Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

Khổng Tử tên Khâu, tự Trọng Ni, sinh năm 551 trước Công nguyên, lúc bấy giờ là cuối thời Xuân Thu, nhà Châu suy vi, lễ nhạc đổ nát, truyền thống văn hóa đứng trước bờ vực đứt đoạn. Tổ tiên Khổng Tử là người nước Tống (hậu duệ đời Ân), sau đó chuyển đến định cư ở nước Lỗ. Ngài sinh ra tại ấp Trâu nước Lỗ. Năm ba tuổi, cha là Thúc Lương Ngột qua đời; ngài được mẹ là Nhan Trưng Tại nuôi dưỡng khôn lớn, tiếp nhận nền giáo dục của những đứa trẻ nông thôn bình thường, đến năm mười lăm tuổi thì kết thúc giai đoạn này, rồi tự lập chí học tập, cuối cùng nổi tiếng bởi sự bác học và am tường lễ nghĩa.

Năm Khổng Tử mười bảy tuổi, mẹ qua đời. Năm hai tuổi kết hôn với Nhan thị (người nước Tống), năm sau sinh ra con trai Khổng Lý. Những nghề nghiệp Khổng Tử từng làm bao gồm Ủy lại (quản lý kho), Thừa điền (quản lý đồng cỏ) và Trợ tang (lo việc ma chay), v.v. Khoảng năm ba mươi tuổi đã có học trò đến thỉnh giáo và đi theo ngài, hình thành một đoàn thể thầy trò độc đáo, lấy việc giảng học tu đức và trị quốc ích dân làm mục tiêu. Khổng Tử học không chán mà dạy không mỏi, học thức và kiến thức dần hình thành hệ thống, năm bốn mươi tuổi đã có thể "bất hoặc" (không còn mê hoặc), năm năm mươi tuổi đạt đến "tri thiên mệnh", hiểu rõ sứ mệnh thiên bẩm của mình là kế thừa và phát triển đạo thống văn hóa. Từ năm năm mươi mốt đến năm năm mươi lăm tuổi, Khổng Tử làm quan ở nước Lỗ, lần lượt giữ các chức vụ như Trung đô tể (huyện lệnh), Tiểu tư không (phó quan cơ quan công trình), Tư khấu (quan đứng đầu cơ quan tư pháp), hàm đại phu, thành tích chính trị xuất sắc. Nhưng vì bất đồng chính kiến với người nắm quyền, lại thêm việc không mãn nguyện trước cảnh Lỗ Định Công chìm đắm trong sắc đẹp, cuối cùng ngài từ quan rời quê, bắt đầu hành trình chu du các nước. Chuyến đi này kéo dài mười bốn năm, đi qua các nước Vệ, Tào, Tống, Trịnh, Trần, Thái, truyền bá giáo hóa, biết không thể làm mà vẫn làm, thậm chí có hai lần đối mặt với nguy hiểm tính mạng. Năm sáu mươi tám tuổi, nhà cầm quyền mới của nước Lỗ chính thức triệu thỉnh ngài về nước. Năm bảy mươi tuổi, người con trai độc nhất là Khổng Lý qua đời. Năm bảy mươi mốt tuổi, người học trò yêu quý nhất là Nhan Uyên qua đời. Năm bảy mươi hai tuổi, người học trò trung thành tận tụy là Tử Lộ qua đời. Năm bảy mươi ba tuổi, Khổng Tử qua đời.

Nhìn tổng quan cuộc đời Khổng Tử, kỳ thực ngài không có sự nghiệp gì kinh thiên động địa, nhưng lại dùng thân giáo và ngôn giáo để khai mở học phái Nho gia có sức ảnh hưởng nhất trong lịch sử Trung Quốc, trở thành "Chí thánh tiên sư" vĩ đại nhất trong hai nghìn năm qua. Trí tuệ của Khổng Tử là gì? Trước hết chính là "chân thành". Con người nếu chân thành, sẽ có thể thể ngộ trong nội tâm một nguồn sức mạnh tự yêu cầu, kỳ vọng bản thân hành thiện. Cái gọi là "hành thiện" là chỉ việc nỗ lực hiện thực hóa "mối quan hệ thích đáng giữa người với người", tức là bao gồm ngũ luân được nói đến trong thời cổ đại cho đến các mối quan hệ xã hội phức tạp đa dạng ngày nay. Sự quan tâm xã hội xuất phát từ lòng chân thành sẽ theo sự biến động của vai trò cá nhân mà lan tỏa từ gần đến xa, và mục tiêu cao nhất của nó chính là chí hướng do chính miệng Khổng Tử miêu tả: "Người già được yên nghỉ, bạn bè được tin tưởng, người trẻ được yêu thương." Nhiệm vụ tưởng chừng bất khả thi này lại phản ánh chính xác giá trị cao nhất của sinh mệnh con người. Chỉ cần khẳng định bản thân đang tiến về mục tiêu này, tự nhiên có thể lòng yên dạ định.

Thứ hai, Khổng Tử coi trọng tri thức và giáo dục, đánh giá rất cao tư duy lý tính. Sau khi lập chí, ngài vô cùng hiếu học và kiên trì suốt cả đời. Ngài nói: "Thập thất chi ấp, tất hữu trung tín như Khâu giả yên, bất như Khâu chi hiếu học dã." (《Luận ngữ - Công Tằng Xương》). Nơi có mười hộ gia đình, ắt có người trung tín như ta, nhưng lại không hiếu học bằng ta. Trên thực tế, dựa vào đâu mà ngài dám khẳng định như vậy? Chính là vì ngài không lúc nào là không đọc sách, học tập. Ngài nói: "Tam nhân hành, tất hữu ngã sư yên." Một người sống trên đời, chỉ cần tai thính mắt tinh, tâm hồn cởi mở, thì toàn bộ vũ trụ, nhân loại đều có thể làm thầy của mình. Cuối cùng, những người như vậy thường là những người xuất chúng nhất, bởi vì họ thu nhận được điểm mạnh của tất cả mọi người, giống như tất cả các sông ngòi hội tụ về sông lớn biển cả, đây chính là tình hình lập chí hướng học của Khổng Tử.

Học thức của Khổng Tử có ba đặc điểm: Một, học tập truyền thống. Truyền thống bao gồm ngũ kinh "Thi, Thư, Dịch, Lễ, Nhạc". Thi chỉ văn học, Thư chỉ lịch sử, Dịch chỉ triết học, Lễ là quy chuẩn xã hội, Nhạc là tu dưỡng nghệ thuật; ngoài ra còn có lục nghệ, tức là "Lễ, Nhạc, Xạ, Ngự, Thư, Số"; Lễ là lễ nghi, Nhạc là âm nhạc, Xạ là bắn cung, Ngự là đánh xe, còn Thư và Số là các kỹ năng viết lách, tính toán. Người thời bấy giờ chỉ cần có đủ sáu điều kiện này là có thể đứng vững trong xã hội. Khổng Tử không chỉ học tập tinh hoa trí tuệ truyền thống, mà còn nắm vững các kỹ năng truyền thống, đến năm ba mươi tuổi, đã thể hiện là một hình mẫu nhân tài.

Hai, coi trọng cả học và tư. Khổng Tử biết rằng chỉ dựa vào học tập là chưa đủ, mà còn phải suy nghĩ, nếu không thì cứ cắm đầu tiếp nhận các tài liệu và thông tin bên ngoài mà không có tư tưởng cốt lõi để dung hợp, rất dễ dẫn đến hỗn loạn. Ngài nói: "Học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi." (《Luận ngữ - Vi chính》). Chỉ học tập mà không suy nghĩ thì đến cuối cùng chẳng thu hoạch được gì, công cốc; ngược lại, nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm sống của bản thân để suy nghĩ mà không đọc sách học tập, sẽ rơi vào mê hoặc; chưa nói đến chuyện khác, chỉ riêng chuyện thiện ác báo ứng thôi là bạn đã không phân biệt nổi rồi.

Ba, coi trọng cả học và hành. Học vấn của Khổng Tử không chỉ là một loại lý thuyết, mà đồng thời còn là một kiểu thực hành đạo đức. Khổng Tử nói: "Quân tử thực vô cầu bão, cư vô cầu an, mẫn ư sự nhi thận ư ngôn,uý ư đạo nhi chính yên, khả vị hiếu học dã dĩ." (《Luận ngữ - Học nhi》). Nghĩa là, "hiếu học" trước hết phải giảm bớt lòng tham hưởng thụ vật chất, thứ hai phải tôi luyện bản thân trong lời nói và việc làm, sau đó mới khiêm tốn thỉnh giáo thầy hiền, khiến bản thân bước vào con đường chính đạo. Ngoài ra, Khổng Tử còn nói: "Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ, cẩn nhi tín, phiếm ái chúng, nhi thân nhân. Hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn." (《Luận ngữ - Học nhi》). Làm tốt những việc nên làm với tinh thần trách nhiệm, nếu còn dư sức thì mới đem ra học tập tri thức trong sách vở. Có một lần Lỗ Ai Công hỏi ngài, trong số nhiều học trò của thầy, ai là người "hiếu học" nhất? Khổng Tử nói chỉ có một mình học trò Nhan Uyên hiếu học, rất đáng tiếc là đã qua đời rồi. Tại sao chỉ có Nhan Uyên hiếu học? Bởi vì Nhan Uyên "bất thiên nộ, bất nhị quá" (không trút giận lên người khác, không lặp lại lỗi lầm). Đây chính là sự thể hiện của thực hành đạo đức, đồng thời cũng giải thích rằng hiếu học có liên quan đến hành động cụ thể.

Khổng Tử lập chí học tập, không phải vì sự thanh cao của riêng mình, mà là vì "mình muốn lập thân thì cũng giúp người khác lập thân, mình muốn thành đạt thì cũng giúp người khác thành đạt", cho nên sau khi "học nhi bất yếm" (học không chán), ngài còn "hối nhi bất quyện" (dạy không mỏi), từ học chuyển sang dạy, trở thành bậc thầy thiên hạ, mở đầu cho nền giáo dục bình dân. Ngài dạy học không phân biệt giai cấp (hữu giáo vô loại), có ba nghìn học trò, bảy mươi hai người hiền tài. Những người này đều có thành tựu riêng ở các mặt đức hạnh, ngôn ngữ, chính sự, văn học, trở thành lực lượng trụ cột của tầng lớp tri thức thời bấy giờ, và hội tụ thành học phái Nho gia, ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống của người Trung Quốc cho đến tận ngày nay.

Trân trọng thời gian

Bước đi trên con đường đời, rất nhiều người sẽ cảm thấy thời gian trôi qua rất nhanh, mọi thứ trong quá khứ có muốn giữ lại cũng không giữ được, còn tương lai thì lại rất khó nắm bắt. Khổng Tử có một lần đứng bên bờ sông nói: "Thệ giả như tư phu, bất xá trú dạ." (《Luận ngữ - Tử Hãn》). Mọi thứ trôi đi giống như dòng nước thế này sao, ngày đêm không dừng nghỉ. "Thệ giả" chỉ thời gian, cũng là các sự kiện trong thời gian, sinh mệnh con người tất nhiên cũng nằm trong đó. Sinh mệnh của con người được trải ra trong thời gian, bạn chỉ có thể nắm bắt thời gian thì mới có thể khiến cuộc đời mình không trôi qua hoài phí. Mà cuộc đời không hoài phí là vì cái gì? Nếu bạn đặt toàn bộ mục tiêu vào thành tựu sự nghiệp bên ngoài, thì đó cũng là một sự lựa chọn; nhưng dưới góc nhìn của Khổng Tử, mục đích con người nắm bắt thời gian là để "hoàn thiện chính mình".

Khi còn trẻ, Khổng Tử đã có sự nhận thức đặc biệt về thời gian. Người khác nịnh bợ ngài là "bậc thánh nhân do trời sinh", Khổng Tử nói, không phải như vậy, một mặt "ngã phi sinh nhi tri giả dã, hiếu cổ, mẫn dĩ cầu chi giả dã" (《Luận ngữ - Thuật nhi》), là dựa vào sự nỗ lực học tập các bậc thánh hiền thời xưa, dần dần ôn cũ biết mới, dung hội thông suốt, mới có được thành quả trước mắt; mặt khác là vì "ngô thiếu dã tiện, cố đa năng bỉ sự", khi trẻ gia đình nghèo khó, không có địa vị xã hội gì, để mưu sinh nuôi gia đình, đành phải học một số kỹ năng vụn vặt. Theo ghi chép của Mạnh Tử, Khổng Tử từng trông coi kho hộ người khác, ghi chép sổ sách rất rõ ràng; sau đó được phái đi quản lý đồng cỏ, một năm sau, trâu dê béo tốt, sinh sôi rất nhiều, nhờ đó mà nhận được sự tin tưởng của người khác.

Dù làm biết bao công việc vụn vặt, thấp kém như vậy, nhưng Khổng Tử chưa bao giờ quên một việc: học tập. Ngài tận dụng mọi thời gian để học tập tri thức, nâng cao tu dưỡng văn hóa của bản thân. Trong thời đại ngài sống, con em nhà thường dân đến mười lăm tuổi là không được đi học nữa, bậc đại học là nơi chuyên dành cho con em quý tộc. Khổng Tử không những tự học tất cả nội dung của bậc đại học, mà còn học giỏi hơn cả con em quý tộc thông thường, đến mức quý tộc nước Lỗ là Mạnh thị đã mời Khổng Tử làm gia sư, dạy lễ nghi cho con cái họ. Sau khi "tươi tam thập nhi lập" (đến tuổi ba mươi thì tự lập), Khổng Tử vẫn không từ bỏ cơ hội tự trưởng thành. Ngài nói: "Ngô bất thí, cố nghệ." Ta không được nhà nước trọng dụng, cho nên mới học được một số kỹ năng. Mục đích của việc học kỹ năng là để mưu cầu một chức quan nhỏ, có thể phát huy sở trường, cống hiến cho xã hội và quần chúng; nay việc mưu cầu chưa thành, nên đành phải tiếp tục bồi dưỡng các sở trường khác nhau, chờ đợi thời cơ chín muồi. Thái độ này mang lại cảm hứng sâu sắc cho con người hiện đại chúng ta. Một người khi còn trẻ, bắt buộc phải hiểu rằng sinh mệnh có từng giai đoạn, bạn phải làm phong phú bản thân trước; nếu chưa có cơ hội, phải tự bồi dưỡng điều kiện cho tốt trước, đợi đến khi cơ hội xuất hiện, tự nhiên có thể nắm bắt. Khổng Tử nói, sự giàu sang là điều ai cũng muốn. Nhưng vấn đề là, bạn có đủ điều kiện đó không? Nếu điều kiện chưa đủ, thời cơ chưa chín muồi, thì bạn phải thủ phận, làm tốt việc của mình trước đã. Làm thế nào? Trân trọng thời gian, tu dưỡng bản thân, "bất hoạn nhân đắc bất kỷ tri, hoạn kỳ bất năng dã" (không lo người ta không hiểu mình, chỉ lo mình không có năng lực).

Khổng Tử đề cập đến hai loại lãng phí thời gian là "nan hĩ tai" (thật khó thay), rất khó để bước lên con đường chính đạo của cuộc đời. Loại thứ nhất là: Bão thực chung nhật, vô sở dụng tâm. Nan hĩ tai! Bất hữu bác dịch giả hồ! Vi chi, do hiền hồ dĩ. (《Luận ngữ - Dương Hóa》)

Cả ngày ăn no nê, không để tâm vào việc gì cả, như vậy thì rất khó bước vào con đường chính đạo của cuộc đời nha! Chẳng phải có trò chơi ném xúc sắc đánh cờ đó sao? Đi chơi cái đó còn hơn là ngồi không vô vị!

Con người sợ nhất hai chữ: vô vị (nhàm chán). Có một lần một người mẹ trò chuyện với tôi, nhắc đến cách cô ấy giáo dục con cái. Cô ấy nói với đứa con học tiểu học lớp năm rằng, giả sử con là mẹ, con sẽ dạy dỗ một đứa trẻ giống như con như thế nào? Kết quả đứa trẻ nói, mẹ đừng để con thấy nhàm chán là được rồi. Nói cách khác, từ nhỏ đến lớn, ai cũng sợ sự nhàm chán. Sau khi thấy nhàm chán thì phải làm sao? Biết đâu sẽ rơi vào cảnh "bão thực chung nhật, vô sở dụng tâm" (cả ngày ăn no, không để tâm vào đâu). Khổng Tử gợi ý rằng, vậy thà cậu đi chơi trò chơi còn hơn. Hai chữ "bác dịch" phải đặc biệt cẩn thận không được đánh đồng là "đánh bạc". Khổng Tử mà khuyên chúng ta đánh bạc thì còn ra thể thống gì nữa? Bác dịch ở đây chỉ trò chơi. Tại sao con người lại cần trò chơi? Bởi vì con người sống trên đời, chịu sự chiết chế của đủ loại điều kiện, phần lớn sự thành bại đã được định đoạt, rất ít người có thể thay đổi. Lúc này thông qua trò chơi để đặt ra một quy tắc, dù là ông chủ hay nhân viên, mọi người cơ hội bình đẳng, chơi theo quy tắc, mỗi người đều có cơ hội chiến thắng, áp lực cuộc đời có lẽ có thể được hóa giải đôi chút trong trò chơi. Cho nên Khổng Tử mới nói, khi cậu buồn chán thà đi chơi trò chơi, đánh cờ cũng được, chơi bóng rổ cũng được, chơi đánh gôn cũng được, bất kể chơi cái gì, cũng còn hơn là lãng phí thời gian một cách thuần túy.

Loại lãng phí thời gian thứ hai là:

Quần cư chung nhật, ngôn bất cập nghĩa, hiếu hành tiểu huệ, nan hĩ tai! (《Luận ngữ - Vệ Linh Công》)

Một đám người tụ tập với nhau suốt cả ngày, nói những lời không dính dáng gì đến đạo nghĩa, lại thích bày đặt khôn vặt, thật sự rất khó bước lên con đường chính đạo của cuộc đời!

Tôi có một người bạn làm giáo viên cấp hai, một buổi trưa nọ trong giờ nghỉ, anh ấy ngồi dưới một gốc cây lớn trong khuôn viên trường, phía bên kia gốc cây có ba bốn học sinh, không biết phía bên đó có giáo viên đang nghe hay không, bọn chúng cứ thế trò chuyện. Bạn tôi nói, anh ấy nghe học sinh trò chuyện suốt nửa tiếng đồng hồ, cuối cùng đưa ra một kết luận, những lời chúng nói không có một câu nào là có ý nghĩa cả. Tôi nghe xong liền bảo với anh ấy, học sinh đi học ở trường đã rất vất vả rồi, cậu bảo chúng giờ ra chơi trò chuyện mà còn phải nói lời có ý nghĩa, chẳng phải quá khắt khe rồi sao; hơn nữa có ý nghĩa hay không, cũng không thể lấy tiêu chuẩn của giáo viên ra để phán xét. Nhưng dù thế nào đi nữa, chúng ta cũng phải tự nhắc nhở bản thân, nói chuyện tốt nhất là nên có đầu có đuôi, có nội dung thiết thực, bạn nói chuyện gì, biểu đạt tư tưởng hay tình cảm gì, thì phải nói ra một cách cụ thể, rõ ràng; đừng có suốt ngày nói chuyện lan man không đúng trọng tâm, bàn tán chuyện tầm phào, hay khoe khoang cái khôn vặt của mình, như vậy rất khó bước vào con đường chính đạo của cuộc đời.

Khổng Tử thấu hiểu sâu sắc ý nghĩa của thời gian đối với sự phát triển của sinh mệnh, con người luôn có một loại tiềm năng, chỉ cần còn sống là có thể vươn lên cảnh giới cao hơn. Cho nên, bước đầu tiên để bước vào con đường chính đạo của cuộc đời, chính là phải biết trân trọng thời gian. Một người nếu khi còn trẻ, biết nắm bắt thời gian, rất có thể sẽ có một tương lai phi thường. Khổng Tử nói "hậu sinh khả úy", người trẻ tuổi rất đáng kính trọng, bởi vì bạn không biết biểu hiện tương lai của họ sẽ ra sao. Chúng ta đôi khi nhìn thấy người trẻ tuổi có vẻ đời sau kém đời trước, lại vừa không chăm chỉ vừa không tiến bộ; nhưng đừng vội đưa ra kết luận sớm như vậy, người trẻ tuổi nói giác ngộ là giác ngộ ngay, nói phấn đấu là phấn đấu ngay, thường là vì nghe được một câu nói hoặc nhìn thấy một câu nói, liền bỗng nhiên thông suốt, cho nên "yên tri lai giả chi bất như kim dã" (sao biết được người đến sau không bằng hiện nay)? Tuy nhiên, Khổng Tử nói thêm một câu sau câu này, "tứ thập, ngũ thập nhi vô văn yên, tư diệc bất túc úy dã dĩ", một người nếu đến tuổi bốn mươi, năm mươi mà vẫn chẳng có chút danh tiếng gì, thì cũng chẳng có gì đáng tôn trọng nữa cả. Tại sao? Bởi vì danh tiếng là từ từ bồi dưỡng mà thành, đợi đến khi bốn mươi, năm mươi tuổi, cuộc đời đã trôi qua hơn nửa, lúc đó mà vẫn chưa bồi dưỡng được danh tiếng tốt, thì chứng tỏ người đó không có tâm, không nỗ lực phấn đấu trong quá trình trưởng thành, đây là điều rất đáng tiếc.

Dụng tâm chuyên chú

Bất kể là quốc gia nào, tất cả những nhân vật vĩ đại khi còn trẻ không có ai là không thích chuyên tâm học tập, muốn vượt qua người cùng thời, muốn tìm ra phương hướng cuộc đời mình, thì nhất định phải chăm chỉ đọc sách.

Đã hiểu được cách trân trọng thời gian, thì phải tận dụng tốt thời gian để tiến hành học tập. Bí quyết học tập là gì? Dụng tâm chuyên chú.

Tử viết: "Học như bất cập, do khủng thất chi." (《Luận ngữ - Thái Bá》)

Khổng Tử nói: "Học tập giống như sợ không theo kịp, theo kịp rồi lại sợ mất đi."

Dưới góc nhìn của Khổng Tử, học tập giống như đuổi theo chuyến tàu vậy, rất sợ không đuổi kịp, đuổi kịp rồi lại sợ bị rớt lại mất. Sau khi đuổi kịp chuyến tàu rồi, thì không cần phải lo lắng nữa, tự nhiên có thể đến được đích; nhưng học tập thì khác, học tập sợ nhất là lúc thi cử lại quên mất, đọc cả buổi trời, ngủ một giấc dậy đến lúc thi thì quên béng mất, phải làm sao đây? Đọc lại. Rất nhiều tri thức "văn ôn võ luyện" (quen tay hay việc), đọc nhiều lần dần dần sẽ quen thuộc, rồi sau đó đem ra thực hành, lâu dần sẽ biến thành năng lực của chính bạn. Chúng ta thường nói, tri thức và năng lực phải kết hợp với nhau, vừa "tri" (biết) vừa "hành" (làm), mới là thu hoạch học tập chân chính.

Khổng Tử có một học trò tên là Tử Hạ, đã nói một câu rất hay. Cậu ấy nói thế nào là hiếu học? "Nhật tri kỳ sở vong, nguyệt vô vong kỳ sở năng, khả vị hiếu học dã dĩ hĩ", mỗi ngày học thêm chút điều mới mẻ, mỗi tháng lại ôn tập lại những gì đã học, hy vọng những điều đã học không bị quên mất, thế mới gọi là hiếu học. Một học trò khác của Khổng Tử là Tử Cống, vô cùng thông minh, tài ăn nói giỏi, thích bình luận so sánh, nói ai giỏi hơn ai, ai giỏi ở mặt nào hơn. Khổng Tử liền khuyên cậu ta, "Tứ dã hiền hồ tai? Phu ngã tắc bất hạ." Tử Cống, con đã giỏi giang lắm rồi sao? Nếu là ta, thì không có thời gian rảnh rỗi như vậy đâu. Nói cách khác, con không có thời gian đi lo chuyện bao đồng của người khác, chuyện thiên hạ có lo hoài cũng không hết, mỗi ngày biết bao nhiêu chuyện tầm phào, bao nhiêu chuyện khó hiểu, nếu con cứ đi quan tâm đến những chuyện này, thì còn lại bao nhiêu thời gian để chuyên tâm đọc sách đây? Giống như rất nhiều người ngày nay thích xem tivi, lên mạng, mỗi ngày chạy theo bao nhiêu thông tin mới mẻ, nói không chừng mấy ngày sau lại phát hiện ra những thông tin đó là sai, là giả, đã như vậy thì lúc ban đầu hà cớ gì phải tốn nhiều thời gian đi quan tâm đến chúng làm gì? Cho nên Khổng Tử mới nói, con đi lo chuyện bao đồng của người khác, đi so sánh ai giỏi ai dở, đi chạy theo thông tin mới mẻ, chi bằng tĩnh tâm lại, tu dưỡng bản thân, đem toàn bộ thời gian dùng vào việc chuyên tâm học tập.

Theo tôi được biết, bất kể là quốc gia nào, tất cả những nhân vật vĩ đại khi còn trẻ không có ai là không thích chuyên tâm học tập. Có lẽ sau này khi đã đạt được thành tựu, công việc nhiều lên, tâm trí không thể chuyên chú vào học tập nữa, nhưng khi còn trẻ, muốn vượt qua người cùng thời, muốn tìm ra phương hướng cuộc đời mình, thì nhất định phải chăm chỉ đọc sách. Ví dụ như Napoléon, ông ấy nói khi còn trẻ, vớ được bất kỳ cuốn sách nào cũng giống như miếng bọt biển hút nước, liều mạng đọc; bởi vì xuất thân bối cảnh không tốt, không có nhiều cơ hội học tập, cho nên vớ được sách là đọc, hơn nữa sau khi học còn có thể tiêu hóa hấp thụ, biến thành tâm đắc của riêng mình, cho nên sau này mới có thể lập nên nghiệp lớn. Lại ví dụ như Alexander Đại đế của Hy Lạp, tuy ông ấy chỉ sống hơn ba mươi tuổi, nhưng hồi nhỏ lại may mắn gặp được một người thầy giỏi: Aristotle. Aristotle là triết gia lớn của Hy Lạp, ông đến hoàng cung Macedonia để dạy dỗ vị hoàng tử mười ba tuổi, hoàng tử này sau đó đã trở thành Alexander Đại đế. Alexander Đại đế sở dĩ từ rất sớm đã có thể có được một nhãn quan toàn cầu, muốn đưa sự nghiệp của mình lan rộng ra các châu lục trên thế giới, điều này có liên quan mật thiết đến việc từ nhỏ ông đã đi theo vị thầy vĩ đại để chuyên tâm học tập. Tri thức đã mở rộng tấm lòng của ông, mở rộng tầm nhìn của ông, khiến cho tầm mắt của ông vượt xa những người cùng thời. Đáng tiếc là sau này ông đã đi chệch hướng, chỉ biết dùng vũ lực để chinh phạt các quốc gia khác. Cho nên, một con người khi còn trẻ, đừng đi lo chuyện bao đồng của người khác, việc rèn luyện thói quen chuyên tâm học tập là vô cùng quan trọng. Bởi vì tâm tư của người trẻ tuổi tương đối đơn giản, trí nhớ lại tốt, lúc này mà không học thì thật đáng tiếc. Mà việc học tập khi còn trẻ, chính là tích lũy nguồn lực, đặt nền móng cho công việc và cuộc sống trong tương lai, một khi có cơ hội đem học thức áp dụng vào thực tế, sẽ bùng nổ tiềm năng, khiến người khác phải nhìn với con mắt khác xưa.

Trong 《Mạnh Tử》 có nhắc đến một câu chuyện, nói rằng có hai người có chỉ số thông minh xấp xỉ nhau, cùng lúc bái sư học nghệ dưới trướng bậc thầy cờ vây Dịch Thu, kết quả kết quả học tập lại khác biệt một trời một vực, nguyên nhân ở đâu? Bởi vì người học trò thứ nhất chuyên tâm chí chí, chăm chú lắng nghe bài giảng; còn người học trò thứ hai thì tơ tưởng vẫn vơ, tưởng tượng có thiên nga bay đến, chuẩn bị cầm cung tên ra bắn, kết quả cuối cùng kết quả học tập tất nhiên là khác nhau. Trong 《Trang Tử》 cũng kể một câu chuyện, nói rằng Khổng Tử nhìn thấy một cụ già bắt ve, kỹ thuật xuất thần nhập hóa, giống như nhặt chiếc lá dưới đất vậy, rất nhanh đã bắt đầy một bao tải. Khổng Tử thỉnh giáo cụ, thưa cụ làm sao mà có được bản lĩnh này? Cụ già đáp rất đơn giản: Ta dụng tâm chuyên chú, thiên địa lớn lao nhường ấy, cũng không thể đem ra đổi lấy cánh của con ve. Tại sao? Bởi vì tất cả mọi cám dỗ ta đều không nhìn, chỉ nhìn vào đôi cánh của con ve. Nói cách khác, bạn làm cái gì thì phải giống cái đó, hôm nay làm việc này thì hãy làm cho thật tốt, hiện tại đọc cuốn sách này thì đừng nghĩ đến những cuốn sách khác. Nếu học lái xe, trong lòng lại nghĩ đến bơi lội; học bơi lội, lại nghĩ đến đánh máy; học đánh máy, lại nhớ nhung đánh cờ; vậy thì kết quả sớm được định sẵn là chẳng học thành cái gì cả. Tôi nhớ khi chúng tôi đi học ngày trước, giờ toán lại mang tiếng Anh ra đọc, giờ tiếng Anh lại mang toán ra xem, tại sao? Bởi vì tiết sau có bài kiểm tra môn đó. Kết quả tiết học hiện tại thì học không ra gì, lại liều mạng chuẩn bị cho bài kiểm tra tiết sau, đến cuối cùng mỗi một tiết học đều không chuyên tâm, chẳng qua chỉ là đối phó với thi cử mà thôi. Cho nên, bất kể là lúc bạn đang học tập hay làm một việc gì đó, chi bằng tự hỏi bản thân một câu, tôi có thể dụng tâm chuyên chú hay không? Có thể giống như Khổng Tử, xem việc học tập giống như đuổi theo chuyến tàu hay không? Đuổi kịp rồi, còn sợ bị mất đi không? Nếu có thể làm được điểm này, thì chuyện gì cũng có thể học thành công.

Nắm bắt thời cơ

Cuộc đời kỳ thực không có bí quyết gì cả, chỉ xem bạn nắm bắt thời cơ như thế nào, "học nhi thời tập chi", dụng tâm chuyên chú, không ngừng nâng cao năng lực, khiến bản thân không ngừng trưởng thành. Một cuộc đời như thế, chắc chắn sẽ ngày càng phong phú.

""Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ" (Học mà ôn tập lại đúng lúc, chẳng phải rất vui sao), hơn hai nghìn năm nay, tất cả những người đọc sách Trung Quốc từ nhỏ đã thuộc làu câu này. Câu này có ý nghĩa gì? Tôi từng bảo với học sinh rằng: "Các em hãy thử dịch sang văn nói một lần xem." Học sinh vừa nghe xong liền đờ người ra, không phản ứng gì. Tại sao? Vấn đề đơn giản như vậy, e là có bẫy đây. Được tôi khích lệ ba lần bảy lượt, có một học sinh đứng lên nói: "Ý của câu này là, sau khi học xong thì thường xuyên ôn tập lại, chẳng phải cũng cảm thấy vui vẻ lắm sao?" Cậu ấy nói xong. Tôi liền hỏi, ai phản hồi ý kiến này xin giơ tay. Không ai giơ tay cả. Tôi nói: "Được rồi, vậy hỏi câu hỏi thứ hai, từ tiểu học học lên đại học, có ai là người học xong rồi thường xuyên ôn tập mà cảm thấy vui vẻ không, xin giơ tay." Vẫn không ai giơ tay. Chuyện gì thế này? Là Khổng Tử giảng sai rồi à? Hay là chúng ta học không hiểu? Tôi nghĩ là chúng ta hiểu sai rồi.

Tử viết: "Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ?" (《Luận ngữ - Học nhi》)

Khổng Tử nói: "Học tập đạo lý làm người đối nhân xử thế, và đem ra ứng chứng thực hành vào thời điểm thích hợp, chẳng phải cũng cảm thấy vui vẻ lắm sao?"

Chữ "thời" ở đây không có nghĩa là "thường xuyên", mà là "vào thời điểm thích hợp". Ví dụ như bạn hiếu thảo với cha mẹ, phải đợi cha mẹ có mặt, thì mới có thể hiếu thảo được; bạn học bơi lội, phải ở trong hồ bơi hoặc sông hồ nước chảy, thì mới có thể luyện tập được. Con người bất kể là học tập bất cứ thứ gì, hay là làm người làm việc, đều phải đem những điều mình đã học ra ứng chứng thực hành vào thời điểm thích hợp, như vậy sẽ cảm nhận được niềm vui. Tại sao? Bởi vì bạn thông qua thực hành, có được thể ngộ, có được tâm đắc, cảm thấy trước đây không hiểu thì nay đã hiểu, trước đây không biết thì nay đã biết, cảm thấy sinh mệnh của mình đang trưởng thành, tất nhiên là vui rồi. Kỳ thực, không chỉ học tập mới thế, quản lý quốc gia cũng vậy. Khổng Tử nói quản lý một quốc gia phải "sử dân dĩ thời", lựa chọn thời điểm thích hợp để trưng dụng người dân đi lao dịch. Thời cổ đại là xã hội nông nghiệp, cày cấy mùa xuân, làm cỏ mùa hè, thu hoạch mùa thu, tích trữ mùa đông, bắt người dân vào mùa xuân đi xây Vạn Lý Trường Chường, đắp đập chứa nước, thế thì đồng ruộng tính sao đây? Đến mùa thu không có thu hoạch, năm sau phải làm sao? Cho nên Khổng Tử mới nói, bảo người dân đi lao dịch, cũng phải tìm thời cơ thích hợp, đừng đi ngược lại với nguyên tắc cơ bản của xã hội nông nghiệp.

Khổng Tử dạy dỗ học trò, có khả năng đả thông điểm đạo bất cứ lúc nào, dạy học theo năng lực (thường gọi là giáo hóa tùy cơ hoặc nhân tài thi giáo). Có một lần ngài dẫn các đệ tử đi qua một chiếc cầu trên núi, nhìn thấy mấy con trĩ núi "sắc tư cử hĩ, tường nhi hậu tập" (《Luận ngữ - Hương đảng》), sắc mặt con người vừa có chút thay đổi, trĩ núi liền bay vụt lên, lượn lờ trên bầu trời một hồi lâu sau đó, mới tụ tập lại với nhau. Tại sao sắc mặt con người vừa thay đổi là trĩ núi liền bay đi? Những ai từng cho chim bồ câu ăn ở các điểm du lịch hoặc quảng trường chắc sẽ có trải nghiệm tương tự. Những chú chim bồ câu cảnh này đôi khi đuổi cũng không chịu đi, cứ nhảy nhợt xung quanh bạn, hy vọng bạn bố thí cho chút thức ăn, nhưng nếu trong đầu bạn vừa nảy sinh ý niệm, thầm nghĩ ta bắt một con về nướng ăn xem nào, chúng liền bay vút đi ngay. Tại sao? Bởi vì bồ câu biết nhìn sắc mặt con người. Con người vừa có ý niệm trong đầu, liền biểu hiện ra một loại sức mạnh. Ví dụ như chúng ta xem tiểu thuyết kiếm hiệp, thường thấy một người còn chưa xuất hiện, sát khí đã ập tới, bởi vì người này đã nảy sinh ý định giết người; ý niệm cũng là một cỗ sức mạnh, tức là cái gọi là "niệm lực", động vật rất mẫn cảm, nhìn thấy sắc mặt con người thay đổi, liền biết kẻ này e là có ý đồ bất lợi với mình, cho nên lập tức bay đi. Bay đi rồi, lượn lờ thấy không có chuyện gì nữa, lại bay trở về. Khổng Tử nhìn thấy cảnh tượng đó, liền ca ngợi những con trĩ mái biết nhìn sắc mặt này, "sơn lương thư trĩ, thời tai thời tai", nói rằng chúng biết rõ thời thế, lúc bay thì bay, lúc đậu thì đậu, có khả năng phán đoán thời cơ. Tử Lộ nhìn thấy thầy khen ngợi chim trĩ, liền chắp tay cúi chào những chú trĩ núi này. Kết quả cậu ấy vừa chắp tay một cái, lũ chim trĩ lại bay mất.

Từ câu chuyện này có thể thấy, Khổng Tử quan sát các hiện tượng tự nhiên mọi lúc mọi nơi, qua nhào nặn biến thành tài liệu giảng dạy để giáo dục học trò. Khổng Tử thông qua câu chuyện này nhắc nhở chúng ta, con người cũng nên hành động tùy theo thời cơ, hiểu được tầm quan trọng của việc phán đoán chữ "thời". Mạnh Tử từng tôn vinh Khổng Tử là "thánh chi thời giả" (bậc thánh nhân hợp thời), có thể tùy theo sự thay đổi của "thời cơ" mà điều chỉnh quan niệm và hành vi, lúc tiến thì tiến, lúc lùi thì lùi, làm bất cứ việc gì cũng đều vô cùng chuẩn mực, nếu không có trí tuệ và tu dưỡng cao độ thì không thể làm được. Chúng ta học tập Nho giáo, cũng phải chú ý đến tầm quan trọng của "thời cơ", mọi lúc mọi nơi đi tìm kiếm cơ hội truyền cảm hứng cho bản thân. Bởi vì thầy giáo không nhất định lúc nào cũng ở bên cạnh bạn, chính bạn phải bồi dưỡng ra một tâm hồn mẫn cảm hơn, khi nhìn nhận vấn đề nhìn nhận sự vật, phải suy nghĩ xem bản thân có thể thu được nguồn cảm hứng gì từ đó, học được bài học gì. Chỉ cần có bất kỳ điểm nào có thể cho bạn học tập, thì hãy trân trọng nó, sau đó đem ra thực hành ứng chứng trong cuộc sống. Cuộc đời kỳ thực không có bí quyết gì cả, chỉ xem bạn nắm bắt thời cơ như thế nào, "học nhi thời tập chi", dụng tâm chuyên chú, không ngừng nâng cao năng lực, khiến bản thân không ngừng trưởng thành. Một cuộc đời như thế, chắc chắn sẽ ngày càng phong phú.

Bất yếm bất quyện

Ví dụ như đọc sách học được khá nhưng vẫn chưa đủ, có nghĩa là bạn có thể học tốt hơn nữa; làm việc làm được khá nhưng vẫn chưa đủ, có nghĩa là bạn có thể làm tốt hơn nữa. Chỉ cần nghĩ đến việc vẫn chưa đủ, con người liền có thêm động lực phấn đấu vươn lên.

Câu nói "học bất yếm, giáo bất quyện" (học không chán, dạy không mỏi) ai trong chúng ta cũng biết từ nhỏ. Bản thân tôi dạy học ở đại học ngót nghét ba mươi năm, rất hổ thẹn là tôi học thì chán mà dạy thì mỏi. Tại sao? Bởi vì sách đọc không bao giờ hết, học đến cuối cùng mới phát hiện ra việc vừa có tâm đắc vừa có sáng kiến là quá khó khăn. Học tập muốn có thu hoạch thực sự, bắt buộc phải kết hợp với thực hành; không có thực hành, thì chỉ là một mọt sách mà thôi. Còn về phần "dạy thì mỏi", là bởi vì giáo viên đi dạy ở trường học "học sinh là khách qua đường, giáo viên là người về chốn cũ", học sinh đến rồi đi, giáo viên năm nào cũng phải đối mặt với những học sinh khác nhau, dạy cùng một bộ giáo trình, quả thực cần phải có một sự nhẫn nại rất lớn. Nhưng Khổng Tử thì khác, ngài có thể học không chán, dạy không mỏi, cho nên mới khiến người ta khâm phục.

Tử viết: "Mặc nhi thức chi, học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện, hà hữu ư ngã tai?" (《Luận ngữ - Thuật nhi》)

Khổng Tử nói: "Lặng lẽ ghi nhớ những gì nhìn thấy nghe thấy, chăm chỉ học tập mà không chán nản, dạy dỗ người khác mà không mỏi mệt, những việc này ta làm được mấy phần?"

Đặc điểm của Khổng Tử là nhìn thấy gì nghe thấy gì, đều lặng lẽ ghi nhớ lại, học tập mà không chán nản, dạy người mà không mỏi mệt. Tiếp theo ngài nói: "Hà hữu ư ngã tai?" Câu này có hai cách giải thích, cách thứ nhất hơi phóng đại một chút, giải thích là: Những việc này quá dễ dàng đối với ta, "có khó khăn gì với ta đâu", nhưng điều này nghe không giống giọng điệu nói chuyện của Khổng Tử lắm, Khổng Tử là một người vô cùng khiêm tốn, sẽ không kiêu ngạo như vậy; cách giải thích thứ hai là "sao có thể có ở ta được", hình như những việc này ta chưa làm được cái nào cả, cách này lại quá khiêm tốn, cũng không phù hợp với phong cách của Khổng Tử. Khổng Tử là kiểu người "biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, thế mới là trí", rất chân thành, đối với những điều bản thân biết hoặc đã làm được, sẽ không cố ý khiêm tốn. Cho nên, cách hiểu của tôi về "hà hữu ư ngã tai" là, những việc này ta đã làm được mấy phần? Ở đây, chữ "mấy phần" thiên về "mức độ", biểu thị rằng đã làm khá tốt rồi, nhưng vẫn phải tự nhắc nhở bản thân tiếp tục nỗ lực, vươn tới mức độ hoàn mỹ hơn. Cuộc đời phải luôn ghi nhớ câu nói "khá nhưng chưa đủ", đây cũng là một trong những châm ngôn sống của tôi. Ví dụ như đọc sách học được khá nhưng vẫn chưa đủ, có nghĩa là bạn có thể học tốt hơn nữa; làm việc làm được khá nhưng vẫn chưa đủ, có nghĩa là bạn có thể làm tốt hơn nữa. Chỉ cần nghĩ đến việc vẫn chưa đủ, con người liền có thêm động lực phấn đấu vươn lên.

Một chỗ khác trong 《Luận ngữ》 cũng nhắc đến "hối nhân bất quyện".

Tử viết: "Nhược thánh dữ nhân, tắc ngã khởi cảm? ức vi chi bất yếm, hối nhân bất quyện, tắc khả vị vân nhi dĩ hĩ." 《Luận ngữ - Thuật nhi》 Khổng Tử nói: "Như cảnh giới của thánh nhân và nhân giả, thì ta sao dám nhận? Nếu nói là lấy đó làm mục tiêu, nỗ lực thực hành mà không chán nản, dạy dỗ người khác mà không chán chường, thì có lẽ ta chỉ có thể đạt được như vậy mà thôi."

Khổng Tử nói câu này có nghĩa là có người đang khen ngợi ngài. Bởi vì rất nhiều học sinh ngài dạy ở nước Lỗ, sau này đều có biểu hiện xuất sắc, có người liền nói, thưa Khổng lão tiên sinh, ngài chắc cũng được tính là bậc thánh nhân và nhân giả rồi chứ. Khổng Tử nghe xong, liền nói "tắc ngã khởi cảm" (ta sao dám nhận). Đây tuyệt đối không phải là lời khách sáo, Khổng Tử vừa không kiêu ngạo tự đại, cũng không đến mức cố ý khiêm tốn. Ngài nói, ở nơi có mười hộ gia đình sinh sống, ắt có người trung tín giống như ta, nhưng không có ai hiếu học bằng ta cả. Có thể thấy, ngài rất tự tin về điểm bản thân hiếu học hơn người khác. Thế nhưng hai cảnh giới thánh nhân và nhân giả thì quá cao, ngài nói ta không dám nhận, điều ta có thể làm chỉ là lấy thánh và nhân làm mục tiêu, không ngừng thực hành mà không chán nản, không ngừng dạy dỗ học trò mà không mỏi mệt mà thôi. "Học bất yếm", "vi chi bất yếm", tri hành kết hợp, học tập và thực hành đều không chán nản; chỉ học tập không chán thì mới là đọc sách giỏi, kết hợp với thực hành mà không chán nản thì không phải là chuyện đơn giản; đây chính là "khá nhưng chưa đủ", tốt rồi còn phải tốt hơn nữa, vĩnh viễn vươn lên phấn đấu.

Nhưng "hối nhân bất quyện" (dạy người không mỏi) chỉ là công việc của giáo viên thôi sao? Không phải đâu, ít nhất có ba trường hợp có liên quan đến điều này. Trường hợp thứ nhất là thầy giáo dạy học trò, trường hợp thứ hai là cha mẹ dạy con cái, trường hợp thứ ba là sếp hoặc ông chủ dạy dỗ cấp dưới hoặc đồng nghiệp. Bản thân bạn có rất nhiều kinh nghiệm và trí tuệ, nhưng lúc dạy dỗ người khác có cảm thấy thiếu kiên nhẫn không? Nếu có, thì phải nhớ kỹ câu nói của Mạnh Tử "nhân chi hoạn, tại hiếu vi nhân sư", căn bệnh của con người ta là thích làm thầy thiên hạ, thích dạy dỗ người khác phải thế này thế nọ, thế nhưng bản thân bạn đã làm được chưa? Chưa chắc. Mạnh Tử đã dùng một phép ẩn dụ, nói rằng cái bệnh lớn nhất của một con người là ruộng của mình không chịu cày, lại đi cày ruộng của người khác, cày đến cuối cùng người ta thu hoạch được còn ruộng của mình thì bỏ hoang, thế thì đáng tiếc quá. Cho nên, nếu bạn muốn dạy dỗ người khác, trước hết bản thân phải tu dưỡng cho tốt, đây chính là tư tưởng của Nho gia. Tu dưỡng thế nào? Khổng Tử nhắc nhở chúng ta bốn chữ: bất yếm bất quyện. Nội dung học tập kỳ thực rất nhiều, có thể học các môn học khác nhau, tri thức khác nhau, thỉnh giáo những người khác nhau, như vậy việc học tập sẽ trở nên đa nguyên hóa, đa dạng hóa, khiến con người cảm thấy vô cùng phong phú, thú vị, không hề cảm thấy nhàm chán; mặt khác trong quá trình thực hành, một lần làm chưa tốt, thì làm lại lần nữa; người ta làm một lần xong, ta làm một trăm lần, người ta làm mười lần xong, ta làm một nghìn lần, cuối cùng tự nhiên bạn sẽ làm được. Còn về việc dạy dỗ người khác, phải nhớ kỹ câu nói của Mạnh Tử "nhân chi hoạn, tại hiếu vi nhân sư", việc dạy người khác làm thì trước hết bản thân phải làm được, bản thân chưa làm được, thì ít nhất phải nói rõ cho người ta biết, chúng ta cùng nhau nỗ lực, cái gọi là "nghề có chuyên môn, người đi trước biết trước", người làm thầy không nhất định làm giỏi hơn học sinh, nhưng mọi người cùng khích lệ lẫn nhau, cùng nhau tiến bộ, thì có thể cùng nhau hướng về mục tiêu mà phấn đấu.

Thầy giáo không giúp gì được

Người thầy tốt nhất của mỗi người chính là bản thân họ. Bạn vừa phải làm thầy của chính mình, đồng thời cũng phải làm học trò của chính mình, từ kinh nghiệm quá khứ để thấu hiểu cá tính của bản thân, phản tư đặc chất của chính mình.

Khổng Tử tuy "hối nhân bất quyện", "hữu giáo vô loại", nhưng cũng có những học trò dạy không nổi. Học giả phương Tây nói có ba nghề nghiệp đặc biệt cần sự hợp tác. Thứ nhất là nông dân, nông dân dù có siêng năng cày cấy thế nào đi nữa, nếu ông trời không hợp tác không giúp đỡ, thì có vất vả thế nào cũng chẳng thể có vụ mùa bội thu; nghề nghiệp thứ hai là bác sĩ, cho dù bạn có là Hoa Đà tái thế đi nữa, đơn thuốc bạn kê mà bệnh nhân không chịu uống đúng giờ, không chịu làm theo dặn dò, thì cũng vô phương cứu chữa; nghề nghiệp thứ ba chính là giáo viên, một giáo viên dạy một lớp học sinh, kết quả dạy ra mỗi người mỗi vẻ, có học sinh cả đời thụ hưởng, có học sinh nghe xong gió thoảng mây bay. Tại sao? Tố chất của học sinh khác nhau. Khổng Tử cho rằng, có hai loại học sinh không cần dạy và cũng dạy không nổi. Loại thứ nhất là người tự bản thân không muốn tự phản tỉnh chính mình, không muốn nhận thức chính mình.

Tử viết: "Bất viết 'như chi hà, như chi hà' giả, ngô mạt như chi hà dã dĩ hĩ." (《Luận ngữ - Vệ Linh Công》)

Khổng Tử nói: "Không thốt nổi câu 'làm sao đây, làm sao đây' để tự nhắc nhở bản thân, ta cũng chẳng biết phải làm sao với cậu ta nữa."

Nói cách khác, nếu bạn muốn học được chút ít kiến thức từ thầy giáo, thì trước tiên bản thân bạn phải thường xuyên tự hỏi "phải làm sao đây", bởi vì người có thể trả lời câu hỏi, thường chính là người đặt ra câu hỏi đó. Tôi đi dạy học đã lâu, đôi khi học sinh đặt câu hỏi, tôi trả lời xong rồi, học sinh lại bảo, đây không phải ý của em. Mà câu hỏi rõ ràng là do cậu ta đặt ra cơ mà. Từ đó có thể thấy, người trả lời câu hỏi đôi khi không thể chạm đúng vào tầng ý nghĩa mà người đặt câu hỏi thực sự quan tâm. Hơn nữa cho dù thầy giáo có giỏi đến đâu, cũng không thể ở bên cạnh bạn mỗi ngày, bạn đặt câu hỏi là ở trong lớp học, còn bạn đối mặt với vấn đề là trong cuộc sống thực tế, nếu bản thân bạn không thể tự phản tỉnh suy ngẫm, tìm ra đáp án, thì thầy giáo cũng đành chịu thua. Cho nên, người thầy tốt nhất của mỗi người chính là bản thân họ. Bạn vừa phải làm thầy của chính mình, đồng thời cũng phải làm học trò của chính mình, từ kinh nghiệm quá khứ để thấu hiểu cá tính của bản thân, phản tư đặc chất của chính mình. Trên ngôi đền Delphi thời kỳ Hy Lạp có khắc một câu nói: "Hãy tự nhận thức lấy chính mình." Đây là lời răn dạy khám phá bí ẩn cuộc đời. Cho đến tận bây giờ vẫn có rất nhiều nhà tâm lý học thích nói câu này với mọi người. Bạn phải nhận thức bản thân trước, thấu hiểu bản thân, suy ngẫm xem cuộc đời này rốt cuộc bản thân muốn theo đuổi điều gì. Cuộc đời không thể cái gì cũng muốn, bạn đã chọn mục tiêu này, thì có lẽ phải từ bỏ những ham muốn khác. Cho nên một người chỉ khi tự hỏi bản thân "phải làm sao đây" trước, thì người khác mới có cách đưa ra lời khuyên cho bạn. Cái gọi là "tự giúp mình thì trời giúp", chính là ý này.

Lại còn một loại học sinh nữa mà Khổng Tử không thể dạy nổi, đó chính là hương nguyện (kẻ ba phải, gió chiều nào che chiều đó).

Khổng Tử viết: "Quá ngô môn nhi bất nhập ngô thất, ngô bất hận yên giả, kỳ duy hương nguyện hồ! Hương nguyện, đức chi tặc dã." (《Mạnh Tử - Tẫn tâm hạ》)

Khổng Tử nói: "Đi ngang qua cửa nhà ta mà không bước vào nhà ta, người mà ta không cảm thấy tiếc nuối, có lẽ chỉ có hương nguyện mà thôi! Hương nguyện là kẻ hủy hoại đạo đức."

Tại sao hương nguyện lại là kẻ hủy hoại đạo đức? Bởi vì hắn chính là kẻ ba phải thường được gọi là "ông chú tốt tính", bề ngoài thì ra vẻ đôn hậu nhưng thực ra không có nguyên tắc nào cả (có lẽ đây chính là nguyên tắc của hắn), bọn họ không đắc tội với bất kỳ ai, bề ngoài xu nịnh thói đời mà trong lòng hoàn toàn không có lý tưởng. Ví dụ như hắn nhìn thấy người ta cãi nhau, liền nói hai người đừng cãi nhau nữa, cả hai anh đều đúng cả. Thái độ dĩ hòa vi quý, làm trung gian hòa giải kiểu này sẽ dẫn đến việc không phân biệt được phải trái thiện ác, chỉ mong mọi người xí xóa qua loa sống tiếp cho xong chuyện. Người như thế này mà nhiều lên, xã hội liệu còn có công lý nữa không? Nói rõ hơn một chút, hương nguyện là kẻ không chân thành, mà Nho gia lại nhấn mạnh nhất hai chữ "chân thành", nhấn mạnh việc tự phản tỉnh, luôn chú ý xem mối quan hệ giữa mình và người khác có thỏa đáng hay không. Cho nên Khổng Tử tuy dạy học không phân biệt giai cấp, nhưng có một loại học sinh ngài quyết không dạy, đó chính là hương nguyện, bởi vì hắn không chân thành.

Trên thực tế, bản thân kẻ hương nguyện cũng tuyệt đối sẽ không thỉnh giáo Khổng Tử, bởi vì hắn cho rằng bản thân sớm đã nhìn thấu tiêu chuẩn đúng sai thiện ác rồi, biết rõ "trong hoàn cảnh nào, nói với người nào câu gì, làm việc gì", sự thông minh tài trí đều dùng hết vào việc quan sát sắc mặt người khác, đưa đón xã giao, cho nên không những không đắc tội với ai, ngược lại ai nấy đều hài lòng về hắn, người tốt cũng thế, kẻ xấu cũng vậy. Giống như một học trò xuất sắc như Tử Cống, mà đôi khi vẫn cảm thấy bối rối. Cậu ấy thỉnh giáo Khổng Tử: "Hạng người trong làng đều thích hắn, thì thế nào ạ?" Người cổ đại an cư lạc nghiệp nặng về quê cha đất tổ, người trong một làng sống lâu ở một chỗ, không khó để quen biết lẫn nhau. Nếu người trong làng đều thích hắn, người này ra sao? Ngược lại, "hạng người trong làng đều ghét hắn, thì thế nào"? Câu trả lời của Khổng Tử khiến người ta kinh ngạc. Ngài nói: "Không bằng người tốt trong làng thích hắn, kẻ xấu trong làng ghét hắn." Khiến người tốt thích mình, kẻ xấu ghét mình, đó mới là điều lý tưởng nhất.

Tuy nhiên, trong thời đại thông tin lưu thông như ngày nay, kẻ hương nguyện chân chính muốn làm hài lòng tất cả mọi người, chu toàn mọi bề, kỳ thực là chuyện không thể xảy ra. Lấy cụm từ "nhóm lợi ích" mà mọi người đều quen thuộc mà nói, thường là không phân biệt đúng sai, chỉ nhìn vào lợi ích, mà lợi ích thì tất nhiên sẽ xung đột lẫn nhau. Muốn làm kẻ hương nguyện, ắt sẽ vô cùng vất vả, khiến người ta thấy đáng thương. Dù là vậy, tâm lý hương nguyện vẫn có thể bắt gặp ở khắp mọi nơi, ví dụ như "gặp người nói tiếng người, gặp quỷ nói tiếng quỷ", đối với cấp trên thì cúi đầu khom lưng, nịnh hót lấy lòng, đối với cấp dưới thì lớn tiếng quát náo, ra oai đè nén. Làm hương nguyện không thành, lại thành kẻ tiểu nhân. Loại người này, Khổng Tử không dạy, thì chẳng có gì phải tiếc nuối cả.

Học trò không nên thân

Có những kẻ làm chuyện xấu, trong lòng ôm mộng may mắn, thầm nghĩ dịp tế lễ lần sau chuẩn bị nhiều đồ cúng hơn một chút, thần linh sẽ không trừng phạt mình đâu, thậm chí còn có thể thích mình nữa. Nhưng thần linh nếu thực sự có thể bị ngươi mua chuộc, thì sao còn có thể gọi là thần linh được chứ?

Mỗi một người thầy đều hy vọng dạy ra những học trò giỏi, giống như cha mẹ đều hy vọng con cái thành rồng thành phượng vậy. Người thầy nào đáng ngưỡng mộ nhất trong lịch sử? Chính là Socrates. Socrates chưa từng viết một chữ nào, nhưng lại trở thành một triết gia lớn, tất cả là nhờ ông đã dạy được một người học trò xuất sắc: Plato. Tác phẩm 《Đối thoại lục》 của Plato đã dùng văn bản để biểu đạt và ghi lại tư tưởng của người thầy Socrates.

Khổng Tử cũng có một người học trò vô cùng xuất sắc tên là Nhiễm Hữu, đứng đầu khoa chính trị. Học sinh của Khổng Tử chia làm bốn khoa: Đức hạnh, ngôn ngữ, chính sự, văn học. Khoa chính sự là những học trò làm quan từ chính trị, đứng đầu là Nhiễm Hữu, thứ hai là Tử Lộ, mà Tử Lộ lớn tuổi hơn Nhiễm Hữu rất nhiều, nhưng Khổng Tử lại xếp ông ở sau Nhiễm Hữu. Khổng Tử nhiều lần ca ngợi Nhiễm Hữu "nghệ", đa tài đa nghệ, năng lực rất mạnh. Sau đó Khổng Tử giới thiệu cậu ta đi làm quan, nhưng làm quan có tốt không? Đối với người lãnh đạo thì vô cùng tốt; còn đối với người bên dưới thì chưa chắc. Kết quả là, Nhiễm Hữu sau khi làm quan, ngược lại lại biến thành một tấm gương phản diện trong số các học trò của Khổng Tử.

Quý thị lữ vu Thái Sơn. Tử vị Nhiễm Hữu viết: "Nữ phất năng cứu dữ?" Đối viết: "Bất năng." Tử viết: "Ô hô, tằng vị Thái Sơn bất như Lâm Phóng hồ?" 《Luận ngữ - Bát dật》 Quý thị chuẩn bị đi tế lễ Thái Sơn. Khổng Tử nói với Nhiễm Hữu rằng: "Cậu không thể ngăn cản ông ta lại sao?" Nhiễm Hữu đáp: "Không thể." Khổng Tử nói: "Ô hô, chẳng lẽ các người cho rằng thần Thái Sơn không hiểu lễ nghĩa bằng Lâm Phóng sao?"

Lâm Phóng cũng được tính là học trò của Khổng Tử, từng thỉnh giáo Khổng Tử về "cội nguồn của lễ". Khổng Tử nghe xong rất vui mừng, nói rằng câu hỏi của cậu thực sự là đại sự. "Lễ, dữ kỳ xa dã, ninh kiệm; tang, dữ kỳ dịch dã, ninh thích." (《Luận ngữ - Bát dật》) Lễ thông thường, thà rằng kiệm ước mộc mạc còn hơn là phô trương xa hoa; còn về việc ma chay, thà rằng trong lòng đau thương còn hơn là chu toàn lễ nghi. Điều này đại diện cho bản chất của "lễ" nằm ở chỗ tình cảm nội tâm có chân thành hay không, chứ không nằm ở những hình thức bên ngoài đó. Lúc bấy giờ Nhiễm Hữu đang đảm nhiệm chức quản gia cho Quý thị, chiểu theo quy định của lễ, chỉ có thiên tử và chư hầu mới có thể tế lễ sơn xuyên trong bờ cõi, mà Quý thị chỉ là đại phu nước Lỗ, vốn dĩ không có tư cách đi tế lễ Thái Sơn. Cho nên Khổng Tử bảo Nhiễm Hữu khuyên Quý thị đừng đi, đây là chuyện trái với lễ nghi. Nhiễm Hữu cũng rất thành thật, cậu ta nói, con khuyên không nổi. Khổng Tử nói, ô hô! Cậu tưởng thần Thái Sơn không hiểu lễ nghĩa chắc?

Toàn bộ cuốn 《Luận ngữ》 chỉ có chỗ này xuất hiện hai chữ "ô hô", đại diện cho việc Khổng Tử vô cùng đau lòng, vô cùng thất vọng về Nhiễm Hữu. "Thái Sơn" đại diện cho thần Thái Sơn. Có những kẻ làm chuyện xấu, trong lòng ôm mộng may mắn, thầm nghĩ dịp tế lễ lần sau chuẩn bị nhiều đồ cúng hơn một chút, thần linh sẽ không trừng phạt mình đâu, thậm chí còn có thể thích mình nữa. Nhưng thần linh nếu thực sự có thể bị ngươi mua chuộc, thì sao còn có thể gọi là thần linh được chứ? Trong 《Đối thoại lục》 của Plato có nói, một việc bởi vì thần linh thích cho nên mới là việc tốt, hay một việc bởi vì là việc tốt cho nên thần linh mới thích. Thần Thái Sơn tất nhiên thuộc về vế thứ hai, ngươi làm việc tốt thì ta mới thích, chứ không phải cứ ta thích ngươi thì chuyện xấu ngươi làm cũng có thể biến thành việc tốt; không có vị thần nào như vậy cả, nếu có thì cũng không phải là thiện thần, bởi vì bản chất của thần linh nhất định là thưởng thiện phạt ác.

Khổng Tử bảo Nhiễm Hữu khuyên can Quý thị đừng đi tế thần ở Thái Sơn, Nhiễm Hữu nói, khuyên không nổi. Cậu ta giải thích thêm rằng: "Phi bất thuyết tử chi đạo, lực bất túc dã." Tử viết: "Lực bất túc giả, trung đạo nhi phế, kim nữ họa." (《Luận ngữ - Ung dã》)

"Con không phải không thích nhân sinh quan của thầy, chỉ là sức lực của con không đủ." Khổng Tử nói: "Người không đủ sức, là đi đến nửa đường mới bỏ cuộc. Cậu bây giờ là tự vẽ địa lao trói mình."

Nhiễm Hữu tự biện hộ cho mình, cậu ta nói con không phải không muốn khuyên can Quý thị, mà là sức lực của con không đủ, làm không được, có nói thì Quý thị cũng không nghe. Khổng Tử đáp thế nào? Ngài nói nếu cậu thực sự không đủ sức, thì tổng phải đi khuyên can một tiếng, thật sự khuyên không được, cậu hãy bỏ cuộc; đằng này cậu còn chưa bắt đầu khuyên, đã nói là khuyên không thành, đây chẳng phải là tự vẽ địa lao giới hạn bản thân, tìm cớ cho mình hay sao? Cổng tử coi như không thèm nghe lời giải thích của Nhiễm Hữu, cảm thấy vô cùng thất vọng về người học trò đứng đầu khoa chính sự này.

Sau đó, những việc Nhiễm Hữu làm lại càng khiến Khổng Tử không thể chấp nhận được. Cậu ta giúp Quý thị vơ vét của cải, đến mức cuối cùng tài sản của Quý thị còn vượt qua cả quốc quân nước Lỗ. Khổng Tử nhìn thấy thực sự rất tức giận, ngài nói Nhiễm Hữu "phi ngô đồ dã, tiểu tử minh cổ nhi công chi khả dã" (《Luận ngữ - Tiên tiến》), Nhiễm Hữu không còn là đồng đạo của ta nữa, các trò có thể đánh trống xúm lại phê phán cậu ta. "Đánh trống xúm lại phê phán", Khổng Tử thốt ra những lời nghiêm khắc như vậy, coi như thừa nhận bản thân dạy học thất bại, hy vọng các đệ tử khác tìm cơ hội phê phán cậu ta, để cậu ta kịp thời tỉnh ngộ. Khổng Tử cho rằng người đọc sách làm quan là để mưu phúc lợi cho bách tính, chứ không phải đi nịnh bọt cấp trên. Kết quả là Nhiễm Hữu lại khiến cho cấp trên của mình ngày càng giàu có, điều này có nghĩa là bách tính bị bóc lột ngày càng nặng nề. Khổng Tử đối với một đứa học trò không nên thân do chính mình dạy ra này, thực sự là vô cùng thất vọng.

Học trò truyền cảm hứng cho thầy

Mục đích Nho gia tôn sùng "lễ giáo", là để cho cảm xúc nội tâm của con người có một hình thức biểu đạt, hình thức này được quần chúng xã hội đồng thuận; chứ không phải sau khi dạy cho con người lễ nhạc, lại biến nó thành một gánh nặng, ngược lại kìm hãm thiên tính tự do của con người.

Dạy và học giúp nhau tiến bộ (giáo học tương trưởng). Thầy giáo dạy dỗ học trò, học trò đôi khi cũng truyền cảm hứng cho thầy giáo, giống như Hàn Dũ đã nói: "Đệ tử không nhất định kém thầy, thầy không nhất định giỏi hơn đệ tử, nghe đạo có trước sau, chuyên môn có thuật nghiệp." Trong số các học trò của Khổng Tử, ai có thể mang lại cảm hứng cho ngài? Người được nhắc đến trong 《Luận ngữ》 chỉ có duy nhất một mình Tử Hạ.

Tử Hạ vấn viết: "'Xảo tiếu khiết hề, mỹ mục phán hề, tố dĩ huyễn hề.' Hà vị dã?" Tử viết: "Họa sự hậu tố." Viết: "Lễ hậu hồ?" Tử viết: "Khởi dư giả Thương dã! Thủy khả dữ ngôn thi dã dĩ." (《Luận ngữ - Bát dật》)

Tử Hạ thỉnh giáo rằng: "Nụ cười chúm chím trông thật đẹp, đôi mắt linh động trông thật xinh, bộ trang phục màu trắng vốn dĩ đã rực rỡ chói lọi rồi." Câu thơ này có ý nghĩa gì?" Khổng Tử nói: "Khi vẽ tranh, đến cuối cùng mới bôi màu trắng." Tử Hạ tiếp tục nói: "Vậy, lễ có phải là sinh ra sau cùng không?" Khổng Tử nói: "Người có thể mang lại cảm hứng cho ta, chính là Thương vậy. Bây giờ có thể cùng trò chuyện về kinh Thi với em rồi."

Tử Hạ, họ Bốc, tên Thương, tự là Tử Hạ, kém Khổng Tử đúng bốn mươi lăm tuổi, là học trò ưu tú khoa văn học. Cậu ấy vô cùng quen thuộc với các kiến thức văn bản, Kinh Thi, Kinh Thư. Có một lần cậu thỉnh giáo thầy rằng, trong "Kinh Thi" có một câu cậu không hiểu lắm, "Khảo tiếu khiết hề, mỹ mục phán hề, tố dĩ vi huyễn hề" có nghĩa là gì? Hai câu trước "Khảo tiếu khiết hề, mỹ mục phán hề" xuất phát từ "Kinh Thi - Vệ phong - Thạc nhân", đang miêu tả một cô gái có vẻ đẹp tự nhiên, lúc cười lên đôi mắt đảo linh động, rất đẹp; thế nhưng phía sau lại thêm vào một câu "tố dĩ vi huyễn hề", khoác lên bộ y phục màu trắng, vô cùng rực rỡ chói lọi. Tử Hạ cảm thấy kỳ lạ, tại sao cứ phải mặc y phục màu trắng thì mới thu hút người khác như vậy?

Khổng Tử trả lời bốn chữ: "Hội sự hậu tố". Tranh cổ thời xưa là bôi các loại màu sắc trước, cuối cùng dùng màu trắng phân bố ở giữa, làm cho các màu nổi bật lên. Điều này không giống với tranh vẽ sau này, người đời sau có thể làm ra giấy trắng rất tốt, vẽ tranh là vẽ màu sắc lên giấy trắng. Mà lụa thời Hán đào lên hiện nay đều có màu sắc, gần giống màu cà phê hoặc màu của thân cây, cho nên vẽ tranh vào thời đại của Khổng Tử thì màu trắng phải được tô sau cùng, màu trắng vừa tô lên, thì những màu vàng, đỏ, xanh, đen ở phía trước đều nổi bật hẳn lên. Nói cách khác, bản thân màu trắng không có màu, nhưng lại có thể làm nổi bật các màu sắc khác.

Khổng Tử trả lời "Hội sự hậu tố", ý là một cô gái có nhan sắc tự nhiên, nền tảng tốt, không cần trang điểm quá nhiều, chỉ cần mặc y phục màu trắng là đã rất xinh đẹp rồi. Lẽ ra lúc này có thể tan học được rồi. Tử Hạ bỗng nhiên nổi hứng, hỏi tiếp một câu, "Lễ hậu hồ?" "Lễ" có phải cũng là thứ sinh ra sau cùng không? Khổng Tử nghe vậy, vô cùng vui mừng, "Khởi dư giả Thương dã", người có thể mang lại sự gợi mở cho ta chính là Tử Hạ đây, bây giờ có thể cùng em bàn luận về kinh Thi rồi. Tại sao Khổng Tử nghe câu hỏi của Tử Hạ lại vui mừng đến thế? Điều này có liên quan đến sự quan sát của ông đối với bản tính con người. Rất nhiều người cho rằng con người giống như một tờ giấy trắng, sau khi học "Lễ" rồi, thì cũng giống như được tô thêm màu sắc, ăn nói có lễ phép, hành sự có chừng mực, văn vẻ lịch sự. Sự thật lại không phải vậy, theo cách hiểu của Khổng Tử, bản tính con người hướng thiện, vốn dĩ đã có đủ các loại màu sắc khác nhau, mà lễ là thứ được thêm vào sau, nó có màu trắng, học lễ là để làm cho vẻ đẹp vốn có của bản tính con người được bộc lộ ra ngoài. Bởi vì bất kỳ màu sắc nào cũng đều cần đến tình cảm chân thành, "Lễ" chính là biểu hiện một cách vừa vặn tình cảm chân thành của con người ra ngoài. Từ đó có thể thấy được, mục đích Nho gia đề cao "lễ giáo" là để cho cảm xúc nội tâm của con người có một hình thức biểu đạt, hình thức này được cộng đồng xã hội chấp nhận chung; chứ không phải là sau khi dạy cho người ta lễ nhạc rồi, nó lại biến thành một loại gánh nặng, ngược lại còn trói buộc thiên tính tự do của con người.

Trong "Kinh Dịch" có một quẻ "Bôn", tượng quẻ phía trên là núi, phía dưới là lửa, tức là "Sơn Hỏa Bôn". "Tự quẻ" nói rằng, bôn là trang sức vậy. Biểu thị rằng nó có thể dùng làm đồ trang trí. Khi giảng về quẻ Bôn, có câu "Thượng Cửu, bạch bôn, vô cửu". Kinh Dịch mỗi quẻ chia làm sáu hào, hào cuối cùng gọi là Thượng Cửu hoặc Thượng Lục, hào này phần lớn đều mang điềm hung hoặc điềm bất lợi, nhưng trong quẻ Bôn lại mang ý nghĩa "vô cửu" (không có lỗi/không tai họa). Nghĩa là: Bạn bói được quẻ Bôn, vốn dĩ là để trang sức, nhưng nhớ dùng màu trắng để trang sức, thì sẽ không có tai họa. Tại sao? Bởi vì màu trắng là sự trang sức đẹp nhất, có thể làm cho bản chất phác thảo mộc và bản tính nội tâm của bạn nổi bật ra ngoài. Khổng Tử cho rằng, lễ chính là màu trắng, nó không phải là thêm thắt màu sắc gì cho bản tính con người, mà là biểu hiện bản chất hướng thiện vốn có bên trong con người ra mà thôi.