Mùa thu năm 1983, sau khi tham gia đợt khảo sát đầu tiên về Khu bảo tồn thiên nhiên Mạnh Đạt, tôi đã viết những dòng này và đăng trên tờ báo lúc bấy giờ:

Trú lại một đêm ở căn nhà giữ rừng bên Thiên Trì, tôi và rừng Mạnh Đạt cùng thức giấc, điều đầu tiên nhìn thấy là Thiên Trì được bao phủ bởi những áng mây đỏ rực như son. Thiên Trì, một tuyệt cảnh của Mạnh Đạt, diện tích hơn 300 mẫu, nơi sâu nhất hơn 20 mét, làn nước dập dờn, ánh sóng lung linh, xung quanh cây cối cao vút rậm rạp, núi non trùng điệp, muôn khoảnh xanh ngút ngàn, cuồn cuộn như biển chảy. Tôi dùng làn nước mát lạnh của Thiên Trì để rửa mặt súc miệng, nấu nước thổi cơm, ăn cơm xong, ngẩng đầu nhìn lên, mây mù giữa trời đang thong thả trôi về phương bắc, trời sắp tẻ nắng. Chuyên gia lâm nghiệp Cao Chí Dương vui mừng bảo tôi: "Đi thôi, đến đập lớn tự nhiên Thiên Trì nào."

Trên đường đi, Cao Chí Dương cho tôi biết, Mạnh Đạt nằm ở ranh giới giữa Cam Túc và Thanh Hải, thuộc địa phận Thanh Hải, là vùng chuyển tiếp giữa cao nguyên Thanh Tạng và cao nguyên Hoàng Thổ. Nơi đây đất đai phì nhiêu, khí hậu ẩm ướt, các dãy núi Tích Thạch sừng sững xung quanh giống như bức bình phong, ngăn chặn và làm suy yếu luồng không khí lạnh khô từ sâu trong cao nguyên đến, thực vật phong phú tạp nhổm, mang đặc điểm của cả rừng nguyên sinh lẫn rừng thứ sinh cận nhiệt đới và cận hàn đới, điều này đối với việc nghiên cứu tình trạng thảm thực vật của cao nguyên Thanh Tạng cổ đại, nghiên cứu bí ẩn về việc các loài thực vật ôn đới như sồi Liêu Đông, thông Hoa Sơn, hoàng đàn Đài Loan cùng mai ngọc chân châu, màng tang, văn quan quả... v.v., bị lịch sử lưu lại ở vùng giá lạnh cao nguyên, nghiên cứu khả năng tái sinh tự nhiên hiếm có của rừng vân sam và rừng bu lô, nghiên cứu sự kỳ lạ và ưu việt của môi trường sinh thái khu rừng Mạnh Đạt, nghiên cứu đặc điểm sinh thái phân bố quần xã thực vật cũng như nguyên nhân lịch sử, đều có giá trị vô cùng quan trọng; vì Mạnh Đạt tập trung rất nhiều loài thực vật của lưu vực sông Trường Giang, dãy núi Tần Lĩnh, đồng bằng Hoa Bắc, vùng núi Trường Bạch, nơi đây cũng nên là một cơ sở giảng dạy sinh học lý tưởng. Diện tích Khu bảo tồn thiên nhiên Mạnh Đạt chưa bằng một phần ba mươi nghìn tổng diện tích tỉnh Thanh Hải, nhưng lại sinh trưởng khoảng một phần tư số loài thực vật của cả tỉnh, tính theo họ thì chiếm khoảng tám phần trăm thực vật có hạt của toàn tỉnh. Theo tình hình nắm được hiện nay, Khu bảo tồn thiên nhiên Mạnh Đạt có tổng cộng 90 họ, 302 chi, 537 loài thực vật có hạt. Trong đó loại phân bố rộng rãi trên thế giới có 42 chi, phân bố ở cận nhiệt đới có 9 chi, sinh trưởng ở Đông Á có 21 chi, quê hương ở ôn đới có hơn 200 chi, loài đặc hữu của Trung Quốc có 9 chi, mà trong đó hơn 50 loài là loài phân bố mới chưa từng được phát hiện ở các khu rừng khác của cao nguyên Thanh Tạng.

Đi dọc theo con suối nhỏ, lắng nghe tiếng bước chân của cơn gió mát bò qua kẽ lá ngọn cỏ. Những cây vân sam xanh thẳm, cây thanh lương hoa sắc vàng rực, cây sơn thù du sừng sững như ngọn lửa, cây ngũ gia bì xanh nhạt dịu dàng, những bông hoa huyết mãn thảo tao nhã tinh khiết, cây đằng sơn liễu tràn trề sức sống, tất cả đều đang khiêu vũ trong gió. Cao Chí Dương nói, ở Mạnh Đạt, các nhà thực vật học có thể hái được những tiêu chuẩn quý giá, những người yêu thích nhiếp ảnh có thể tìm thấy phong cảnh mê hoặc, những nhà thám hiểm có thể trải nghiệm vẻ đẹp của sự liều lĩnh trong quá trình leo lên ngọn núi dốc đứng "Bạt Đoạn Gân" (một ngọn núi dốc đứng bên Thiên Trì), du khách có thể ngắm cảnh nghỉ dưỡng, có thể thưởng thức kiwi hoang dã, dâu tây hoang dã, nho hoang dã, táo dại, hậu duệ của Lý Thời Trân có thể nhìn thấy nhiều loại dược liệu như tam thất, đảng sâm, quỷ cữu, bối mẫu, thất diệp nhất chi hoa... - thực vật dược liệu của khu rừng Mạnh Đạt vô cùng tạp nhổm, phần lớn vẫn chưa thu thập được mẫu vật, nếu có ai chịu đầu tư, việc thiết lập một cơ sở thí nghiệm trồng trọt và di thực dược liệu thực vật ở đây chắc chắn sẽ có tiềm năng rất lớn.

Chúng tôi dừng lại. Cao Chí Dương nói: "Đây chính là đập lớn tự nhiên Thiên Trì, còn gọi là Trúc Tử Bình, tre ở đây gọi là trúc Hoa Cật, toàn bộ cao nguyên Thanh Tạng chỉ có duy nhất ở Mạnh Đạt, là món ăn yêu thích nhất của gấu trúc. Gấu trúc là loài đặc hữu của Trung Quốc, trúc Hoa Cật cũng là loài đặc hữu của Trung Quốc." Tôi nhìn thấy những khóm trúc Hoa Cật đứng thanh tao như tiên nữ trong gió, bẹ lá màu tím hồng, cành trúc non tơ, từng khóm nối tiếp nhau, lan rộng ra một cách mênh mông bát ngát. Một vài loài chim không gọi được tên bay lượn trên bầu trời rừng trúc, thấy chúng tôi cũng không sợ hãi, chốc chốc lại đậu trước mắt và sau lưng chúng tôi. Chúng tôi xuyên qua khóm trúc có tiên nữ hầu cận, đi dọc theo con đường nhỏ bên Thiên Trì đi vào trong, lội qua sông Thanh Tuyền, ngắm nhìn thác Nhân Tự Mạnh Đạt, chui qua một khu rừng cây bụi, cuối cùng leo lên ngọn Bắc phong Thiên Trì u tịch, phóng tầm mắt nhìn ra, chỉ thấy dòng Hoàng Hàng xa xôi uốn lượn như dải lụa vắt ngang tận chân trời góc biển; dải lụa kết nối với một khu rừng đen như núi như thành lũy, đó là cửa của con mông Mạnh Đạt đệ nhất câu rộng lớn ngập tràn sắc xanh tươi. Cao Chí Dương nói: "Trong khe có bu lô đỏ, bu lô trắng, bu lô tía, vân sam, cây tần bì, chim yến, đỗ quyên, chim cu gáy, trĩ hoang, cò xám, gà lôi lam..." Đang nói, có vật gì đó vụt qua, hắn kêu lên: "Nhìn kìa, là hươu xạ, còn có cừu hoang, thấy chưa, ở ngay trên vách núi kìa."

... Lần đó, tôi đã ở lại trong khu rừng Mạnh Đạt mùa thu suốt một tuần, thoải mái đến mức tôi chẳng còn nhớ đến thành phố nữa. Rừng Mạnh Đạt để lại cho tôi ấn tượng như chốn thần tiên, chốn thần tiên để lại cho tôi ấn tượng chính là rừng Mạnh Đạt. Khi tôi buộc phải rời đi, tôi thề rằng tôi nhất định sẽ đến đây lần nữa, ở lại thêm vài ngày, tận mắt chứng kiến thêm nhiều loài động thực vật kỳ lạ, có thêm nhiều cảm giác hạnh phúc được gột rửa thanh lọc tâm hồn vẫn đục trong làn tắm rừng mát lạnh.

Thoắt cái đã tám năm. Tám năm sau, tôi mới có cơ hội một lần nữa bước về phía rừng Mạnh Đạt.

Cũng là mùa thu, mưa phùn lất phất, tựa tơ tự sợi. Mười một giờ sáng, tôi và kỹ sư Lý của Cục Lâm nghiệp tỉnh ngồi trên một chiếc xe tải đi nhờ, xuất phát từ thành phố huyện lỵ của huyện tự trị dân tộc Tắc Lạp Tịch Húc (Tố Húa), đi uốn lượn dọc theo sông Hoàng Hà. Suốt dọc đường, đã đi qua "Dã Hồ Khiêu" (vách đá hai bờ sông Hoàng Hà đối mặt nhau, khoảng cách chỉ vỏn vẹn hơn một trượng, cáo hoang một cú nhảy là qua), "Lạc Đà Tiêu" (tảng đá màu nâu đỏ hình dáng giống lạc đạc giữa sông Hoàng Hà), "Hà Tâm Ngưu" (ngọn núi hình con bò ở giữa sông), "Tỏa Thông Quan" (một cửa ải hiểm trở khi sông Hoàng Hà chảy qua hẻm núi Tích Thạch), đến viếng thăm "Vũ Vương Thạch" (Đại Vũ trị thủy, bắt đầu từ Tích Thạch, một tảng đá hoa cương granodiorite cổ xưa to lớn nhường ấy chính là tảng đá dựa lưng để ông nghỉ ngơi chợp mắt), "Kinh Thư Động" (các cao tăng thời cổ đại từng dịch kinh tu hành ở đây), "Mã Nhĩ Phô" (tương truyền thời kỳ tranh chấp giữa Viêm Hoàng, Hiên Viên Hoàng đế đã vung kiếm chém đứt tai vật cưỡi của Viêm Thượng, cái tai rơi xuống nơi đây biến thành một quả núi khổng lồ hình cái tai). Chập tối, chúng tôi từ biệt chiếc xe tải, bước lên ngọn đồi Tùng Dầu chỉ có tiếng mà không có miếng, tá túc tại một ngôi làng nhỏ của người Tắc Lạp mang tên Tháp Tắc Phô cách trạm lâm nghiệp không xa, tiếp xúc với một số dân làng người Tắc Lạp từng tham gia canh giữ rừng Mạnh Đạt, nghe họ kể về một người gác rừng già tên là Hàn Đắc Minh, cảm thán không thôi, mãi cho đến tận nửa đêm.

Hôm sau, chúng tôi đội mưa leo núi, tiến về Thiên Trì Mạnh Đạt. Bước theo con đường nhỏ hẹp, đối mặt với dòng nước trong, đỉnh đầu khói sương bay qua, bên mình thông quẹo mọc hai bên, núi trọc chồng chất, lá khô từng lớp, cây tàn từng trận, gỗ hỏng từng đám, thực sự là "gác đường gập ghềnh, giống như lòng ruột u hoài của ta biết giải tỏa thế nào". Khi nỗi đau buồn chạnh lòng đang dâng trào, đột nhiên tôi tự hỏi bản thân mình: Tôi đến đây để làm gì? Tôi không phải đến để tìm kiếm phong cảnh mê đắm lòng người của rừng đỗ quyên bảy màu, không phải đến để trải nghiệm phong thái kiên cường của cây vân sam gai chín lần bị chặt đứt ngọn mà vẫn bất khuất tái sinh ra mười sáu cành nhánh, không phải đến để thưởng thức vẻ kiều diễm của hoa sơn mai từng được Từ Hi Thái hậu sắc phong, không phải đến để làm bạn với loài bia chua hoang dã chưa từng quen biết, không phải đến để chứng kiến cây bồ đề cát tường (tên khoa học là đinh hương bạo mã), cây óc chó nhân lộ kỳ lạ, cây hòe liền lý huyền bí, cây bách Đường Cổ Đặc mặc áo bào đỏ, cây sơn tra sống mấy trăm năm vẫn ra quả; càng không phải để ở lại thêm vài ngày, để có thêm cảm giác hạnh phúc được gột rửa thanh lọc tâm hồn vẩn đục trong làn tắm rừng mát lạnh. Tôi chỉ muốn đến xem, xem những vụ trộm cặt gỗ hoành hành ở khu rừng Mạnh Đạt mà tôi đã nghe đồn từ lâu rốt cuộc đã gây ra hậu quả thế nào.

Kỹ sư Lý nói với tôi, khu rừng Mạnh Đạt vốn có những dải sồi Liêu Đông bạt ngàn, hiện nay nguồn tài nguyên có chất lượng tuyệt hảo này đã bị chặt phá sạch sụo; hàng ngàn cây hoàng đàn Đài Loan quý giá, cũng chẳng thể nhìn thấy mấy cây nữa; cây linh sam hầu như bị trộm chặt toàn bộ; sự cay đắng của vân sam gai lại càng khiến người ta không nỡ nhìn, những cây từ trung niên trở lên đều không ngoại lệ mà nhiều lần bị chặt đứt ngọn, tiếp theo nữa chính là cưa đi thân chính của những cây cổ đại mà hai người ôm, ba người ôm thậm chí bốn người ôm; rất nhiều loài sinh vật đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng, giới hạn dưới của rừng đang lùi nhanh về phía sau mỗi năm, những dấu vết tàn phá rừng mới cho thấy, khu vực bìa rừng trung bình mỗi năm sẽ tổn thất hơn ba nghìn cây gỗ có thể làm rui mè, sự tổn thất của thực vật thân thảo và cây bụi còn nghiêm trọng hơn nữa, nghiêm trọng đến mức hoàn toàn không kịp thống kê.

Tiếp tục đi lên núi, tiếng gió tiếng mưa mang theo một đường bùn lầy. Con đường lát đá ấy – lối mòn u tịch màu xanh biếc, đang duỗi mình ở nơi được che chở bởi những tán thông xanh trong hẻm núi. Xuyên qua khu rừng bụi, lại qua hang Thần Tiên, lại leo lên gò vân sam gai chặt đụt; dừng bước, nghỉ ngơi chốc lát, phóng tầm mắt ngắm cảnh núi non: rậm rạp um tùm, xanh tươi mướt mắt, ở những nơi hiểm trở mà bọn trộm gỗ vẫn chưa thể leo lên ấy, vẫn là dây leo khô cây cổ thụ, rậm rạp chọc trời. Người quân tử lên cao ắt làm thơ, làm thơ gì đây? Chẳng nghĩ ra được gì cả. Trầm mặc. Là ai đã nhẹ nhàng xóa đi nỗi cảm thán sắc xanh đang dâng trào trong lồng ngực tôi? Là cây vân sam gai đang cúi thấp đầu mà ta đang tựa lưng vào đây sao? Là người gác rừng già người Tắc Lạp đang đứng sừng sững trong tâm trí kia sao? Phải, ông ấy quắc thước, ông ấy hiên ngang, ông ấy cứng cỏi, ông ấy kiên cường, ông ấy chấp nhất, ông ấy ngoan cường, ông ấy bất khuất, ông ấy bất tử – chính là Hàn Đắc Minh, chính là cây vân sam gai.

Từ nhịp điệu tiếng rìu, dấu chân ẩn hiện, điểm sáng lấp lánh, độ cao của âm thanh để phân nhận hướng đi và số lượng của bọn trộm, sau đó dẫn theo người của đội giữ rừng, bao vây lại, gào thét đuổi chúng đi. Dĩ nhiên chúng không phải là những kẻ nghe thấy tiếng gào thét là bỏ chạy, dùng đá đánh trả, dùng rìu sắc uy hiễu, dùng lời ác mắng nhiếc, thậm chí còn đào bẫy muốn hãm hại ông hụt chân rơi xuống vực sâu bên dưới. Hàn Đắc Minh mặc cho gió mưa, chỉ dùng một câu nói để đối phó với chúng: "Các người muốn chặt rừng, được thôi, hãy chém chết tôi trước đã." Trong tư duy mộc mạc của ông, có một quan niệm vững chắc, đó chính là nếu dung túng sự diệt vong của rừng Mạnh Đạt, thứ mà con người mất đi sẽ không chỉ là rừng cây, mà là gốc rễ để sinh mệnh tồn tại, là hy vọng của toàn bộ cuộc sống, theo lời ông nói chính là: "Cây ít đi một mảnh, người héo mòn một bầy, rừng cây chính là cái gốc rễ mạng sống của chúng ta." Hàn Đắc Minh rất gian nan, ông kìm nén sự lưu luyến của một người nông dân đối với mảnh ruộng khoán, vứt bỏ sự cầu mong an nhặt tuổi già của một người cao tuổi, đem thời gian hầu như dành hết cho việc tuần tra canh gác rừng, bầu bạn với ông chỉ có bánh ngô lạnh, nước nguội, căn phòng tồi tàn, lều cỏ, gió âm u, mưa rào, côn trùng đốt, thú dữ, cùng với cơ thể bị đánh trọng thương, cái túi đeo lưng bị cướp sạch, bộ quần áo bị xé rách, và cả những tờ lệnh truy nã tư nhân thường xuyên xuất hiện ở các khu chợ thị trấn: "Hàn Đắc Minh đi chợ phiên ai đến báo tin, hoặc là ai đánh ngã được ông ấy, đến chỗ XXX nhận thưởng hai mươi tệ." Hàn Đắc Minh cười chua chát nói: "Đánh ngã tôi, không dễ thế đâu, tôi không đi chợ phiên thì các người đi đâu mà đánh ngã tôi?" Thế nhưng, trong khu rừng có diện tích mười bảy vạn mẫu, đan cài rất nhiều lối mòn, Hàn Đắc Minh và những đội viên giữ rừng của ông đều chỉ có một cái miệng hai cái chân, có pháp lực gì để ngăn cản những kẻ trộm gỗ bốn phương tám hướng đi tới? Nhìn ngó những cây cổ thụ cao chọc trời không ngừng đổ xuống từng trăm từng trăm cây, việc mà ông thường phải làm chính là quỳ phục trên thân cây đã chết, mặt hướng bầu trời, rơi nước mắt, lớn tiếng cầu xin sự phù hộ của Thượng đế.

Lẽ nào rừng cây nhất định phải được tưới bằng nước mắt? Lẽ nào tài nguyên nhất định phải được bảo vệ bằng máu tươi? Phải, ít nhất ở Mạnh Đạt thì nên là như vậy. Giống như là ngày hôm qua, ngày tháng gió thu tiêu điều ấy, chim oanh ríu rít kêu, cỏ thơm từng đợt xộc vào mũi, gà lôi lam bay về phía rừng sâu, ỉa ra một hạt giống cây được bọc trong phân. Nếu hạt giống được bọc trong phân này rơi xuống đất, chẳng mất bao lâu, sẽ nhú lên một cái mầm non nớt, đó là tuổi thơ của một cây cổ thụ chọc trời. Thế nhưng, đất đai đã bị những cành nhánh bị chặt đứt che phủ, từng chiếc lá kim trên cành nhánh vẫn xanh biếc một màu, hoàn toàn không hề hay biết nguồn cội của sự sống đã cạn kiệt. Hàn Đắc Minh dẫn người bắt giữ hai kẻ tàn phá rừng, mắng mỏi một trận xong, áp giải chúng đi về hướng trạm lâm nghiệp dưới núi. Lúc này, từ nơi che khuất bởi bóng râm dày đặc bỗng lao ra một kẻ tay cầm rìu sắc, hét lên lanh lảnh rồi chém giết loạn xạ. Ánh rìu lóe sáng, vạch qua từng đường cung trên không trung. Cánh tay trái của Hàn Đắc Minh lập tức bị chém đứt, trên vai trên ngực trên đầu đâu đâu cũng là vết thương, máu chảy đầm đìa khắp mặt đất. Bọn trộm gỗ đã chạy, Hàn Đắc Minh ngã gục xuống.

Rừng Mạnh Đạt run rẩy bần bật. Nó nhận ra những kẻ tàn phá rừng dã man kia, nó cầu xin chúng hãy thu liễm lại chút ít, dù cho chiếc rìu sắc tàn sát chỉ chĩa vào thân hình cổ kính gân guốc của các bậc ông cha, mà hãy động chút lòng trắc ẩn đối với những mầm non phôi thai ngây thơ khờ dại; nó nhận ra người gác rừng già người Tắc Lạp tên là Hàn Đắc Minh ấy, nó cầu xin ông ngàn vạn lần đừng buông tay rời đi, đặc biệt là trong những ngày gió thu từng trận, lạnh lẽo bất chợt kéo đến này, dẫu cho nó cũng biết sự sống chết của con người là chuyện không do mình quyết định. Nó sợ hãi rằng nếu như không có Hàn Đắc Minh thì sẽ lại xuất hiện những băng nhóm trộm gỗ năm sáu chục người thậm chí cả trăm người, sẽ lại một lần nữa buộc phải chấp nhận thử thách về hỏa hoạn do con người gây ra, sẽ lại xảy ra những chuyện tàn phá rừng bừa bãi quy mô lớn dưới danh nghĩa chi phối xây dựng. Trộm gỗ theo nhóm, hỏa hoạn do con người cùng với việc tàn phá rừng bừa bãi có tổ chức, đối với rừng Mạnh Đạt và toàn bộ rừng râm phía Tây Trung Quốc mà nói, đều là những từ vựng mang tính thảm họa, nó đại diện cho ý chí của nhân loại, đại diện cho toàn bộ quá trình rừng đi đến diệt vong.

... Vượt qua gò vân sam gai, chính là làn nước Thiên Trì xanh ngắt. Nước mùa thu quen thuộc làm sao, gió dữ quen thuộc làm sao, căn nhà giữ rừng quen thuộc làm sao. Thế nhưng, rừng cây xung quanh đã chẳng còn như xưa nữa rồi, thưa thớt, thưa thớt một cách bất ngờ; lở lổ, lở lổ giống như kẻ bị bệnh hủi vậy. Giống như một cô gái từng yêu sâu đậm xuất hiện trước mặt bạn với sắc mặt phờ phạc quần áo rách rưới, hiện thực tàn khốc là: Bạn còn yêu cô ấy không? Cô ấy đã bị người ta giày vò bao nhiêu lần rồi. Trái tim tôi đang rỉ máu, hàm răng tôi đã nghiến phẳng lì, đôi mắt tôi đang phóng ra ánh sáng phẫn nộ. Thế nhưng tôi biết, cảm xúc có khả năng chiếm lĩnh tâm trí tôi nhất vẫn là sự bất lực, tôi chỉ có thể thở dài một hơi, rồi bước lên ôm chặt lấy cô ấy.

Hiện thực đau đớn ắt phải được gánh chịu bằng một tâm hồn đau đớn: Tôi yêu rừng Mạnh Đạt.