-Tâu Đấng thống lĩnh các tín đồ, để Người rõ đầy đủ hơn, bằng con đường nào đạt được hạnh phúc lớn lao mà tôi đang hưởng thụ hiện nay, trước hết xin bắt đầu kể về hai người bạn thân, công dân của chính kinh thành Bátđa này. Họ đều đang còn sống và có thể làm chứng cho những điều tôi sắp kể ra đây là đúng sự thật. Hai người bạn ấy chính là những người giúp tôi chịu ơn sâu của Thượng đế, Đấng tạo nên mọi tốt lành và đưa lại hạnh phúc cho tất cả mọi người trên thế gian.
Hai người bạn ấy tên là Xătđi và Xắt. Là một người rất giàu có, Xătđi xưa nay vẫn nghĩ rằng trên đời này con người muốn sống hạnh phúc phải có nhiều của cải, để khỏi phụ thuộc vào bất kỳ ai. Xắt lại nghĩ khác: ông ta thừa nhận đúng là phải có của cải đến mức đủ dùng trong cuộc sống, nhưng ông quả quyết chính đức hạnh mới làm nên hạnh phúc của người đời. Con người chỉ nên quan tâm tới của cải trên thế gian với mức đủ chi dùng những nhu cầu thiết yếu và có thể rộng tay làm phúc khi mình muốn. Xắt thuộc về loại người này. Ông ta sống rất thanh thản, rất hài lòng với gia cảnh của mình. Mặc dù Xătđi giàu có hơn Xắt muôn vạn lần, tình bạn giữa hai người vẫn rất chân thành; người giàu có hơn không tự cho mình cao sang hơn bạn. Chẳng có điều gì ý kiến họ khác nhau, trừ mỗi một điểm nói trên. Còn tất cả mọi sự, họ đều suy nghĩ như nhau.
Một hôm, trong khi chuyện trò, lại vẫn xoay quanh một điểm ấy, – như sau này tôi được chính họ cho hay, -Xătđi cho rằng những người nghèo sở dĩ nghèo khó chỉ vì họ vốn sinh ra trong cảnh bần hàn, hoặc là, tuy sinh ra từ gia đình giàu có, họ đã phá tan đi hoặc bởi trác táng chơi bời, hoặc do một sự rủi ro bất ngờ cũng chẳng lấy gì làm lạ lùng cho lắm. Ông nói:
- Ý kiến của tôi là, những người ấy nghèo chỉ vì họ không thể dành dụm được một số tiền khá lớn làm vốn, rồi dùng tài tháo vát của mình qua việc làm ăn mà thoát cảnh cùng cực. Thậm chí tôi còn cho là nếu họ dành dụm được ít nhiều rồi biết cách sử dụng cho thỏa đáng số tiền dành dụm được ấy, thì chẳng những họ sẽ giàu, mà với thời gian, có khi còn giàu đến nứt đố đổ vách là khác.
Xắt không chấp nhận ý kiến của Xătđi. Ông đáp:
- Tôi không cho rằng con đường để cho người nghèo trở thành giàu mà anh vừa nói, là chắc chắn như anh nghĩ. Suy nghĩ của anh mơ hồ lắm. Tôi có thể bác ý kiến của anh bằng nhiều lý do, nhưng như vậy nó sẽ dẫn chúng ra đi quá xa. Tôi cho rằng, ít ra là trên đại thể, một người nghèo trở nên giàu là nhờ cách khác chứ không phải chỉ bằng một số vốn. Thông thường nhờ sự ngẫu nhiên, thì người ta mới có thể phất lên, giàu to một cách nhanh chóng lạ kỳ. Chứ với một số vốn nhỏ nhoi như bạn nói đó, thì dù có làm ăn cần cù, tiết kiệm hoặc buôn bán khéo léo đến bao nhiêu, cũng khó mà thành giàu sụ.
- Xắt ạ, – Xătđi đáp, tôi thấy là nếu cứ khăng khăng giữ ý kiến của mình và tranh cãi với bạn thì chẳng ích gì. Tôi muốn qua việc làm mà thuyết phục bạn. Chẳng hạn tôi sẽ biếu, hoàn toàn biếu không, một số tiền mà tôi cho là vừa phải, cho một người thợ thủ công nghèo từ đời ông đến đời cha, ngày nào kiếm chỉ đủ ăn ngày ấy, và rồi đến khi chết vẫn rách như lúc ra đời. Nếu tôi không thành công, lúc ấy chúng ta sẽ thử xem cách thức mà bạn nghĩ có đúng hơn cách của tôi chăng.
Chừng vài ngày sau cuộc tranh cãi ấy, tình cờ hai người bạn trong lúc đi dạo mát, đi ngang qua khu phố nơi tôi vẫn làm nghề bện thừng. Nghề này tôi học của bố tôi, bố tôi học được ở ông tôi, và ông tôi lại học từ các cụ tằng tổ ngày xửa ngày xưa nữa. Nhìn đồ lề và quần áo tôi mặc, họ chẳng khó khăn gì mà không thấy tôi nghèo túng tới mức nào.
Sực nhớ tới lời giao hẹn của Xătđi, Xắt nói:
- Nếu bạn chưa quên lời giao ước, thì kia là con người bạn cần. – Ông trỏ tôi nói với bạn. – Tôi thấy anh ta làm nghề bện thừng từ lâu, và lúc nào cũng nghèo khổ như lúc nào. Đó là một con người đáng cho bạn ban bố lòng hào hiệp, để làm cuộc thử nghiệm mà bạn nói với tôi hôm nào.
- Tôi còn nhớ lắm chứ, – Xắt đáp. – Tôi lãnh phần làm cuộc thử nghiệm như đã nói với anh, tôi chỉ chờ có cơ hội hai ta cùng đi với nhau, để anh tự mắt chứng kiến. Nào, chúng ta hãy đến gặp anh chàng, xem anh ta có cần tiền thật không.
Hai người bạn tới gần tôi. Thấy họ có ý muốn nói chuyện với mình, tôi ngừng tay làm việc. Hai người cùng chào, cùng chúc tôi mọi sự bình yên như thường lệ.
Rồi Xătđi cất lời, hỏi tôi tên là gì.
- Thưa ngài, – tôi đáp – tôi tên là Hatxan, do nghề nghiệp, bà con quen gọi là Hatxan Anhaphan (Thợ bện thừng).
- Hatxan ạ, – Xătđi lại nói – nhất nghệ tinh nhất thân vinh, chẳng có nghề nào không nuôi sống được người ta. Tôi tin là nghề của anh đủ cho anh kiếm sống một cách thoải mái. Tôi lấy làm lạ, tại sao từ khi bắt đầu làm nghề cho đến nay, anh không dành dụm được ít nhiều, sao không mua một món gai kha khá để làm được nhiều việc hơn? Vừa anh làm, vừa thuê thêm người làm giúp, để cho nhà có thêm đồng ra đồng vào.
- Thưa ngài, – tôi đáp – ngài sẽ hết lấy làm lạ tại sao tôi không dành dụm và làm theo như cách của ngài dạy để trở nên giàu có, nếu ngài biết cho rằng, làm đầu tắt mặt tối từ sáng tới chiều, may lắm tôi mới kiếm được đủ nuôi thân và nuôi gia đình, mà chỉ ăn có bánh mì và rau thôi đấy. Tôi có một vợ, năm con, chưa đứa nào đến tuổi có thể làm giúp bố được chút việc nhỏ nhặt nào. Phải cho chúng ăn, phải may mặc cho chúng. Với lại trong việc gia đình, dù nhỏ bé đến đâu, cũng có trăm công nghìn việc cần thiết, không thể nào bỏ qua không chi tiêu được. Đã đành giá gai không đắt, nhưng cũng phải có tiền để mua chứ. Bán được mớ thừng nào, thì mua gai là khoản đầu tiên tôi dành ra; nếu không thì lấy đâu ra để có thể tiếp tục kiếm được tiền trang trải chi tiêu trong gia đình. Thưa ngài, ngài thấy đó, – tôi nói tiếp, – làm sao tôi có thể dành dụm, để mỗi ngày mỗi kham khá hơn. Chỉ cần ta hài lòng với số phận, Thượng đế ban cho ta chừng nào ta nhận chừng ấy. Phải tập cho nó quen đi, chớ nên đòi hỏi thứ gì ta không có, được thế thì rồi ta sẽ thấy mình chẳng thiếu thứ gì và chẳng cần phải xin xỏ ai.
Nghe tôi nói năng cặn kẽ như vậy, Xătđi liền đáp:
- Hatxan à, tôi không còn ngạc nhiên như lúc nãy nữa. Tôi đã hiểu nguyên do vì sao anh phải yên phận thủ thường. Nhưng, nếu tôi biếu một túi đựng hai trăm đồng tiền vàng, anh có biết sử dụng món tiền đó cho tốt hay không. Anh có nghĩ rằng, với số tiền ấy, sau một thời gian ít ra anh cũng có thể giàu bằng những người làm ăn khá nhất trong nghề anh hay không?
- Thưa ngài, – tôi đáp – ngài có vẻ quá trung hậu, vì vậy tôi tin ngài không đưa tôi ra để làm trò đùa cợt, và việc ngài định cho tôi một số tiền là đúng đắn. Do đó, cho dù không dám khoe khoang tài giỏi, tôi vẫn quả quyết được với ngài là chỉ cần một món tiền ít hơn thế, cũng đủ cho tôi trong một thời gian không lâu, chẳng những giàu có lên bằng những người làm ăn kham khá nhất trong nghề, mà riêng một mình tôi còn giàu có bằng tất cả những người kia trong khắp kinh thành Bátđa rộng lớn và đông dân này cộng lại.
Ông Xătđi hào hiệp tỏ cho tôi thấy ngay tức khắc là ông nói chuyện đứng đắn. Ông rút tiền mang trong người ra, đặt vào hai tay tôi mà nói:
- Anh hãy cầm lấy, túi tiền ấy đây, trong đó có đúng hai trăm đồng vàng không thiếu một chữ. Cầu xin Thượng đế ban phước lành cho anh, và chỉ cho anh biết cách sử dụng tốt món tiền này như tôi mong muốn! Xin anh hãy tin rằng, ông bạn xắt của tôi đây và tôi, chúng tôi rất sung sướng khi được biết rằng, món tiền này sẽ góp phần làm cho anh hạnh phúc hơn hiện nay.
Tâu Đấng thống lĩnh các tín đồ, khi nhận được túi tiền và cất trong người rồi, tôi mừng rỡ quá đỗi, tôi cảm kích không biết chừng nào, đến nỗi nghẹn ngào không thốt được nên lời. Tôi không biết làm gì ngoài việc đưa tay ra định cầm hôn gấu áo của ân nhân. Nhưng ông ta vội kéo áo bỏ đi, cùng với bạn tiếp tục cuộc dạo mát.
Khi họ đã đi xa, tôi làm tiếp công việc của mình. Ý nghĩ đầu tiên chợt đến là cất vào đâu món tiền này cho được chắc chắn. Trong túp nhà nhỏ bé khốn khổ của tôi, chẳng có hòm, chẳng có cửa, cũng chẳng có một chỗ nào khả dĩ tin được là cất vào đấy thì không bị người khác cuỗm đi.
Trong lúc đang phân vân, vì cũng như những người nghèo khổ khác, tôi vốn có thói quen kiếm được đồng tiền nào thì cài lên các nếp gấp chiếc khăn đội trên đầu, tôi liền bỏ dở công việc trở về nhà, viện cớ là cần khâu khăn lại. Rất cẩn thận để cho vợ và các con tôi không trông thấy, tôi lấy ra mười đồng vàng bỏ riêng để chi tiêu vào những việc cần kíp nhất, còn bao nhiêu tôi giấu trong lần vải bọc chiếc khăn.
Khoản chi tiêu đầu tiên của tôi, ngay ngày hôm ấy, là đi mua một món gai kha khá. Sau đó, vì đã lâu trong nhà không hề biết đến mùi thịt, tôi ra cửa hàng mua một miếng về ăn tối.
Trên đường về, tôi đang cầm miếng thịt ở tay, thì chạt một con chim cắt đói mồi từ trên trời bổ nhào xuống, định cướp miếng thịt khỏi tay tôi, giá tôi nắm không chặt thì đã bị nó cắp đi rồi.
Nhưng than ôi! Giá tôi buông miếng thịt ra cho nó thì tốt hơn biết bao, thì đã không phải mất túi tiền. Tôi càng kháng cự, nó càng cố cướp cho bằng được. Nó vẫn vỗ cánh, vẫn cắp chặt miếng thịt, lôi tôi hết chỗ này sang chỗ khác, nhưng khốn khổ thân tôi, trong khi cố giành giật với nó, chiếc khăn đội đầu rơi ra đất.
Thế là con cắt buông tôi ra, lao xuống chiếc khăn trước khi tôi kịp nhặt, cắp lấy và bay đi luôn. Tôi thét lên những tiếng khủng khiếp đến nỗi người lớn, đàn bà và trẻ con hàng xóm đều hoảng hốt, họ cùng cất tiếng hét thật to, nhằm buộc con chim buông cái khăn ra.
Thông thường bằng cách ấy, người ta có thể buộc những con chim háu ăn ấy buông những con mồi chúng bắt được, nhưng những tiếng la hét của chúng tôi hôm ấy không làm cho con cắt sợ, nó vẫn cặp chiếc khăn của tôi bay xa tít tap, đến lúc mất hút vẫn chưa thấy nó buông ra. Như vậy là thôi, không cần phải vất vả chạy theo để hòng lấy lại chiếc khăn nữa.
Tôi trở về nhà, hết sức buồn bã vì mất chiếc khăn cùng số tiền. Thế là phải mua chiếc khăn khác, làm hao hụt thêm số tiền mười đồng vàng mà tôi đã để riêng.
Tôi đã dùng một phần mua gai, số còn lại không đủ giúp tôi thực hiện những hy vọng tốt đẹp mà tôi từng nuôi dưỡng.
Điều làm cho tôi phiền muộn hơn cả là ân nhân của tôi sẽ không lấy gì làm hài lòng khi thấy mình hào phóng không đúng chỗ, chắc ông chả tin tẹo nào, khi nghe tôi thuật lại điều không may xảy ra, và như vậy là tôi có phân trần cũng vô ích.
Chừng nào số tiền chưa tiêu hết thì gia đình nhỏ của tôi cũng dễ thở, nhưng chẳng bao lâu lại rơi vào tình trạng như trước, tôi bất lực không thể nào thoát khỏi cảnh bần cùng. Tuy nhiên, tôi vẫn không phàn nàn. Tôi tự nhủ: “Thượng đế muốn thử thách ta, Người cho ta tiền của giữa lúc ta ít chờ đợi nhất, rồi Người thu lại gần như ngay tức khắc, bởi vì ý Người muốn vậy, và mọi của cải là của Người. Tạ ơn Thượng đế, như ta vẫn tạ ơn Người về những ân huệ Người từng ban cho, được bao nhiêu ơn bấy nhiêu. Ta hoàn toàn tuân phục ý muốn của Người.”
Tôi suy nghĩ như vậy, nhưng vợ tôi, mà vì không cầm được lòng, tôi tâm sự cho biết mình để mất số tiền bao nhiêu và ở chốn nào, thì không có gì khuyên giải nổi. Trong lúc thảng thốt, tôi cũng nói lộ ra cho hàng xóm biết là mất chiếc khăn, tôi mất luôn cả một trăm chín mươi đồng tiền vàng. Nhưng ai cũng biết tôi nghèo như thế nào, và không hiểu được với nghề nghiệp của mình, làm sao tôi có được món tiền to như vậy, họ chỉ cười, và trẻ con càng cười nhiều hơn.
Khoảng sáu tháng sau việc con chim cắt gây ra cho tôi điều bất hạnh như tôi vừa thuật hầu Người, thì hai người bạn lại đi qua gần khu phố nơi tôi ở. Xắt chợt nhớ tới tôi, ông bảo Xătđi:
- Chúng ta đang ở không xa dãy phố có nhà của Hatxan Anhaphan. Hãy ghé qua đấy thử xem hai trăm đồng vàng mà bạn cho gã có giúp được phần nào làm cho số phận gã khá hơn lần chúng ta gặp trước đây hay không.
- Phải đấy, – Xătđi đáp, và nói thêm – cách đây mấy hôm, tôi có nhớ tới gã, và lấy làm thích thú khi nghĩ rằng qua việc này anh sẽ thấy ý kiến của tôi là đúng. Anh sẽ nhìn thấy một sự thay đổi lớn ở gã. Tôi còn tin rằng chúng ta khó mà nhận ra gã đấy.
Lúc rẽ vào phố tôi, Xătđi vẫn nói chưa xong câu đó. Từ xa trông thấy tôi, Xắt liền bảo bạn:
- Hình như việc anh cho là mình được cuộc có hơi sớm quá đấy. Hatxan Anhaphan kia, nhưng tôi trông anh ta chẳng thay đổi chút gì. Anh ta vẫn ăn mặc tồi tàn như lần chúng ta nói chuyện với nhau hôm trước. Tôi thấy chỉ mỗi một điểm khác, là chiếc khăn đội đầu của anh ta đỡ bẩn hơn. Anh xem có phải tôi nhầm không nào.
Đến gần, Xătđi nhìn thấy tôi và nhận ra Xắt nói có lý ông ta không hiểu do đâu người tôi nom chẳng có thay đổi chút gì. Ông ngạc nhiên đến nỗi không phải ông, mà Xắt là người cất lời hỏi đầu tiên.
- Thế nào, Hatxan? – Xắt nói sau khi chào tôi như lệ thường – Chúng tôi chẳng hỏi công việc của anh ra thế nào. Từ lần trước hẳn là anh làm khấm khá hơn, hai trăm đồng tiền vàng chắc cũng góp phần nào được chút gì chứ.
- Thưa các ngài, – tôi nói với cả hai – tôi rất buồn rầu mà thưa rằng mọi mong muốn và hy vọng của hai ngài cũng như của tôi không đạt được kết quả chúng ta chờ đợi. Các ngài hẳn khó tin sự việc kỳ lạ đã xảy ra với tôi. Tuy nhiên, tôi xin lấy danh dự mà quả quyết rằng các ngài cần tin là thật điều tôi sắp kể các ngài nghe đây.
Thế là tôi thuật lại sự việc với tất cả những chi tiết như tôi vừa được vinh dự trình bày với bệ hạ.
Xătđi hoàn toàn không tin. Ông nói:
- Anh cứ đùa, hay là muốn đánh lừa chúng tôi? Điều anh vừa kể không thể nào tin được. Chim cắt chẳng bao giờ tha khăn đội đầu, chúng nó chỉ cắp những thứ gì ăn được mà thôi. Hẳn anh đã xử sự như tất cả những người thuộc hạng anh vẫn quen làm. Nếu lĩnh được số công xá khác thường, hoặc may mắn kiếm được món tiền to mà không chờ đợi, thế nào các anh cũng bỏ công việc, đi chơi bời nhậu nhẹt; hễ trong túi còn tiền thì cứ chén đẫy vào, ăn hết rồi lại trở về cảnh túng bấn, giật gấu vá vai y như trước. Các anh cứ chịu mãi cảnh bần cùng, bởi vì các anh đáng phải chịu như vậy. Chính các anh tự tỏ ra không xứng đáng với những việc tốt lành người khác giúp cho.
- Thưa ngài, – tôi đáp – tôi chịu đựng những lời mắng mỏ ấy, và sẵn sàng chịu đựng những lời gay gắt hơn nữa của ngài. Nhưng tôi kiên nhẫn chịu đựng mà vẫn nghĩ rằng mình chẳng đáng tội chút nào. Xin ngài hãy đi hỏi bà con xem, ngài sẽ thấy là tôi không nói bậy.
- Xin thú thật tôi cũng chưa bao giờ nghe nói tới chuyện chim cắt cướp khăn đội đầu. Nhưng sự tình đã xảy ra như vậy, cũng như cơ man việc khác chưa bao giờ xảy ra, mà hằng ngày vẫn cứ xảy ra đấy thôi.
Xắt bênh tôi, ông kể cho Xătđi nghe bao nhiêu chuyện khác không kém kỳ lạ về chim cắt, một vài chuyện chính Xătđi cũng nghe khiến cho ông cuối cùng lại rút trong người ra một túi tiền. Ông đếm vào tay tôi hai trăm đồng tiền vàng, được chừng nào tôi giắt vào người chừng ấy, vì không có túi đựng. Đếm xong, Xătđi nói với tôi:
- Hatxan à, tôi muốn biếu anh hai trăm đồng tiền vàng nữa, nhưng lần này anh hãy chú ý cất cẩn thận, đừng để xảy ra việc mất mát như lần vừa rồi, và cố làm cho số tiền này sinh lợi cho anh.
Tôi cảm tạ ông đã làm ơn cho tôi một lần thứ hai, sau khi đã tỏ ra không xứng đáng với lòng tốt ấy vì đã để mất số tiền ông cho trước, và hứa sẽ cố gắng làm theo lời khuyên bảo của ông. Tôi định nói nữa, nhưng ông không để tôi có thời giờ. Ông từ biệt, tiếp tục đi dạo mát cùng với bạn.
Hai ông đi khỏi, tôi không làm tiếp công việc nữa, mà trở về nhà. Lúc ấy vợ con tôi đều đi vắng. Tôi lấy riêng mười đồng vàng, còn lại một trăm chín mươi đồng tôi gói vào một mảnh vải, buộc lại. Giờ phải tính chuyện cất cái gói này vào đâu cho chắc chắn. Sau khi suy nghĩ mãi, tôi cất nó vào trong một cái hũ lớn dùng đựng cám vẫn vứt trong một xó, mà tôi nghĩ chắc vợ và các con tôi chẳng mó tới làm gì. Lát sau vợ tôi về, vì trong nhà còn có ít gai thôi, không nói cho vợ tôi rõ chuyện về hai người bạn tôi chỉ bảo là tôi đi mua gai.
Tôi ra đi, nhưng trong khi tôi còn mải lo chuyện mua gai, thì một người chuyên bán đá kỳ cho các bà dùng để tắm, đi ngang qua trước ngõ, rao có ai mua không. Vợ tôi hết đá kỳ, liền gọi người bán vào, hỏi anh ta có đồng ý đổi lấy cám không. Người bán đòi xem cám, vợ tôi chỉ cái hũ cùng với cám đựng bên trong.
Tôi trở về, vác một bó gai nặng, theo sau có năm người khuân vác nữa cũng mang như tôi. Tôi chất đầy gai cái gác xép trong nhà. Trả tiền thuê khuân vác xong, tôi ngồi nghỉ một lát cho đỡ mệt. Đưa mắt nhìn vào xó nhà, tôi không thấy cái hũ ở đó nữa.
Tôi không thể nào diễn tả để bệ hạ hình dung nỗi kinh ngạc và sự xúc động của tôi lúc đó. Tôi vội vã hỏi vợ tôi cái hũ đâu rồi, thị kể lại chuyện mua bán, coi như thể vừa được một món hời.
- Ôi! Con mụ khốn khổ kia, bà không biết mua bán như vậy bà đã làm hại tôi, hại đời bà và hại cả các con nữa. Bà tưởng cái hũ ấy chỉ có cám, nhưng cùng với cám bà cho không người bán đá kỳ một trăm chín mươi đồng tiền vàng mà ông Xătđi, có người bạn của ông cùng đi, vừa biếu tôi lần thứ hai đấy.
Suýt nữa thì vợ tôi liều mình khi thấy do không biết, mình đã phạm một lỗi lầm lớn đến như vậy. Thị kêu la, thị đấm ngực, thị bứt tóc bứt tai, thị xé rách áo quần đang mặc.
- Chao ôi! Khốn nạn thân tôi, sau một lỗi lầm như vậy tôi còn đáng sống nữa chăng? Tôi còn biết tìm người bán đá ấy ở đâu? Tôi không quen biết anh ta. Anh ta mới đi qua phố này là một. Xưa nay tôi đã hề thấy mặt anh đâu. Ôi ông ơi, ông nhầm to rồi, tại làm sao một việc quan trọng như vậy mà ông lại giấu, không cho vợ con được biết? Nếu ông nói cho tôi hay thì làm gì để xảy ra cơ sự này?
Tôi xin miễn tâu với bệ hạ những điều mà bà vợ tôi phun ra lúc đó vì quá đau đớn. Hẳn bệ hạ chẳng lạ gì, trong những cơn phiền muộn thế này, các bà có thể nói ra rả cả ngày không nghỉ. Tôi bảo vợ tôi:
- Thôi bà ơi, xin bà nguôi bớt đi cho, bà khóc la như vậy hàng xóm sẽ chạy đến đấy. Chẳng cần phải nói cho họ rõ những điều không may xảy ra trong nhà. Đã không chia sẻ nỗi bất hạnh và an ủi chúng ta, họ còn cười cho là khờ khạo. Tốt hơn cả là giấu nhẹm chuyện mất mát ấy đi, làm như không có chuyện gì xảy ra; chúng ta phải cúi đầu tuân phục ý muốn của Thượng đế. Ngược lại, còn phải tạ ơn Người đã lấy lại chỉ có một trăm chín mươi đồng trong số hai trăm đồng Người ban cho, tạ ơn Người đã hào hiệp để lại cho ta mười đồng, nhờ đó tôi mua được món hàng kia, nó sẽ đỡ đần ta chút đỉnh.
Dù những điều tôi nói có phải chăng đến đâu, vợ tôi lúc đầu cũng chẳng nghe ra. Nhưng thời gian là phương thuốc xoa dịu những nỗi đau đớn lớn nhất, tưởng như không thể nào chịu đựng nổi, cuối cùng rồi thị cũng đành chịu thua.
- Chúng ta sống bần hàn thật đấy, – tôi nói – đúng như vậy, nhưng thử hỏi có thứ gì những người giàu có mà ta không có? Họ và ta chẳng phải thở cùng bầu không khí ư? Họ và ta chẳng cùng được dùng chung ánh sáng và cùng được sưởi hơi nóng mặt trời sao? Dù họ có nhiều tiện nghi có thể làm cho chúng ta ham muốn, song lúc nhắm mắt thì giàu hay nghèo cũng đều xuôi tay tất. Nghĩ cho cùng, thêm vào sự kính thờ Thượng đế, mà ta chẳng có gì thua kém ai, thì những điều họ hơn ta cũng chẳng lấy gì làm ghê gớm cho lắm.
Tôi chẳng dám làm bệ hạ chán tai với những điều suy tư đạo lý. Vợ chồng chúng tôi an ủi nhau rồi lại tiếp tục công việc, đầu óc thư thái như thể chẳng có mất mát chút gì, sau hai lần mất đau như vậy.
Điều duy nhất làm cho tôi buồn, và tôi hằng nghĩ tới, là khi tự hỏi sẽ ăn làm sao nói làm sao với Xătđi, khi ông ta tới hỏi tôi đã dùng số tiền hai trăm đồng vàng như thế nào, và gia sản của tôi có gia tăng được chút nào chăng nhờ lòng hào hiệp của ông. Tôi thấy chẳng có cách nào khỏi bối rối, cho dù cũng như lần trước, điều bất hạnh xảy ra lần này không phải lỗi tại tôi. Hai người bạn để lâu hơn lần trước nhiều, mới trở lại hỏi thăm tin tức tôi. Xắt nhiều lần nhắc, nhưng Xătđi bao giờ cũng lần khàn. Ông nói:
- Chúng ta càng chậm đến, Hatxan càng giàu to và chúng ta sẽ thích thú hơn về chuyện đó.
Xắt thì lại không đồng ý là sự hào phóng của bạn mình có thể đưa lại kết quả tốt như vậy. Ông nói tiếp:
- Vậy ra anh vẫn cho rằng Hatxan lần này biết sử dụng tốt hơn món tiền anh biếu gã chăng? Tôi khuyên anh chớ kỳ vọng quá lớn, e khi anh thấy điều ngược lại, thì nỗi buồn của anh càng to.
- Nhưng, – Xătđi cãi – có phải ngày nào cũng có một con chim cắt cướp đi một chiếc khăn đội đầu? Hatxan đã bị một lần, thì lần này gã phải cẩn thận để tránh chứ.
- Tôi không nghi ngờ gì điều đó, – xắt nói – nhưng một tai biến khác mà cả anh lẫn tôi không ai nghĩ tới, có thể xảy ra. Tôi nói lại một lần nữa: Xin chớ có vội mừng, xin đừng quá thiên về chuyện Hatxan được hạnh phúc hơn là chịu điều bất hạnh. Xin nói thật với anh điều tôi đang nghĩ và từ trước tới này vẫn nghĩ, dù nó làm anh không hài lòng, là tôi linh cảm anh không đạt được kết quả. Rồi đây tôi sẽ thành công hơn anh trong việc chứng minh một người nghèo khó trở nên giàu sang bằng con đường khác hơn là nhờ tiền bạc.
Cuối cùng một hôm, Xắt đang ở chơi nhà Xătđi, sau một hồi tranh cãi, Xătđi nói:
- Thôi quá đủ rồi, tôi muốn làm sáng tỏ ngay trong ngày hôm nay. Đã đến giờ đi dạo mát, chúng ta chớ để mất thời gian, hãy đến xem, giữa hai chúng ta ai là người thắng cuộc.
Hai người bạn cùng đi, và tôi nhìn thấy họ từ xa.
Tôi rất xúc động, lúc đầu muốn bỏ công việc, chạy đi nấp một chỗ để cho họ khỏi nhìn thấy. Tôi vờ chăm chú làm việc, như thể không nhìn thấy họ, và chỉ ngẩng đầu lên khi họ đã tới bên và cất lời chào. Không thể nào tránh không đáp lễ, nhưng tôi cúi đầu nhìn xuống ngay, và kể cho họ nghe chi tiết điều không may xảy đến cho mình. Chính vì vậy mà hôm nay họ thấy tôi vẫn nghèo khổ như khi họ gặp lần đầu. Kể xong, tôi nói thêm:
- Các ngài có thể cho rằng, đáng ra tôi phải giấu tiền vào nơi khác chứ không để trong cái hũ sẽ bị đưa ra đổi cho người ta mang đi nơi khác ngay trong ngày hôm ấy. Nhưng bao năm nay cái hũ vẫn nằm ở xó ấy, vẫn được dùng vào việc đó, và mỗi lần đầy cám, vợ tôi bán đi, thì cái hũ vẫn nằm nguyên tại chỗ ấy. Làm sao tôi đoán được, đúng vào ngày hôm đó có người bán đá kỳ đi qua, vợ tôi không có tiền, và sinh ra chuyện đổi chác như vậy? Các ngài cũng có thể nói tại sao tôi không báo trước cho vợ tôi biết. Nhưng tôi chẳng bao giờ tin là những người khôn ngoan như hai ngài lại khuyên tôi nên làm như vậy. Còn hỏi tại sao không cất vào nơi khác, thì tôi đã bảo, không thấy trong nhà có nơi nào chắc chắn hơn nơi đó. Thưa ngài, – tôi nói với Xătđi – Thượng đế không muốn cho tôi giàu lên nhờ lòng hào hiệp của ngài. Tại sao ư? Đó là điều ta không được phép tìm hiểu. Thượng đế muốn tôi nghèo, chứ không được giàu. Tuy nhiên, tôi vẫn biết ơn ngài sâu sắc, vẫn cảm ơn ngài như thể tôi đã giàu lên thật, như ngài mong muốn.
Tôi dứt lời, Xătđi nói:
- Hatxan à, cho dù tôi tin những lời vừa nói là đúng sự thật, chứ không phải là để che giấu tính ham chơi bời trác táng, hoặc không biết cách dành dụm của anh, thì tôi vẫn không thể cứ làm thử mãi cái việc nó sẽ làm cho tôi đến sạt nghiệp mất. Tôi không tiếc bốn trăm đồng vàng đã bỏ ra để mong giúp anh thoát khỏi cảnh bần hàn, tôi làm như vậy vì Thượng đế, chứ không mong được anh đền ơn, hoặc để mình có niềm vui được làm việc tốt. Nếu có một điểm nào có thể cho tôi hối hận, ấy là đã chọn anh chứ không phải chọn một người khác, người này có thể đã biết lợi dụng dịp tốt hơn anh.
Quay sang Xắt, ông nói tiếp:
- Anh Xắt à, qua những điều tôi vừa nói, anh đã thấy là tôi không cho anh đã hoàn toàn thắng cuộc. Tuy nhiên, anh có thể tự do làm cái việc mà anh suy tính từ lâu để bác bỏ ý kiến của tôi. Xin anh hãy cho tôi thấy có cách nào khác chăng ngoài tiền bạc, khả dĩ làm cho một người nghèo trở thành giàu có, theo như chúng ta vẫn nghĩ. Để làm thử, xin anh đừng chọn ai khác ngoài Hatxan. Dù anh có cho anh ta thứ gì đi nữa, tôi vẫn chẳng thể nào tin là anh ta có thể giàu lên bằng thứ đó, hơn là bằng gây dựng từ bốn trăm đồng tiền vàng của tôi.
Xắt đang cầm một hòn chì trong tay, ông đưa cho bạn xem.
- Anh thấy tôi vừa nhặt được hòn chì này dưới đất, – ông nói – tôi sẽ cho Hatxan, rồi anh sẽ thấy hòn chì này có giá trị với anh ta như thế nào.
Xătđi phá ra cười, chế giễu:
- Một hòn chì? Nó không đáng giá hơn một đồng trinh, mà Hatxan thì làm gì được vói một đồng trinh cơ chứ?
Xắt đưa hòn chì cho tôi và bảo:
- Cứ để mặc Xătđi cười, anh cứ cầm lấy. Một ngày kia, anh sẽ thuật lại cho chúng tôi nghe sự may mắn mà hòn chì này mang lại cho anh.
Tôi nghĩ Xắt nói đùa, và ông làm như vậy cho vui thôi. Tuy nhiên, tôi vẫn cầm lấy hòn chì, cảm ơn và để cho ông ta hài lòng, tôi bỏ luôn vào túi áo, như thể trân trọng một vật vừa được người ta cho. Hai người bạn từ giã tôi, tiếp tục cuộc dạo mát, còn tôi cặm cụi với công việc của mình.
Tối hôm ấy, lúc cởi áo sửa soạn đi ngủ, tôi tháo dây thắt lưng, thì hòn chì mà tôi không nghĩ tới từ lâu, rơi xuống đất. Tôi nhặt lên tiện tay nhét nó vào một chỗ nào đó.
Ngay đêm hôm ấy một người đánh cá hàng xóm của tôi trong khi đang vá lưới, nhận ra lưới thiếu một hòn chì. Trong nhà không có cái thay, mà cũng chẳng có thể đi mua ở đâu được vào giờ này, vì tất cả các cửa hiệu đều đã đóng cửa. Thế nhưng, muốn ngày hôm sau có cái ăn cho cả nhà, thì phải đánh cá vào khoảng hai giờ trước khi trời sáng. Anh ta buồn rầu nói cho vợ biết, và bảo vợ đi hỏi hàng xóm xem nhà nào có không.
Vâng lời chồng, người vợ đi gõ cửa hết nhà này sang nhà khác, cả dãy phố, nhưng không đâu có hòn chì. Ả về nói lại với chồng. Anh kể tên nhiều nhà hàng xóm khác, hỏi đã đến tận nơi chưa. Ả đáp đã đến tất cả rồi.
- Thế còn nhà Hatxan Anhaphan, tôi đánh cuộc là bà chưa tới! – Anh nói.
- Đúng như vậy, tôi chưa đi tới nhà ấy bởi vì quá xa. – Người vợ đáp. – Với lại, cho dù tôi có chịu khó tới nơi, mình nghĩ rằng sẽ xin được ư? Khi người ta không cần bất cứ một thứ gì cả, người ta mới nên tìm đến nhà ông ấy, tôi có kinh nghiệm như vậy.
- Mặc kệ, bà đúng là một kẻ lười biếng, tôi muốn bà tới nhà người ấy. – Người đánh cá nói – Bà đã đến nhà ông ta một trăm lần mà không hỏi mượn được thứ bà muốn, lần này bà có thể kiếm ra hòn chì mà tôi cần. Một lần nữa, tôi muốn bà hãy đến nhà ấy.
Vợ người đánh cá vừa càu nhàu vừa đến đập cửa nhà tôi. Tôi đã ngủ được một giấc, giật mình thức dậy, hỏi ai muốn gì.
- Bác Hatxan Anhaphan à, – vợ người đánh cá cao giọng nói – nhà tôi cần một cục chì để sửa lại cái lưới; nếu may ra trong nhà có sẵn, bác cho ông nhà tôi xin.
Sực nhớ tới hòn chì ông Xắt cho, mà tôi cũng vừa mới đánh rơi ra trước khi đi ngủ, tôi đáp là nhà có, xin chờ cho một lát, tôi sẽ bảo vợ tôi mang biếu một hòn.
Vợ tôi nghe tiếng động cũng vừa thức dậy, mò mẫm tìm cái hòn chì ở nơi tôi chỉ, hè cánh cửa đưa cho bà hàng xóm.
Hân hoan vì khỏi trở về tay không, vợ người đánh cá nói:
- Bà chị ạ, bà giúp đỡ vợ chồng tôi nhiều quá, tôi xin hứa và sẽ xin biếu bà tất cả cá bắt được trong mẻ lưới đầu tiên vào ngày mai. Xin quả quyết là chồng tôi cũng sẽ thuận làm như lời tôi nói.
Vui mừng vì có được hòn chì đang thiếu giữa lúc không mấy hy vọng, người đánh cá thuận theo lời hứa của bà vợ.
- Được đấy, bà làm như vậy là hợp ý tôi lắm.
Ông tiếp tục sửa cho xong tấm lưới rồi đi đánh cá, hai giờ trước khi trời sáng, như thường lệ. Trong mẻ lưới đầu ông ta chỉ bắt được mỗi con cá, nhưng là một con cá lớn, to và dài bằng cả cánh tay. Ông ta buông nhiều mẻ nữa lần nào cũng có cá, nhưng trong số tất cả số cá đánh được ngày hôm ấy, chẳng có con nào to bằng con cá bắt được lần đầu.
Đánh cá xong trở về nhà, việc đầu tiên của ông ta là nghĩ tới tôi. Tôi ngạc nhiên hết sức khi, ngày hôm sau đang làm việc, chợt thấy ông ta mang con cá đến.
- Bác hàng xóm ạ, – người đánh cá nói – tối hôm qua nhà tôi có hứa với bác là hễ đánh được con cá nào trong mẻ lưới đầu tiên thì mang đến biếu bác để cảm ơn bác đã giúp đỡ, và tôi thấy nhà tôi nói rất phải. Thượng đế sai tôi mang con cá này tới biếu bác, mong bác nhận cho. Giá mà Người ban cho tôi một mẻ lưới đầy, thì tôi cũng đã mang tất cả tới biếu bác. Xin bác vui lòng nhận cho chừng này, của ít lòng nhiều.
- Bác hàng xóm ạ, – tôi đáp – một hòn chì thì đáng bao nhiêu mà bác cho tôi hậu hĩnh thế này. Hàng xóm láng giềng tối lửa tắt đèn có nhau, tôi giúp bác lúc này thì lúc khác bác giúp lại. Nếu không nghĩ rằng bác thật lòng cho, tôi đã không dám nhận, nhưng lại sợ làm như vậy phật lòng bác chăng. Bởi vậy, bác đã cho thì tôi xin nhận, xin cảm ơn bác nhiều!
Sự lịch sự của chúng tôi đối với nhau chỉ đến đấy. Tôi mang con cá đưa cho vợ.
- Bà hãy cầm lấy con cá bác chài bên cạnh vừa mang cho để cảm ơn việc ta biếu bác ấy hòn chì tối qua. Đây là tất cả những gì chúng ta có thể trông chờ ở hòn chì mà ông Xắt biếu tôi ngày hôm qua, ông ta bảo nó sẽ mang lại hạnh phúc cho nhà ta cơ đấy.
