Tôi nhìn ông xếp lại từng tài liệu về các dự án cũ lẫn mới, những kỷ niệm về gia đình, dòng họ. Tình cờ trong số đó tôi thấy tập bút tích của nhà thơ Bùi Giáng, được viết bằng bút bi nguệch ngoạc trên mấy cuốn vở ô ly cho học sinh tiểu học và một số trang A4 có lần ông đã khoe chúng tôi ở Sài Gòn. Trong tình trạng tâm hồn lơ lửng mãi đâu đâu, Bùi Giáng đã viết cho Bùi Kiến Thành:

“Thân tặng Bùi Kiến Thành Đại Ca

Kiến Thành rất mực một cây

Bất ngờ tái ngộ ngày này muôn sau

Bùi Giáng thân thiết tặng Bùi Kiến Thành

Thì giờ đáng giá bao nhiêu

Mà tình nghĩa nặng đành tiêu tán rồi

Thưa nhau - đời rộng tuyệt vời

Đang tan vỡ giữa mộng đời phiêu linh

Lời cuối cùng tặng Bùi Kiến Thành

Bao nhiêu bấy bấy nhiêu ngày

Bỗng nhiên tái ngộ thiên tài Kiến Thanh

Niềm đau quá vãng thập thành

Từ nay bất chợt tâm thành tái sinh

Tái bút vô cùng cho cháu Kiến Thành

Khuếch trương sự thể cuối cùng

Niềm đau vô tận mịt mùng vô biên

Bùi sau sau rất diện tiền

Niềm vui hồi phục nguyên huyền ban sơ

Tháng 6_92_ Bùi Giáng”

Ông đọc từng vần thơ với niềm vui rạo rực.

Bút tích của Bùi Giáng

Khi tôi viết tới những trang cuối cùng này của cuốn sách, một mùa hè nóng nực đang bủa vây Hà Nội, mùa hè thứ ba từ ngày chúng tôi bắt đầu thực hiện các cuộc trao đổi với chuyên gia tài chính Bùi Kiến Thành. Dưới cái nắng như thiêu đốt, có những hôm nhiệt độ lên đến gần 40 độ C, ngay cả những người trẻ tuổi như chúng tôi còn phờ phạc, vậy mà sức làm việc của ông vẫn chưa giảm sút chút nào so với hai năm trước. Gần một thế kỷ đã trôi qua nhưng câu chuyện về người đàn ông này hãy còn tiếp diễn. Ông vẫn đều đặn tới các hội thảo, các cuộc thảo luận, vẫn lăn lộn với các dự án, đề xuất ý tưởng cho những vấn đề nan giải của nền kinh tế Việt Nam. Mỗi ngày, ông vẫn đọc sách, nghiên cứu tài liệu, viết báo, trả lời phỏng vấn các cơ quan truyền thông, phát thanh, truyền hình...

Tạo hóa sinh ra mỗi người có một sứ mệnh. Như có lần ông chia sẻ, sứ mệnh của ông không phải là chủ tướng lãnh đạo ba quân trong trận chiến công thành khốc liệt, cờ ở trong tay thì ông cũng trao cho người khác làm nhiệm vụ phất cờ. Nhưng ở mọi thời kì, ông đều đóng vai trò quân sư, người tìm chìa khóa lặng thầm không biết mệt mỏi. Ông sẽ xuất hiện ở những cánh cửa rỉ sét gây ra ùn tắc trên con đường gập ghềnh để tìm cách mở khóa. Quá trình đó luôn gặp vô vàn khó khăn, trở ngại.

Trong thời gian trao đổi, ông thường chủ động nói về các dự án, các hoạt động của mình. Hiếm lắm mới có lần chúng tôi được ông nói thêm về tâm tư, suy nghĩ cá nhân.

“Từ đâu bác có được nhiệt tình và quyết tâm như thế, trong khi còn nhiều ý kiến trái chiều, thậm chí cản trở với thái độ gay gắt?”

Bùi Kiến Thành điềm đạm nói:

“Hồi năm 1944, 1945 khi bác Thành mới 13, 14 tuổi, cả miền Bắc bị chết đói. Hà Nội mỗi buổi sáng có xe đẩy đi để nhặt xác chết bên đường kéo đến những chỗ chôn tập thể. Ở trong Nam ông papa đứng ra tổ chức một hội đi quyên tiền mua gạo cứu đói cho miền Bắc, bác Thành cũng cố gắng chạy theo in tờ rơi, giúp việc này kia thì thấy bao nhiêu hình ảnh ngoài Bắc gửi vào, bao nhiêu người chết. Có những gia đình cả nhà chết, có những ngôi làng bị xóa sổ… Chỉ một năm như thế mà chết gần 10% dân số cả nước. Mình thấy cảnh đấy khủng khiếp quá. Con người ở đâu? Tại sao lại có những khổ đau như thế? Trong tâm trí đứa trẻ 13 tuổi nảy ra quyết tâm là mình phải làm gì để không còn thấy cảnh này...

Suốt 30 năm nay, từ thời ông Phạm Hùng, bác Thành đã tham gia tháo gỡ khó khăn cho nền kinh tế Việt Nam, từ chỗ ăn con gà phải đào lỗ giấu lông, dậy ba, bốn giờ sáng để xếp hàng mua vài cân đường, lạng thịt... Một đất nước như vậy, ở trong cảnh cá chậu chim lồng, ngăn sông cấm chợ, mình nghĩ cần tranh đấu để người dân lấy lại được quyền tự do kinh doanh, làm kinh tế, đó là bước đầu đi tới nền kinh tế thị trường… Tranh cãi ý thức hệ là vô ích trong khi hàng triệu trẻ em suy dinh dưỡng, dẫn đến suy giảm sức khỏe tinh thần, IQ,... đồng bằng sông Cửu Long thì thiếu gạo, miền Bắc phải ăn bo bo. Bây giờ bác Thành nhìn xung quanh mình 90 triệu dân không phải làm tôi tớ cho các cơ quan quản lí nhà nước như xưa, đường phố mở tiệm ra bán chứ không giống Hà Nội những năm tám mươi không ai thích tầng một, ồn ào lắm, dọn lên tầng hai ở. Có hoạt động kinh tế trong nước là quá vui rồi...”

“Bác có lúc nào thấy mệt mỏi không ạ?”

“Bác không thấy mệt mỏi gì mà chỉ thấy vui và hạnh phúc vì với những kinh nghiệm, kiến thức tích lũy được mình có thể giúp đất nước, nhân dân, tạo ra lợi ích cho nhiều người. Thời nay tai họa có thể đến không phải vì người nào muốn giết đồng bào, mà có thể do quản lí yếu kém dẫn đến hậu quả doanh nghiệp thì chết lên chết xuống, gia đình không có tiền mua sữa cho con. Bác Thành đi xuống đồng bằng sông Cửu Long, đi thăm những khu công nghiệp thì thấy nhiều cảnh đau lòng lắm. Nhà máy thì đóng cửa, công nhân thì không có việc làm, chỉ từ vấn đề chính sách tiền tệ không phù hợp. Mình đề xuất chính sách mới nhưng có khi người ta không nghe, hay nghe mà người ta không hiểu, hiểu mà người ta không làm. Những người khác có thể muốn có thì giờ dạo chơi, du lịch còn bác chỉ quan tâm làm sao để mang lại ích lợi cho hàng triệu người thì mình thấy mình sung sướng lắm...”

“Bác không thấy tức giận khi liên tục bị đá chặn đường sao ạ?”

“Cũng có những lúc cảm thấy tức giận nhất thời nhưng tức giận để đi đến đâu? Mình không chống đối, đạp đổ gì, chỉ cố gắng với những thứ có trong tay mình. Thiếu gì người có tư tưởng đạp đổ. Ngày Phạm Hùng cử người sang Pháp gặp bác Thành, bác Thành đồng ý cố vấn thì nhiều người suy nghĩ cổ điển nói anh ngu thế, anh là là bạn cố tri của Ngô Đình Diệm, kẻ sĩ chỉ thờ một chúa, chúa bị lật đổ thì mình phải về vườn, sao giờ anh lại đi giúp kẻ đối nghịch với mình. Cũng có người bảo, anh ngu thế, gia đình anh từng là đại tỉ phú,thế mà giờ già anh không có cái nhà để ở, vậy mà giờ anh đi cố vấn không công. Người ta nghĩ vậy nhưng bác Thành nghĩ khác. Bác Thành cho rằng lịch sử như vậy thì than thở không giải quyết được gì. Bác chỉ đơn giản nghĩ đến đồng bào đang lâm vào cảnh lầm than, làm sao giải quyết ngăn sông cấm chợ, bế quan tỏa cảng để cho người dân dễ thở. Mải tranh cãi cộng sản hay tư bản, trong khi việc đất nước vươn lên, dân tộc phát triển thì quên hẳn. Con người là quan trọng chứ không phải những lí thuyết.”

“Bác nghĩ thế nào về con người trong cuộc đời này?” Tôi đặt câu hỏi cuối cùng về nhân sinh quan.

“Như một cây lúa giữa ruộng đồng mênh mông, mình phải dựa vào nhau mà đứng, không thể trồi lên rồi đạp đổ tất cả theo ý mình. Thế giới này, trái đất này làm sao đứng riêng một mình được nếu không có mặt trời và những hành tinh khác? Hệ thái dương này làm sao tồn tại nếu không có hàng tỉ ngôi sao trên dải ngân hà? Và dải ngân hà này làm sao tồn tại nếu không có hàng tỉ, hàng tỉ dải ngân hà khác kết hợp với nhau?”

Bác Thành cố gắng truyền tinh thần lạc quan của mình sang mọi người. Có lần tôi chứng kiến bác động viên một phóng viên qua điện thoại, người gọi tới phỏng vấn bác cho bài viết trên cuốn tạp chí số cuối cùng trước khi đình bản: “Đừng có vì chuyện đình bản mà buồn nhé! Ngày mai trời lại sáng, mình cố gắng làm tất cả những gì có thể nha. Nó có cái quẻ Phục biết không? Quẻ Phục là sau giờ Hợi thì qua giờ Tí, chuyển qua một ngày mới. Trừ khi thế giới này nổ tung, vẫn luôn luôn có một ngày mới nha.”

Sau công việc giờ hành chính, chúng tôi tới gặp bác, dù chủ yếu là nghe bác nói nhưng không tránh được những thời điểm uể oải, kiệt sức vì áp lực văn phòng. Chính những chia sẻ của bác giúp chúng tôi tỉnh táo, hứng khởi và hướng tới tư duy tích cực.

“Dường như thế hệ trẻ bây giờ có rất nhiều phương tiện để tiếp cận những luồng tư tưởng khác nhau nhưng lại chưa thể hiện được nhiều tinh thần dân tộc. Có thể vì mình quá bận với hiện đại hóa, khoa học kĩ thuật... Cần xây dựng cho giới trẻ một tinh thần dân tộc mạnh mẽ hơn mà không chỉ là tuyên truyền. Việt Nam có một lịch sử hào hùng, trải qua bao nhiêu sóng gió, thế hệ bây giờ có cơ hội vươn lên hội nhập cùng các cường quốc năm châu.”

“Thế hệ bọn cháu cũng có những cái khó...” Tôi nói.

“Mình khó nhưng không khó bằng các cụ đi trước. Các cụ không có nhiều cơ hội, lúc là thuộc địa thì dư địa rất ít. Nguyễn Tất Thành trẻ măng đã đi tìm đường cứu nước. Nguyễn Thái Học trẻ măng đã lãnh đạo khởi nghĩa Yên Bái, rồi lên đoạn đầu đài khi chưa đến tuổi 30. Nguyễn Thái Học với 12 đồng chí Việt Nam Quốc dân đảng đều hô hai tiếng ‘Việt Nam’ ngay trước khi máy chém sập xuống, có người mới chỉ hô xong chữ ‘Việt’. Vậy mà Phó Đức Chính còn không chịu cúi đầu, đòi nằm ngửa mặt lên mà nhìn lưỡi dao rớt xuống. Họ ngã xuống cả đấy, còn bao nhiêu người khác bị tù đày, nào Côn Đảo, nào Hỏa Lò... Các cháu nhìn những tấm gương ấy đi.

Mình phải là Nguyễn Tất Thành mới, không phải để giải phóng đất nước mà để thay thế một thế hệ bị xuống cấp rồi. Không nên nguyền rủa bóng tối mà hãy thắp lên một ngọn đèn. Mỗi người thắp lên một ngọn đèn, có được 100 ngọn đèn, 1000 ngọn đèn nó sẽ sáng ra.”

Chúng tôi thích thú tập hát những bài bác hát từ thời bác tham gia phong trào Hướng đạo sinh ở Quy Nhơn. Rồi mấy bác cháu cùng hợp ca bài “Bạch Đằng giang”, nhạc Lưu Hữu Phước, lời của Mai Văn Bộ và Nguyễn Thành Nguyên:

Đây Bạch Đằng giang sông hùng dũng của nòi giống Tiên Rồng,

Giống Lạc Hồng, giống anh hùng, Nam Bắc Trung.

Trên trời xanh muôn sắc đua chen bóng ô

Dưới đáy, dòng nước ánh sáng vởn vơ nhấp nhô

Hàng cây cao soi bóng, gió uốn muôn ngàn lau

Hồn ai đang phảng phất trong gió cảm xiết bao...

Và tôi hiểu rằng dù phía trước là bao nhiêu khó khăn, chúng ta cũng không được nản chí. Mỗi cánh cửa đều có chìa khóa để mở./.

Tháng 7 năm 2014