Ở những đô thị lớn như Bắc Kinh, Nam Kinh, Đông Kinh, Tây Kinh, những người có khoảng cách đi làm tương đối xa thường áp dụng 9 phương thức để tự mình xuất chinh. 1 là xe chuyên dụng đưa đón, 2 là tự lái xe riêng, 3 là đi taxi thanh toán theo chế độ công quỹ, 4 là tự túc tiền taxi, 5 là xe buýt của đơn vị, 6 là lái xe mô tô, 7 là đi phương tiện công cộng, 8 là xe đạp thời trang, 9 là xe đạp tồi tàn. Khổng Khánh Đông là một kẻ sĩ nghèo (súm lão cửu) của Đại học Bắc Kinh, tất nhiên chọn cách thứ 9 — xe đạp tồi tàn.

Thực ra mấy năm nay, dưới sự quan tâm nhiệt tình và sự can thiệp mạnh mẽ của Đảng và Chính phủ, mức sống của cán bộ giáo viên và học sinh Đại học Bắc Kinh đã được nâng cao đáng kể, đại đa số những người có tâm lý bình thường đều áp dụng 8 phương thức đi lại đầu tiên. Đặc biệt là nhà Khổng Khánh Đông ở Tây Tam Kỳ, đối diện con đường đã là lãnh thổ của huyện Xương Bình, cách Đại học Bắc Kinh thân yêu của ông ta mấy chục dặm, đạp xe một chiều mất khoảng 1 tiếng, cho nên tòa nhà của họ đến nay vẫn chưa phát hiện ra trường hợp thứ hai có scandal đạp xe đi làm. Thế mà tên này lại đi ngược lại trào lưu lịch sử, chứng nào tật nấy, năm này qua tháng khác đạp một chiếc xe tồi tàn xấu xí làm mất hết cả thể diện của chủ nghĩa xã hội chúng ta, lại còn đặt cho nó cái tên là "BMW", mặt dày mày mạnh vui vẻ hớn hở đi làm, ngốc nghếch dại khờ quay về nhà. Thế nên cũng dễ hiểu tại sao việc đạp xe đi làm của ông ta lại trở thành một trong những chủ đề thường được bạn bè và đồng nghiệp thăm hỏi.

Mỗi khi bị hỏi tại sao lại đạp xe đi làm, tên này mười câu thì có đến tám chín câu trả lời thế này: "Đây đã là phương thức rèn luyện duy nhất của tôi rồi." Thế là câu chuyện liền chuyển sang thể thao, sức khỏe và sự lên xuống phình xẹp của chiếc bụng bia của ông ta. Câu trả lời của ông ta cũng là sự thật, việc đạp xe đi làm thực sự là một cách rèn luyện sức khỏe không tồi chút nào, sở dĩ tên này ở dưới áp lực vật chất và tinh thần nặng nề mà không bị lọt vào bảng xếp hạng những trí thức chết yểu, thì không thể nói là không liên quan đến cái kiểu "tự hành hạ biến thái" này. Nhưng tôi hơi bán tín bán nghi câu trả lời của cái kẻ tên là "Khổng Khánh Đông" này. Câu trả lời của ông ta không phải là không đáng tin, mà là ngoài sự đáng tin ra hình như còn có cái gì đó mà chính ông ta cũng không nghĩ thông suốt nổi.

Tôi cảm thấy tên này kiên trì đạp xe đi làm ngoài việc đạt được mục đích rèn luyện sức khỏe để kéo dài hơi tàn ra, thì ít nhất còn có 3 lý do. Một là thói quen, đừng nhìn Khổng Khánh Đông là người nghiên cứu văn hóa hiện đại và đương đại, thực ra trong xương cốt ông ta cực kỳ hoài cổ. Hồi nhỏ ông ta hoài niệm xã hội cũ, vì không bắt kịp phong trào leo núi tuyết vượt thảo nguyên mà cảm thấy đặc biệt hụt hẫng. Lúc phê Lâm phê Khổng thì ông ta hoài niệm thời Xuân Thu Chiến Quốc, tung ra tin đồn rằng "Liễu Hạ Chích giận mắng Khổng Lão Tứ" là sai, vì vậy mà bị giáo viên chủ nhiệm phê phán nghiêm khắc. Lên đại học thì ông ta hoài niệm Cách mạng Văn hóa, nói rằng thời đó giám đốc tuyệt đối không dám tham ô mấy triệu rồi còn cưỡng hiếp con gái công nhân sau đó chạy sang Mỹ mắng Trung Quốc không có nhân quyền. Bây giờ làm thầy giáo, ông ta lại hoài niệm những năm thập niên 80 của thế kỷ 20, nói rằng thời đó tiêu sái tự do thế nào, thích làm gì thì làm, muốn là ai thì là nấy. Vì hoài niệm, đối với những đồ vật từng dùng qua ông ta cũng giống như người vợ từng cưới vậy, cực kỳ có tình cảm. Quần áo mặc từ 30 năm trước ông ta nhớ từng món một rành rành trước mắt, mỗi con mèo từng nuôi đều có một bộ tiểu thuyết dày cộm trong bụng ông ta, còn về những chiếc xe đạp từng đi qua, thì quả thực giống như "Chiêu Lăng Lục Tuấn" của Đường Thái Tông, đều đã lên các gác Lăng Yên trong đầu ông ta rồi.

Ông ta học đi xe từ hồi tiểu học, dẫn đầu một đám "tiêu phong đội bạo tẩu" phóng bạt mạng ngoài đường lớn, lớn tiếng hô là đang mô phỏng không chiến Triều Tiên. Lên đại học dùng tiền học bổng mua một chiếc xe cũ, rồi sau đó lại buôn đi bán lại, đổi đến năm sáu chiếc, thành chuyên gia buôn xe. Chiếc xe đạp đã kết lập với tên này một tình nghĩa cách mạng sâu sắc. Trên chiếc xe tồi tàn của ông ta từng chở đại tiểu thư cô vợ nhỏ, từng chở giáo sư già quỷ Tây, từng chở học sinh biểu tình cảnh sát trực ban, từng vượt đèn đỏ đi qua đường cao tốc lao xuống mương nước, phóng điên cuồng trong cơn mưa lớn ngoại ô, trượt ngoằn ngoèo trên mặt băng sau tuyết, buông cả hai tay trên con đường núi ngoằn ngoèo xuống dốc... Nếu không đạp xe nữa, sẽ bớt đi rất nhiều nguồn tài nguyên hoài cổ, ông ta nuối tiếc chiếc xe tồi tàn ghi lại biết bao chuyện cũ tốt đẹp hoặc xấu xa của mình, sợ người ta mắng mình có mới nới cũ. Cuộc sống thực tế của Khổng Khánh Đông được xây dựng trên nền tảng tích tụ lịch sử mật độ cao, cho nên vì thói quen, ông ta tất nhiên kiên trì đạp xe.

Hai là sự tiện lợi. Đi xe hơi tuy nhanh hơn đạp xe, nhưng nhược điểm là không thể đi đến bất cứ đâu, đặc biệt là ngõ nhỏ thì không vào được. Mà Khổng Khánh Đông là một kẻ thích sự "chu đáo tận tình", chuyên thích đến những nơi xe hơi không tới được, thường xuyên nói những lời điên rồ kiểu "Vua dầu mỏ nước Mỹ, sao hiểu được nỗi khổ cực của bà già lượm than ở Bắc Kinh". Hồi học đại học, từng lập chí phải đi qua tất cả các con ngõ ở Bắc Kinh, sau đó nghe nói ngõ ở Bắc Kinh tổng cộng có chín nghìn chín trăm chín mươi chín cái, cho dù ngày nào cũng không lên lớp, trung bình một ngày đi qua một cái, thì cũng phải mất gần 30 năm, lúc này mới dập tắt ảo tưởng, đổi thành đi qua xong tám ngõ lớn thì thôi. Đạp xe có thể đi thẳng vào sân của đơn vị, trước cửa nhà bạn bè, dưới cửa sổ tiểu thư, có thể dễ dàng né tránh dòng xe cộ đang tắc nghẽn, "đột kích theo đường tắt", có thể không cần quan tâm đến thời gian chuyến xe buýt cuối cùng mà vui chơi đến bến, có thể lúc vui mừng đi dạo khắp khuôn viên trường, "Gió xuân đắc ý bánh xe mau, một ngày ngắm hết hoa Viên Trụ"... Những điều này đều là thứ mà đi xe hơi không thể tận hưởng được. Con người một khi ngồi lên xe hơi, là cắm đầu chạy thẳng đến đích, giữa chừng không có sự thay đổi, con người ở trong xe còn phải ra vẻ đạo mạo, nhân cách bị kìm nén. Mà đạp xe lại vô cùng phong phú đa dạng, tràn ngập những khả năng và kỳ ngộ, cá tính cũng được phát huy và thể hiện triệt để.

Đặc biệt là cái loại văn nhân vô liêu như Khổng Khánh Đông, nhìn thấy sạp sách là ông ta phải xuống lật lật xem, nhìn thấy đánh nhau là ông ta phải xuống khuyên can. Không có náo nhiệt để xem thì ông ta cứ vừa lắc lư tay lái vừa hú hét hát bừa, gây rối trật tự trị an xã hội. Rõ ràng trời yên biển lặng, ông ta lại hát "Chỉ chém cho nhà họ Dương chạy đông trốn tây, chỉ chém cho đám tráng sĩ ngã lăn xuống ngựa"; rõ ràng gió thổi cát bay, ông ta lại hát "Bướm bay đến hái mật hoa, a muội chải đầu vì chuyện gì?". Có một lần tan sở đạp xe ra khỏi Đại học Bắc Kinh chưa lâu, tên này dùng giọng Sơn Đông cất cao giọng ngâm nga rằng: "Khi anh nhớ em, trái tim anh rung lên; khi anh nhớ em, nước mắt cũng lặng lẽ tuôn rơi; khi anh nhớ em, mới biết cô đơn là gì; khi anh nhớ em, ai nghe anh giãi bày!" Đang lắc đầu nguây nguẩy đắc ý quên hình, bỗng đằng sau truyền đến tiếng cười lớn của con gái. Vội quay đầu lại nhìn, chỉ thấy hai nữ sinh đạp xe bám sát theo sau ông ta, đang cười rộ lên như hoa nở. Thấy ông ta quay đầu, hai cô gái đồng thanh gọi lớn "Thầy Khổng!" Tên này nhìn hai cô gái thấy hơi quen quen, đoán là học sinh Đại học Bắc Kinh, tức thì xấu hổ đến mức không tìm được chỗ chôn, "hừ" một tiếng rồi chuồn thẳng một mạch, tiếng cười ở phía sau đuổi theo ông ta tận hai dặm đường. Tuy nhiên những lúc mất mặt thế này rốt cuộc là rất ít, sự tiện lợi và thoải mái mà việc đạp xe mang lại vẫn là thứ bất kỳ phương thức giao thông nào khác không thể thay thế được.

Ba là sự tự kỷ luật. Đạp xe tuy có đủ loại tiện lợi, nhưng cũng có vài điểm bất tiện. Ví dụ như thủng lốp, đứt xích, mất chìa khóa, ví dụ như va quẹt xe cất lời va phải người đè chết con chó con của người tình của người tình của thị trưởng, đều là phiền phức. Lại còn chiếc xe "BMW" của Khổng Khánh Đông thực sự tồi tàn đến mức có thể đưa vào viện bảo tàng giáo dục giai cấp, đến nỗi một số đơn vị "không ăn mặc chỉnh tề không được vào" thường xuyên nghi ngờ thân phận thực sự của ông ta. Nhưng những sự "bất tiện" này, lại chính là động lực ẩn giấu để Khổng Khánh Đông kiên trì đạp xe. Bởi vì có những sự bất tiện này, ông ta đã giữ bản thân mình ở tầng lớp đáy của xã hội, ông ta có thêm nhiều cơ hội qua lại với xã hội tầng lớp hạ lưu.

Tiên sinh Mạnh Phồn Hoa từng nói đùa rằng: "Khổng Khánh Đông sống cuộc sống của giai cấp tư sản, nhưng lại nói ngôn ngữ của giai cấp vô sản." Khổng Khánh Đông không coi những lời này là chế giễu, mà coi là sự khích lệ. Tên này mỗi khi đổi một môi trường làm việc hoặc môi trường sống mới, đều dán lên vị trí nổi bật lời dạy của Ví đại đạo sư Mao Chủ tịch tại Hội nghị toàn thể lần thứ bảy: "Tiếp tục duy trì tác phong gian khổ phấn đấu." Thu nhập một ngày của Khổng Khánh Đông hiện tại, là có thể mua được một chiếc xe đạp cũ, chi phí sửa xe một năm tuyệt đối cũng vượt quá giá sàn chiếc BMW của ông ta. Nhìn từ góc độ tính toán kinh tế của tiểu thị dân, thì sớm nên thay đổi vũ khí trang bị rồi. Thỉnh thoảng ông ta cũng sủng ái các phương tiện giao thông khác, mỗi năm tự túc tiền đi taxi cũng có mấy chục lần. Nhưng ông ta coi việc kiên trì đạp xe như một biểu tượng của sự tự kỷ luật, giống như câu nói của tổ tông nhà ông ta là "khắc kỷ phục lễ". Có hai lần vào lúc nửa đêm, giữa đường, lốp xe bị thủng, hơi chẳng mấy chốc mà xì sạch. Không có chỗ sửa xe, cũng chẳng có chuyến xe buýt cuối cùng, đèn đóm thưa thớt, ngay cả taxi cũng không chạy về cái vùng ngoại ô xa xôi nơi ông ta ở. Ông ta cứ thế chậm rãi dắt bộ, trong lòng thầm nghĩ, giờ phút này, nhất định vẫn còn rất nhiều người giống như mình, thủng lốp xe, đang dắt bộ. Họ đang đi trên những con đường khác, đi trên những thành phố khác, đi trên con đường núi, đi trong vùng hoang dã. Trong lòng họ có lẽ đang nghĩ, giá mà có xe hơi thì tốt biết mấy. Trong số họ nhất định không có quan chức, đại gia, cũng chẳng có học giả hay giáo sư nổi tiếng nào cả, họ là những thị dân bình thường, nông dân, trí thức, là những người lao động bình thường, tôi đang cùng họ, từng bước cảm nhận mặt đất, đi về ngôi nhà của chính mình.

Tên Khổng Khánh Đông này còn có một người bạn sửa xe, cách nhà ông ta cũng mấy chục dặm, đến sửa xe một chuyến xét về thời gian và kinh tế mà nói thì đều là "không đáng", nhưng sở dĩ ông lão đó là bạn của ông ta không phải vì biết sửa xe, mà là vì họ có ngôn ngữ chung, trải nghiệm chung và niềm vui chung. Tên Khổng Khánh Đông này chẳng có học vấn lớn lao gì, nhưng ông ta hiểu rõ người ở mỗi tầng lớp trong xã hội Trung Quốc đang sống một cuộc sống như thế nào, sự "hiểu rõ" này không đến từ những con số của bộ phận dân chính, thống kê của các nhà xã hội học, báo cáo của phóng viên báo chí, miêu tả của tác phẩm văn học, mà đến từ sự tiếp xúc thực tế của ông ta với mọi tầng lớp người, đến từ ký ức máu thịt cùng ăn cùng ở cùng lao động với họ. Khi một vị học giả ca ngợi xã hội hiện tại đẹp đẽ thái bình, nhà nhà là cổ cồn trắng, hộ hộ đếm tiền, Khổng Khánh Đông lạnh lùng nói: "Anh có lẽ đã lâu lắm rồi không đạp xe đạp cũng không đi xe buýt công cộng nữa rồi nhỉ?" Tên Khổng Khánh Đông này tỉnh táo nhận thức được rằng bản thân mình đã ngày càng khác biệt so với những người lao động chân chính rồi, "người lao động" có lẽ còn đang chế giễu cái tên giáo viên nghèo Đại học Bắc Kinh giả vờ cao thượng đang đạp chiếc xe tồi tàn này. Ông ta chỉ đành dựa vào những phương thức như kiên trì đạp xe và thỉnh thoảng đi xe buýt công cộng để duy trì cảm giác chân thực đối với mặt đất. Những điều này có lẽ đều vô ích, đều là ra vẻ làm hàng, con người một khi đã sa ngã thành "trí thức", thì giống như sa ngã thành kẻ nghiện ma túy, cả đời cũng khó mà khôi phục lại sự thuần khiết và khí tiết được nữa. Cho nên tên Khổng Khánh Đông này khá là thiếu tự tin, luôn giải thích một cách mập mờ với mọi người rằng: "Đây đã là phương thức rèn luyện duy nhất của tôi rồi." Ông ta không nói thế, thì còn có thể nói thế nào nữa?

Vợ của Khổng Khánh Đông cực kỳ ghét chiếc xe tồi tàn của ông ta, thường xuyên khiêu khích nói: "Khi nào thì chúng ta mua Audi đây? Mua Jetta cũng được. Mau vứt cái xe BMW của anh đi!" Tên Khổng Khánh Đông này là chuyên gia cãi chày cãi cối, thong thả nói: "Cho dù có mua cả một đội xe, chiếc BMW này cũng phải giữ lại." Thế là trên đường đi làm ngày hôm nay, ông ta liền hát: "Giữ lại, mà chẳng biết vì sao; giữ lại, chỉ để cười nhạo tôi! Nhìn thấu mọi chuyện, sau khi trái tim tan vỡ..."