Việc thờ phụng Helios được truyền từ châu Á vào Hy Lạp. Theo những quan niệm sớm nhất của người Hy Lạp, ngài không chỉ là vị thần mặt trời mà còn là hiện thân của sự sống cùng mọi sinh lực ban phát sự sống, bởi ai cũng biết ánh sáng là điều kiện thiết yếu cho một đời sống lành mạnh trên mặt đất. Thuở ban sơ, sự sùng bái thái dương vốn rất phổ biến, không chỉ trong cộng đồng người Hy Lạp cổ đại mà còn ở nhiều dân tộc sơ khai khác. Đối với chúng ta ngày nay, mặt trời đơn thuần là khối cầu ánh sáng vắt vẻo trên cao, ngày ngày thực hiện những nhiệm vụ do một Thế lực hùng mạnh vô hình giao phó; thế nên, chúng ta khó lòng hình dung nổi ấn tượng sâu sắc mà nó từng khắcim vào tâm khôn của một dân tộc mà trí tuệ vẫn còn trong buổi bờ khai, những con người với sự đơn sơ tựa trẻ thơ từng đinh ninh rằng mọi thế lực tự nhiên đều là một vị thần linh, tùy theo bản chất hung ác hay nhân từ mà mang lại tai họa hay ơn phước cho loài người.

Helios, con trai của các vị thần Titan Hyperion và Theia, được miêu tả là trỗi dậy mỗi sớm mai từ phương đông, đi trước là người chị Eos (Nữ thần Rạng đông) - vị thần dùng những ngón tay hồng rực để điểm tô các chóp núi và vén tấm màn sương mờ ảo mà người anh sắp sửa hiện diện phía sau. Khi ngài bừng sáng trong hào quang rực rỡ của ban ngày, Eos liền biến mất, nhường chỗ cho Helios điều khiển cỗ xe phun lửa phi nước đại trên quen lộ. Cỗ xe bằng vàng ròng ấy do bốn con tuấn mã thở ra lửa kéo lấy, đứng sừng sững phía sau là vị nam thần trẻ tuổi với đôi mắt ngời sáng, đầu vương đầy hào quang, một tay siết chặt cương của những chiến mã hung hăng vốn chẳng ai ngoài ngài có thể thu phục. Khi xế chiều, ngài xuôi theo đường cong để làm dịu vầng trán đang hừng hực trong làn nước biển thẳm sâu, theo sát phía sau ngài là người chị Selene (Nữ thần Mặt trăng), người lúc bấy giờ đã sẵn sàng tiếp quản thế giới và dùng lưỡi liềm bạc soi rọi đêm tối mờ sương. Trong khi đó, Helios nghỉ ngơi sau nhọc nhằn, nhẹ nhàng ngả lưng trên chiếc giường mát rượi ngát hương do các nữ thần biển cả dọn sẵn, để hồi sức cho một ngày mới tràn đầy sinh khí, niềm vui và vẻ đẹp.

Có thể thấy lạ lùng rằng, dẫu người Hy Lạp xem trái đất là một vòng tròn phẳng, họ lại chẳng hề giải thích vì sao Helios cứ chiều chiều lại lặn sâu ở chốn phương tây xa xôi, rồi sáng ra lại đặn đặn mọc lên ở phương đông. Liệu ngài có đi xuyên qua Tartarus để trở lại điểm cực đối diện qua lòng đất, hay họ nghĩ ngài có cách nào khác để thực hiện hành trình ấy, thì cả trong tác phẩm của Homer lẫn Hesiod đều không có lấy một dòng nào để chứng minh. Tuy vậy, vào những thời kỳ sau, các nhà thơ đã sáng tạo ra một tích truyện đầy tao nhã rằng: khi Helios hoàn tất hành trình và chạm đến phía tây của vòng cung, một chiếc thuyền có cánh - hoặc chiếc cốc - do Hephaestus tạo ra đang đợi sẵn ở đó, nhanh chóng chở ng đoàn tùy tùng rực rỡ bay về hướng đông, nơi ngài bắt đầu lại sự nghiệp chói lọi và rực hồng của mình.

Vị thần này từng được thỉnh cầu làm nhân chứng cho những lời thề thốt thiêng liêng, bởi người ta tin rằng chẳng có gì thoát khỏi đôi mắt thấu suốt muôn loài của ngài; chính nhờ đặc điểm này mà ngài đã có thể báo tin cho Demeter về số phận cô con gái, như câu chuyện đã kể. Người ta cũng cho rằng ngài sở hữu các đàn gia súc và cừu ở nhiều vùng đất khác nhau, điều này có lẽ ngụ ý biểu trưng cho những ngày đêm trong năm, hoặc các vì sao trên bầu trời.

Tương truyền Helios từng yêu Clytie, một ái nữ của thần Oceanus, và nàng cũng tha thiết đáp lại tình cảm ấy; nhưng rồi theo thời gian, vị thần mặt trời dễ thay đổi lòng dạ đã chuyển hướng sủng ái sang Leucothea - con gái của Orchamus, vua xứ sở phương đông. Việc này khiến nàng Clytie bị bỏ rơi vô cùng căm phẫn, đến mức nàng đã mách lại với Orchamus về mối tình của con gái ông, và nhà vua đã trừng phạt nàng bằng cách nhẫn tâm chôn sống. Helios ngập chìm trong nỗi đau khôn cùng, tìm đủ mọi cách trong khả năng để cứu sống nàng. Cuối cùng, khi nhận ra mọi nỗ lực đều vô ích, ngài liền rưới mật thần lên nấm mộ ấy, và từ chốn đó lập tức mọc lên một chồi nhũ hương lan tỏa hương thơm ngát ngào.

Nàng Clytie ganh ghét chẳng thu được gì từ hành động tàn nhẫn của mình, bởi vị thần mặt trời chẳng bao giờ đoái hoài đến nàng nữa. Chìm đắm trong nỗi đau mất người yêu không gì nguôi ngoai, nàng gục xuống đất và tuyệt thực suốt chín ngày ròng rã, hướng ánh nhìn về phía vị thần quang lâm đang di chuyển giữa tầng mây, cho đến khi chân tay bám rễ sâu vào lòng đất và nàng hóa thành một đóa hoa luôn hướng về phía mặt trời.

Helios kết hôn với Perse, con gái của Oceanus, và sinh ra những người con gồm: Aëtes - vua xứ Colchis (nổi tiếng trong truyền thuyết về các Argonauts với danh hiệu chủ nhân Bộ lông cừu vàng), và Circe - mụ phù thủy lừng danh.

Helios còn có một người con trai tên là Phaethon, mẹ cậu là Clymene, một trong các nữ thần Oceanides. Thiếu niên này vô cùng tuấn tú và rất được Aphrodite yêu quý; nữ thần đã giao phó cho cậu việc canh giữ một trong những ngôi đền của mình, chính sự cưng chiều tưởng thưởng ấy đã khiến cậu trở nên kiêu ngạo và tự phụ. Người bạn của cậu là Epaphus - con trai của Zeus và Io, bấy giờ tìm cách kìm hãm thói kiêu căng tuổi trẻ ấy bằng cách vờ không tin lời cậu quả quyết rằng thần mặt trời chính là cha mình. Phaethon đầy phẫn uận, nung nấu ý chí đính chính lời vu khống, liền vội vã tìm đến mẹ là Clymene, khẩn khoản nài xin bà cho biết Helios có thực sự là cha mình không. Xúc động trước những lời van nài đồng thời tức giận trước lời chê bai của Epaphus, Clymene liền chỉ tay lên vầng thái dương rực rỡ đang tỏa sáng phía trên, quả quyết với con rằng chính khối cầu rực sáng ấy là đấng sinh thành ra cậu, đồng thời nói thêm rằng nếu vẫn còn hoài nghi, cậu có thể đến thăm chốn ở chói lòa của vị đại thần ánh sáng để tự mình hỏi cho rõ. Quá đỗi vui mừng trước những lời trấn an của người mẹ cùng với chỉ dẫn bà trao cho, Phaethon nhanh chóng rảo bước đến cung điện của cha.

Khi bước vào cung điện của thần mặt trời, những tia nắng chói lóa gần như làm cậu mù lòa, ngăn cản cậu tiến lại gần ngai vàng nơi cha cậu đang ngự trị, xung quanh được vây quanh bởi các vị thần Giờ, Ngày, Tháng, Năm và Mùa. Helios - đấng với đôi mắt thấu suốt đã dõi theo cậu từ đằng xa - bèn tháo chiếc vương miện tỏa muôn tia sáng, cất lời bảo cậu chớ sợ hãi mà hãy đến gần cha mình. Được khích lệ bởi sự đón tiếp ân cần ấy, Phaethon liền van xin ngài ban cho một minh chứng tình yêu lớn lao để cả thế giới phải tâm phục khẩu phục rằng cậu quả thật là con trai ngài; nghe vậy, Helios liền bảo cậu cứ ước bất cứ điều gì mình muốn, đồng thời thề trước sông Styx rằng nguyện vọng ấy sẽ được đáp ứng. Thiếu niên bốc đồng lập tức nài xin được phép đánh cỗ xe mặt trời trong suốt một ngày tròn. Người cha nghe xong lời đòi hỏi xấcược ấy thì vô cùng kinh hãi, bèn tìm cách can ngăn cậu trước một hành trình đầy hiểm nguy bằng cách chỉ ra vô vàn cạm bẫy chực chờ trên đường; thế nhưng đứa con trai điếc đặc trước mọi lời khuyên, cứ khăng khăng nài nỉ đến mức Helios buộc lòng phải dẫn cậu tới cỗ xe trong sự miễn cưỡng. Phaethon chững lại giây lát để trầm trồ trước vẻ đẹp của cỗ xe lộng lẫy - món quà từ vị thần lửa vốn đã đúc nó bằng vàng và điểm xuyết những viên ngọc quý phản chiếu muôn vàn tia nắng. Và giờ đây, khi thấy người chị Rạng đông đang hé mở cánh cửa ở phương đông hồng thắm, Helios liền ra lệnh cho các nữ thần Giờ chuẩn bị ách cương ngựa. Các nữ thần nhanh chóng tuân lệnh, vị thần cha bèn xoa lên mặt con một loại dầu thơm thiêng để giúp cậu chịu đựng những ngọn lửa bừng cháy phả ra từ lồng ngực của đám tuấn mã, đoạn ngậm ngùi đội chiếc vương miện hào quang lên đầu con và dặn cậu hãy bước lên cỗ xe.

Thiếu niên hân hoan bước lên vị trí và nắm lấy bộ cương hằng ao ước, nhưng nào ngờ đám tuấn mã hung hăng của mặt trời vừa cảm nhận được đôi tay non kém thiếu kinh nghiệm đang cố gắng điều khiển chúng liền trở chứng quật cường, lồng lộn bất trị. Chúng hoảng loạn chệch khỏi con đường quen thuộc, lúc thì vút bay lên tận mây xanh đe dọa thiêu rụi cả bầu trời, lúc lại sà xuống thấp đến mức suýt làm mặt đất bốc cháy. Cuối cùng, người đánh xe bất hạnh bị ánh chói lòa làm cho lóa mắt, khiếp đảm trước sự tàn phá khủng khiếp do chính mình gây ra, liền tuột tay buông lơi dây cương. Núi non và rừng rậm chìm trong biển lửa, sông ngòi cạn khô, một thảm họa hỏa hoạn toàn cầu cận kề ngay trước mắt. Trái đất bị thiêu đốt bấy giờ cất tiếng kêu cứu Zeus, và vị thần tối cao liền phóng tia chớp giáng xuống Phaethon, dùng ánh chớp lóa lòa để chặn đứng đám tuấn mã cuồng nộ. Thân xác vô tri của thiếu niên cắm đầu rơi xuống dòng sông Eridanus, để rồi được các nữ thần sông đón lấy và an táng. Những người chị của cậu khóc thương đằng đẵng đến mức bị Zeus hóa thành những rặng cây dương, còn những giọt nước mắt rơi xuống dòng nước của họ liền biến thành những hạt hổ phách trong suốt, tinh khôi. Cycnus - người bạn tri kỷ của bất hạnh Phaethon - chìm đắm trong nỗi đau đớn tột cùng trước số phận bi thảm của bạn đến mức héo mòn tàn lụi. Cảm thương trước cảnh ngộ ấy, các thần đã hóa phép biến chàng thành một thiên nga, đời đời túc trực lượn lờ bên khúc sông định mệnh nơi vùi lấp thân xác người bạn xấu số.

Trung tâm sùng bái chính của Helios là đảo Rhodes, nơi theo thần thoại sau đây chính là vùng đất riêng của ngài. Vào thời kỳ Titanomachia, khi các vị thần chia cắt thế giới bằng cách rút thăm, Helios vì bận việc nên vắng mặt và kết quả là chẳng nhận được chút phần nào. Do đó, ngài đã khiếu nại lên Zeus, và vị thần tối cao đề xuất tiến hành phân chia lại từ đầu; thế nhưng Helios không chịu, ngài thưa rằng trong những chuyến hành trình hằng ngày, ánh mắt tinh tường của ngài từng bắt gặp một hòn đảo xinh đẹp, màu mỡ nằm ẩn mình dưới những con sóng đại dương, và nếu các bậc bất tử thề dâng hiến trọn vẹn vùng đất ấy cho một mình ngài sở hữu thì ngài sẵn lòng nhận lấy nó làm phần chia của mình trong vũ trụ. Các vị thần liền tuyên thệ, và ngay lập tức đảo Rhodes trồi lên khỏi mặt nước.

Bức tượng Colossus nổi tiếng ở Rhodes - một trong bảy kỳ quan thế giới - được dựng lên để tôn vinh Helios. Tượng đài kỳ vĩ này cao tới 105 bộ và được đúc hoàn toàn bằng đồng thau; nó sừng sững tọa lạc ngay lối vào cảng Rhodes, khiến những con thuyền lớn nhất cũng có thể dễ dàng lướt qua giữa hai chân tượng đặt trên các đê chắn sóng ở hai bên cửa cảng. Dù to lớn khổng lồ như vậy, từng bộ phận của bức tượng vẫn sở hữu tỷ lệ hoàn hảo đến tuyệt mỹ. Người ta có thể hình dung phần nào về kích thước của nó qua chi tiết rằng rất ít người có thể dùng vòng tay của mình để ôm xuể ngón cái của bức tượng này. Bên trong tượng Colossus có một cầu thang xoắn ốc dẫn lên tận đỉnh, từ đó - nhờ vào một chiếc kính viễn vọng - người ta đồn rằng có thể nhìn thấy cả bờ biển Syria lẫn các bờ cõi Ai Cập.