toàn, tạp giáo gì cũng thông, tai thính mắt tinh, đầu nặng chân nhẹ, trông cứ như vừa uống thuốc bổ "Não Bạch Trí" vậy.
Sau đó nghe nói, hơn hai nghìn năm trước, đề tài này đã từng được một giáo viên dạy học tư thục tên là Khổng Trọng Ni viết qua rồi.
Thế là tôi nghĩ, thôi không thèm chấp cái vị đồng tông không có bằng cấp ấy nữa, chúng ta đổi đề tài khác đi, dứt khoát làm ngược lại, gọi là "Tứ Thập Nhi Hoặc" (Bốn mươi tuổi bắt đầu mê hoặc), nội dung là kiểm điểm bản thân khi bước sang tuổi bốn mươi rất tồi tệ, phải trái không rõ, thiện ác không phân, thỏ khôn nép sát đất, khó phân đực hay cái, trông cứ như bố đẻ của "Đào Cốc Lục Tiên" trong truyện "Tiếu Ngạo Giang Hồ" vậy.
Lúc sau lục sách ra, mới phát hiện đề tài này đã được Giáo sư Trần Bình Nguyên của Đại học Bắc Kinh viết rồi. Thầy ấy bước vào tuổi bốn mươi trước tôi mười năm, đăng ký bản quyền trước, lại còn là thầy giáo kiêm lãnh đạo của tôi, công khai đạo văn của thầy thì thật là ngại quá, đành chịu khó ghen tị thôi, ai bảo mình sinh muộn chứ? Dù khổ đến mấy cũng không thể trách chính phủ, mệt mỏi đến mấy cũng không thể trách xã hội, chúng ta nghĩ cách khác là được.
Tầng ý nghĩa thứ nhất là, trước tuổi bốn mươi tôi rất hư hỏng, từ nay trở đi, tôi cải tà quy chính, không hư hỏng nữa đâu. Trước tuổi bốn mươi, tôi hiếu kính cha mẹ không chu đáo, đối xử với vợ thô tục, đặt biệt danh cho thầy giáo, không biết lớn nhỏ với học sinh, nửa đêm cấm hàng xóm hát hò, ngoài phố ép cảnh sát xin lỗi, đòi hỏi quá cao ở lãnh đạo, coi chính phủ như đầy tớ, thái độ với đám paparazzi bám đuôi vô cùng hung ác, đứng trước các nhà Hán học nước ngoài cứ khăng khăng nói tiếng Trung, lao động mãi mà không thể làm giàu, ngồi trong lòng phụ nữ mà nhất định không loạn, chịu đựng đủ mọi sự bức hại, chèn ép, giễu cợt, vu oan mà vẫn không chịu cúi đầu tì mi giả vờ làm một chiếc cúc đồng sáng loáng, quả thật là ác quán mãn doanh, tội ác tày trời, hung thần ác sát,Cùng hung cực ác — tứ đại ác nhân đều chiếm đủ cả. Thế cho nên người qua tuổi bốn mươi giống như mặt trời xế bóng, nhân cơ hội tốt đẹp gần đất xa trời này, sau đây nhất định phải tỉnh ngộ hoàn toàn, hứa hẹn sửa đổi lỗi lầm, sống đến bốn mươi tuổi mới biết mình đã u mê suốt ba mươi chín năm, phấn đấu lập công chuộc tội, không làm điều xấu nữa, làm một công dân năm tốt tám vị hòa hợp với xã hội.
Tầng ý nghĩa thứ hai là, tuổi bốn mươi này "không tồi chút nào" mà, con người đến tuổi bốn mươi rất thú vị, rất tuyệt vời mà, rất khiến người ta đắc ý như tắm gió xuân mà. Theo khảo nghiệm của phu nhân tôi - Giáo sư Hoàng Đạo Bà: Đàn ông bốn mươi là một cành hoa, phụ nữ bốn mươi là bã đậu. Nếu đàn ông ở tuổi bốn mươi ly hôn với vợ, bắt buộc phải bồi thường cho vợ "phí tổn thất thanh xuân" — giá trị của bốn mươi tấn bã đậu mỗi năm. Có thể thấy, tuổi bốn mươi tuyệt đối là độ tuổi kim cương của đàn ông, thời kỳ thanh xuân vừa qua, thời kỳ mãn dục còn xa, ăn có cá (da tép cũng tính), đi có xe (xe đạp cũng tính), trí dũng song toàn, người và tiền đều phong phú, sức lực dồi dào, tiền liệt tuyến vẫn còn khỏe, giã gạo thì giã gạo, chèo thuyền thì chèo thuyền, dù có bị điều đi đơn vị nào đi chăng nữa thì cũng giống như miếng cao dán tùy thân của lãnh đạo — đau ở đâu dán ở đó. Lỗ Tấn ở tuổi bốn mươi, đã cho ra mắt "AQ Chính Truyện"; Mao Trạch Đông ở tuổi bốn mươi, đang đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa; Lý Nhị Cẩu ở tuổi bốn mươi, mặc áo tải xi măng, đang xây nhà cao tầng ở công trường Bắc Kinh — toàn bộ thế giới này đều do những người đàn ông tuổi bốn mươi gánh vác đấy chứ, quả là một mùa hoa rực rỡ làm sao! Bốn mươi tuổi, không tồi đâu.
Tầng ý nghĩa thứ ba là, sau tuổi bốn mươi, liền luyện thành kim cang bất hoại chi thân, muốn hư hỏng cũng không hư hỏng nổi nữa. Lỗ Tấn có câu: "Linh hồn bị gió cát quất cho thô bạo", đó là nói về đám thanh niên choai choai, mức độ tự hành hạ và hành hạ người khác còn quá nông cạn. Đàn ông Trung Quốc ở tuổi bốn mươi, một người đường đường chính chính có giác ngộ xã hội chủ nghĩa, là một người lao động có văn hóa, tội gì mà chúng ta chưa từng chịu qua? Hiểm nguy nào mà chúng ta chưa từng mạo hiểm? Sự việc gì mà chúng ta chưa từng gặp phải? Đạo lý nào mà chúng ta chưa từng tranh luận qua? Giống y như những người đàn ông Trung Quốc sau khi trải qua cuộc càn quét tàn độc vô nhân đạo của giặc Nhật, từng người một đều trở thành "Lửa thép kim cang". Trong bộ phim "Địa Đạo Chiến" nói rất hay: "Chiêu trò của kẻ địch đã dùng hết rồi, đến lượt chúng ta ra tay đây." Bốn mươi tuổi, vừa vặn là một bước ngoạt. Độc Cô Cầu Bại dưới ngòi bút của Kim Dung, sau tuổi bốn mươi đã dùng loại kiếm nào nhỉ? Hồi tôi học tiến sĩ, vô cùng ngưỡng mộ cảnh giới hỗn nhiên "ngơ ngác như gà gỗ" mà Trang Tử đã nói, sư huynh Cao Viễn Đông gợi ý tôi rằng: "Ngơ ngác như gà gỗ vẫn chưa đủ, phải ngơ ngác như khúc gỗ!" Tôi hiểu điều anh ấy nói chính là một loại cảnh giới "pháp thân bất hoại", nhưng vì bản thân phát triển sinh lý quá muộn, thời kỳ thanh xuân quá dài — ba mươi tám tuổi vẫn còn nổi mụn trứng cá, được mĩ miều gọi là "thanh xuân chiến đấu" — cho nên từ đó đến nay vẫn chưa thể tự mình thực hiện được. Bây giờ cuối cùng đã bước sang tuổi bốn mươi rồi, trăm tôi thép luyện thành tơ mềm, giống như Tôn Ngộ Không nhảy ra khỏi lò luyện của Thái Thượng Lão Quân, không còn sợ bị thiêu, bị hỏng, bị ngã, bị đập nữa rồi.
Thời kỳ "Ngũ Tứ", học giả cấp tiến Tiền Huyền Đồng từng hùng hồn chủ trương: Con người ta đến tuổi bốn mươi là nên bị bắn bỏ! Bởi vì sau tuổi bốn mươi thì tư tưởng cứng nhắc, sở thích hủ bại, chỉ biết lấy châu chấu đá xe, đi ngược lại trào lưu lịch sử, trong triết lý tiên tiến "thanh xuân là trên hết" của những người đi tiên phong thời kỳ "Ngũ Tứ" thì đây thuộc về thành phần phản động hết thuốc chữa. Thế nhưng nhiều năm sau, khi chính bản thân Tiền Huyền Đồng bước sang tuổi bốn mươi, ông ấy lại không nhắc đến chuyện này nữa. May mà Lỗ Tấn nhớ thay ông ấy, làm thơ trêu chọc rằng: "Tự làm pháp mà không tự tệ (chết), thong thả bước qua tuổi bốn mươi." Chắc là lúc đó Tiền Huyền Đồng đã nếm trải được hương vị của "bốn mươi tuổi không hỏng" rồi.
Con người ở các độ tuổi khác nhau, sẽ có những trải nghiệm sinh mệnh khác nhau. Có những đạo lý, tuổi tác chưa đủ, dù có đọc bao nhiêu sách Mỹ, mở bao nhiêu hội thảo, cũng không thể ngộ ra hết được. Một ngày cuối thế kỷ 20, tôi hỏi nhà văn A Thành, sắp đến tuổi năm mươi rồi, tâm lý có chán nản không? A Thành ngậm tẩu thuốc nói: "Tôi sốt ruột lắm chứ, tôi chỉ mong mau mau đến tuổi năm mươi này thôi, có rất nhiều chuyện cậu chưa đến tuổi năm mươi thì không thể nói được!" Tôi ngưỡng mộ phong thái của lão đại A Thành, trong lòng cũng thầm nghĩ không biết khi mình đến tuổi năm mươi thì sẽ nói những lời gì. Nhưng điều đó hãy còn sớm lắm, vẫn còn hơn ba nghìn ngày nữa cơ mà. Bây giờ mới bốn mươi, trời nắng chang chang, sóng lúa cuồn cuộn, người hò ngựa hét, quả ổi thơm lừng, tôi không kìm được mà muốn thổ lộ tình cảm giống như ông chú nông dân trên tivi một câu: "Chính sách làm giàu của Đảng thật ấm lòng làm sao!"
Thực ra những người bạn hiểu rõ tôi đều biết, năm bốn mươi tuổi này, tôi đã trải qua quá nhiều quá nhiều thứ. Có sự quyết tuyệt của tráng sĩ tự chặt tay khi bị rắn độc cắn, có sự tiêu điều của lời đồn thổi ba người thành hổ tứ bề thọ địch, có sự bi tráng của việc giậu đổ bìm leo phản công tuyệt địa. Đương nhiên cũng có công việc phong phú căng thẳng và tình bạn tựa gió xuân, sự ngạo nghễ tựa khúc mục ca. Tôi cảm ơn những thầy cô, bạn bè và lãnh đạo, đồng nghiệp đã tin tưởng ủng hộ tôi, cảm ơn những cánh tay đã vươn ra trong lúc tôi bị cô lập như mãnh thú bị vây hãm. Đặc biệt là ngày mùng 1 tháng 1 năm 2005, tôi được bình chọn là đứng đầu "Mười giáo viên xuất sắc" của Đại học Bắc Kinh, trong tiếng hoan hô như sóng triều của các sinh viên Viên Viên gióng lên tiếng chuông năm mới, trong lòng tôi trỗi lên một âm thanh: Cảm ơn các bạn, những người bạn học Bắc Kinh thân yêu của tôi, những độc giả bốn phương thân yêu của tôi.
Đã bốn mươi tuổi, tôi càng thấu hiểu hơn thái độ đối nhân xử thế của Tô Đông Phức: Nơi hoa cúc nở chính là tiết Trùng Cửu, trời thanh trăng sáng chính là tết Trung Thu. Mấy hôm trước lướt mạng thấy một cuộc khảo sát, có khán giả hy vọng tôi đến dàn dựng chương trình Gala xuân của đài trung ương. Vậy thì tiết mục đầu tiên tôi tung ra chính là, năm vạn tiểu ni cô trẻ trung xinh đẹp, đứng ở phía đông Quảng trường Thiên An Môn, năm vạn đại hoa kiểm dữ dằn uy dũng, đứng ở phía tây Quảng trường Thiên An Môn, đồng thanh cất cao tiếng hát: "Xuân có hoa xuân thu có trăng, hạ có gió mát đông có tuyết. Nếu không có việc vinh bận tâm, chính là ngày tốt lành nhân gian." Mười vạn con người cương nhu kết hợp, tiếng hát uyển chuyển mạnh mẽ, ngân vang đến mức mây sinh ngũ sắc, phượng hót chín tầng mây, quả là một khung cảnh thịnh thế hào quang của một đại quốc uy nghi.
Haiz, bốn mươi tuổi rồi, mà vẫn còn có những huyễn tưởng ngây thơ nhường này. Con người nếu có cảnh giới của tuổi một trăm, lồng ngực của tuổi tám mươi, trí tuệ của tuổi sáu mươi, ý chí của tuổi bốn mươi, nhiệt huyết của tuổi hai mươi, lại cộng thêm tấm lòng trẻ thơ của tuổi hai ba, không hỏng, thực sự không hỏng chút nào.
