Thời gian ấy, tại Việt Nam, chiến tranh tiếp tục leo thang giữa hai miền Nam - Bắc. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở miền Bắc với sự viện trợ của phe Xã hội chủ nghĩa, chủ yếu là Liên Xô và Trung Quốc, còn miền Nam là chế độ Đệ nhị Cộng hòa Việt Nam của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu với sự viện trợ của Mĩ và một số đồng minh. Sự kiện Tết Mậu Thân năm 1968 gây ra tổn thất nặng nề cho tất cả các bên, với hàng chục nghìn người chết, hàng trăm nghìn người bị thương và mất tích, dẫn tới việc các bên ngồi vào bàn đàm phán. Ngày 28/1/1973, tham gia kí kết Hiệp định Paris, Mĩ đồng ý ngừng bắn, chấm dứt mọi hoạt động quân sự và cùng đồng minh nước ngoài rút quân ra khỏi lãnh thổ Việt Nam. Có thông tin cho rằng, Tổng thống Mĩ Richard Nixon hứa sẽ viện trợ cho hai miền Nam Bắc bảy tỉ đô la cho việc tái thiết đất nước nếu hòa ước được tôn trọng.

“Năm 1969, khi Bác Hồ mất, bác Thành đến viếng tại tòa Đại sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Pháp, viết hai câu trong cuốn sổ tang tưởng niệm: ‘Sơn hà Minh trị. Chính nghĩa Minh truyền.’ Quan hệ của mình với sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khá thân thiện. Rồi có gần một năm, chủ nhật nào bác cũng vác đàn tranh tới học tại nhà Giáo sư Trần Văn Khê ở Paris. Bác từng học đàn tranh từ lúc 14, 15 tuổi. Cũng vào năm 1969, con gái anh Khê lấy chồng, ảnh mời dự tiệc cưới mình vô tình ngồi cạnh ông Võ Văn Sung, Đại sứ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bác Thành mới nói: ‘Anh Sung ơi, bây giờ Mĩ đã bắt đầu thương lượng để chấm dứt chiến tranh, Mĩ đã quyết định rút lui rồi, mình nói chuyện chống Mĩ làm gì cho mệt. Mình hợp tác với Mĩ tái cấu trúc Việt Nam còn hơn là tiếp tục chiến tranh đòi nợ máu. Bây giờ vấn đề của các anh là Trung Quốc, ngàn năm nay Trung Quốc vẫn là đối thủ của mình. Mình xem xây dựng quan hệ của mình thế nào cho cân bằng.’ Mới nói tới đó thì ông Sung đứng dậy bỏ đi. Mình biết vậy là làm khó ổng, nói vậy là ngược lại hẳn với đường lối của Hà Nội bấy giờ...”

“Thời gian đó, bác có gặp gỡ các nhân sĩ Việt Nam tại Pháp nhiều không ạ?”

“Bác Thành thường gặp gỡ một nhóm tám, chín người hay tụ họp tại nhà bác ở 25 Boulevard Arago, Quận 13, Thủ đô Paris trao đổi tình hình thế sự. Nhóm đó có Ngô Đình Luyện, Hứa Hiền Minh, Trương Công Cừu, Cổ Văn Hai... Hứa Hiền Minh là trí thức công giáo có quen thân với Ngô Đình Luyện, Trương Công Cừu là dân Quảng Nam, có lúc làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục dưới thời Tổng thống Diệm, Cổ Văn Hai khi xưa là đại biểu Quốc hội thời Đệ nhất Cộng hòa, là Chủ tịch Đảng Xã hội ở miền Nam Việt Nam. Suốt mấy năm trời, nhóm bàn nhau tìm giải pháp giảm thiểu chiến tranh mất mát cho nhân dân trong nước. Cuối năm 1974, tình hình chiến sự Việt Nam cực kì ác liệt, ngày nào truyền hình Pháp cũng chiếu những cảnh máu chảy đầu rơi ở quê nhà. Anh Cổ Văn Hai nêu ý kiến với danh nghĩa Đảng Xã hội được quốc tế công nhận, thử đi qua Liên hiệp Quốc tế Xã hội trụ sở đặt tại London xem có làm được gì không. Còn nước còn tát, bác Thành cũng muốn thử. Để danh chính ngôn thuận, anh Hai đề nghị cử bác Thành làm Tổng Thư kí Đảng Xã hội, bác Thành đồng ý.”

“Sau đó mọi chuyện ra sao ạ?”

“Đó là đầu năm 1975. Bác Thành với anh Hai sang gặp gỡ các đồng chí Quốc tế Xã hội chia sẻ tình hình đất nước. Họ có quan hệ trực tiếp với chính quyền Hà Nội, họ ý kiến rằng lúc này trễ quá rồi, khả năng thương lượng trong hòa bình rất khó. Ở Việt Nam khi đó ngoài Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở miền Bắc, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam còn có lực lượng thứ ba là lực lượng nhân sĩ miền Nam, chủ trương tìm giải pháp hòa giải dân tộc mà không cần đổ máu. Kể cả anh Sáu Dân Võ Văn Kiệt trong miền Nam cũng tin tưởng có thể hòa hợp, nhưng không được...”

Tiếp đó, Bùi Kiến Thành sang tham dự Đại hội thường niên của Đảng Xã hội Dân chủ Nhật Bản. Họ cho ông 15, 20 phút đọc một bài diễn văn kêu gọi lương tri thế giới, tìm phương thức chấm dứt chiến tranh Việt Nam mà không cần đổ máu phi nghĩa. Bài phát biểu phân tích, đây không còn là cuộc chiến giải phóng dân tộc nữa mà là cuộc chiến giành quyền lực giữa hai phe, phe Cộng sản và phe thân Mĩ, một bên phải thắng, một bên phải thua trong khi nhân dân lầm than, như thế hợp lí hay không? Bài diễn văn gây tiếng vang, được báo Nhật đưa tin, được ghi lại trong báo cáo của Đại hội Đảng Xã hội Dân chủ Nhật Bản và Quốc tế Xã hội ở London cũng đưa lên tạp chí của họ. Sau đó trở về Pháp, Tổng Bí thư Đảng Xã hội Pháp François Mitterrand, người sau này trở thành Tổng thống, cùng với Lionel Jospin, phụ trách khối quan hệ quốc tế cũng hỗ trợ... Khoảng tháng ba, tháng tư, ông lên truyền hình Pháp tiếp tục phát biểu về chủ đề đó.

“Mấy anh trong sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở Paris theo dõi rồi hỏi bác Thành: ‘Anh Thành ơi, sao anh lại nói chúng tôi là đám hiếu chiến?’ Bác Thành trả lời: ‘Anh là một đám hiếu chiến, bên Sài Gòn cũng là một đám hiếu chiến. Anh không đồng ý là chuyện của anh còn tôi có ý kiến là chuyện của tôi.’ Thậm chí đến cả khi quân đội miền Bắc đánh chiếm Sơn Trà - Đà Nẵng rồi Buôn Mê Thuột, Nha Trang xong mà họ vẫn chưa có ý định chấm dứt chiến tranh, Bộ Tư lệnh ở miền Bắc muốn đi tới chiến thắng hoàn toàn chứ không hòa hợp hòa giải dân tộc như đã đề ra.”

“Những cố gắng của bác có đem lại kết quả nào không?”

“Nói chung không thay đổi được gì cả, mình chỉ làm với cái tâm của mình thôi. Sau 30/4, đất nước thống nhất rồi, bác Thành mới tới thăm mấy anh ở Đại sứ quán. Anh tham tán chính trị Lê Đình Nhân là con ông Lê Đình Thám nổi tiếng ở Quảng Nam. Hai cha con ngồi đánh cờ với nhau trong đêm mà không có bàn cờ, chỉ nói không, ờ tao lên xe mày xuống ngựa…, đang đánh dở ngày mai đánh tiếp mà vẫn biết đến đâu rồi, giỏi lắm. Bác Thành hỏi anh Nhân là tôi có thể về Việt Nam hợp tác, hỗ trợ gì cho các anh nhằm tái thiết đất nước không? Anh Nhân làm cho bác Thành hộ chiếu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sẵn có mặt anh Phạm Văn Ba, là người của lực lượng thứ ba, lực lượng nhân sĩ mình nhắc ở trên, thì mấy ảnh đều nói thời điểm này chưa phải là lúc, mình có về thì cũng chẳng làm được gì đâu.”

“Như thế là bác đã muốn về Việt Nam từ năm 1975?”

Bùi Kiến Thành gật đầu:

“Đúng, nhưng nghe lời khuyên của mấy ảnh thì bác không về nữa, lại tiếp tục làm các dự án bất động sản. Bẵng đi một thời gian khá dài, khoảng những năm 1980 - 1981, một số anh trong Đại sứ quán qua anh Hứa Hiền Minh muốn hẹn gặp mình bàn một số việc. Cuộc hẹn được sắp xếp tại nhà anh Minh ở ngoại ô Paris, cách trung tâm 40 cây số. Hai người bên sứ quán là anh Bình với anh Trung, ngồi nói chuyện cả một ngày. Anh Trung họp vài buổi rồi thôi, còn anh Bình tiếp tục là người liên lạc cốt cán. Năm 1976, ông Phạm Hùng làm Phó Thủ tướng, năm 1981 đổi thành Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, từ năm 1980 kiêm Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Chính ổng là người chỉ thị việc liên lạc lại với bác Thành, xin ý kiến tháo gỡ nền kinh tế Việt Nam sau khi Trung Quốc đánh ở miền Bắc, Pol Pot đánh miền Nam, Mĩ cấm vận.”

“Bác trả lời họ ra sao?”

“Bác nói: ‘Tôi là tư bản hạng nặng, các anh lại tới tìm tôi... Bây giờ mình phải thật sự trung thực với nhau, mình xác lập quan hệ cho rõ ràng. Các anh biết là tôi như thế nào, hồi trước tôi làm gì, từ ngày còn là bạn cố tri, vong niên với ông Diệm trước khi ông ấy lãnh chức vụ Thủ tướng cho tới khi bị quân đội Sài Gòn lật đổ và sát hại. Từ trước đến nay tôi là người không tin tưởng vào chủ nghĩa cộng sản. Vì vậy, thứ nhất là mình âm thầm đóng cửa nói chuyện với nhau, không cần ai biết và không để ai biết. Ai biết thì không có lợi gì cho các anh mà nguy hiểm cho tôi, có những người biết tôi ngồi nói chuyện với Cộng sản thì lập tức coi tôi như kẻ thù. Thứ hai, tôi sẵn sàng đóng góp thẳng thắn, biết gì nói nấy. Ý kiến của tôi mang tính tư vấn, cái gì dùng được ngay thì dùng, cái gì chưa dùng được ngay thì để đấy.’ Mấy anh ấy cũng nói, sau chiến tranh không dễ gì tìm được người chịu ngồi nói chuyện với các ảnh như vậy. Vậy là đồng thuận phương thức làm việc, không bàn chủ nghĩa nào mà chỉ bàn những vấn đề có ích cho đất nước.”

“Và những vấn đề bàn thảo đầu tiên là gì ạ?”

“Mấy ảnh nói: ‘Vì tình hình kinh tế Việt Nam đang đi vào ngõ cụt, chúng tôi lại không biết nhiều về kinh tế tư bản, kinh tế thị trường nên chúng tôi cần những người có kinh nghiệm hoạt động trong cơ chế của nền kinh tế thị trường như anh.’ Thấy mấy ảnh sẵn sàng cầu thị lắng nghe mình mới nói: ‘Theo lí thuyết của chủ nghĩa cộng sản thì bao nhiêu phương tiện sản xuất đều là sở hữu nhà nước, từ nhân dân tới lãnh đạo đều vô sản, không được quyền có tư sản. Không có tư sản tức là nghèo, mà giờ các anh thực hiện chính sách chuyên chính vô sản, cải tạo tư sản, tổ chức các hợp tác xã nông nghiệp, ngăn sông cấm chợ, không để một con gà lọt qua khỏi trạm kiểm soát của làng xóm... thì đi tới chỗ bần cùng hóa nhân dân. Các anh suy nghĩ kĩ lại đi, nếu mình xây dựng chế độ dựa trên dân nghèo thì có xây dựng được độc lập, tự do, hạnh phúc không? Dân nghèo thì nước yếu, nếu Trung Quốc đánh một lần nữa thì nhân dân có gì trong tay để đỡ? Từ cổ chí kim, từ Hy Lạp tới Tần Thủy Hoàng tới La Mã, không quốc gia nào có thể xây dựng thành cường quốc từ dân nghèo. Bây giờ các anh về nói chuyện với lãnh đạo Hà Nội, muốn nước mạnh thì phải dân giàu. Tôi đề nghị các anh suy nghĩ: Dân có giàu thì nước mới mạnh. Đó cũng không phải ý kiến cá nhân tôi, mà là trí tuệ tập thể mà tôi nghĩ là cần thiết cho lúc này.’

Các anh ấy nói: ‘Anh Thành nói như thế là làm khó cho chúng tôi, vì chữ GIÀU đó là tư sản, chữ GIÀU đó là kẻ thù của vô sản. Anh bảo tôi về trình bày với lãnh đạo, anh bảo Dân có giàu thì nước mới mạnh, tôi không dám nói. Tôi mở miệng trình bày thì người ta sẽ không cho trở lại đây đâu, nguy cơ là công việc của chúng ta sẽ bị gián đoạn.’ Bác Thành bảo, một là mình đồng ý với nhau về tư tưởng dân giàu nước mới mạnh, còn nếu không đồng ý thì không có chuyện gì để nói với nhau nữa. Cuối cùng bác Thành nhất trí viết ra một trang giấy, kí vào, đưa cho mấy ảnh cầm về.”

“Sau đó lãnh đạo có đồng ý không ạ?”

“Sau thời gian mấy tháng mình chờ đợi, cuối cùng mấy ảnh cũng trở lại thông báo rằng lãnh đạo đã chấp thuận quan điểm ‘Dân có giàu thì nước mới mạnh’, lúc đó mới đi vào bàn bạc cụ thể. Bác Thành nói với mấy ảnh, trước hết đặc thù của nền kinh tế thị trường là phải có sản xuất, làm ra sản phẩm. Muốn sản xuất ra sản phẩm thì phải có ưu thế tương đối trong vấn đề quan hệ kinh tế, tức là muốn sản xuất ra bất cứ thứ gì thì phải bố trí người đúng theo khả năng và lợi thế của người đó. Một anh thợ may thì làm thợ may, anh thợ giày thì làm thợ giày vì ưu thế tương đối của anh thợ may là may tốt, ưu thế tương đối của anh thợ giày là đóng giày tốt. Nếu bây giờ đặt anh thợ may đi đóng giày và anh thợ giày đi may thì nền kinh tế sẽ không tạo ra được sản phẩm tốt, không có lượng mà cũng không có chất. Vậy làm sao để nền kinh tế phát triển? Vấn đề thứ nhì là có sản phẩm rồi thì phải có trao đổi chứ anh thợ giày đóng ra 10 đôi giày rồi ảnh ôm không được, gặm không được, còn anh thợ may may ra 10 bộ quần áo mà không đưa ai mặc thì cũng chẳng biết làm gì. Hai bên phải có sự trao đổi với nhau, có trao đổi thì mới có giao thương. Nếu bây giờ anh cấm giao thương, không cho người ta bán sản phẩm, đem hết các sản phẩm vào hợp tác xã rồi phân bổ theo hợp tác xã tức là không có giao thương, trao đổi thì nền kinh tế làm sao phát triển?”

“Ở thời điểm đầu thập niên 1980, những điều bác nói dường như không hề đơn giản?”

“Nghe thì đơn giản lắm nhưng thực tế không đơn giản chút nào. Mấy ảnh về nước báo cáo lại. Hồi đó ông Phạm Hùng ở ngoài Hà Nội còn ông Võ Văn Kiệt là Bí thư thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh. Ông Nguyễn Văn Linh thì chạy ra chạy vào Sài Gòn với Hà Nội. Anh Kiệt có sáng kiến là cái gì nhà nước không cấm thì ta cứ thử. Ảnh cho phép các nhà máy tự tìm nguyên liệu thay vì chờ bên Ủy ban Kế hoạch Trung ương phân phối. Ví dụ xưởng sắt thép thì tìm sắt vụn đem về đập ra để có nguyên liệu, xưởng nhựa thì đi tìm đồ nhựa phế thải… Khi được lãnh đạo bật đèn xanh thì người ta sẽ làm tốt thôi. Những chuyện nhỏ nhỏ tích cực như thế dần dần từ Sài Gòn lan ra các tỉnh trong Nam. Tới tháng 1 năm 1983, thấy hoạt động thí điểm có hiệu quả, một nhóm cán bộ của Bộ Chính trị thu hẹp, trong đó có các ông Võ Chí Công, Phạm Văn Đồng, Trường Chinh... họp lại trên Đà Lạt nghe Võ Văn Kiệt và Nguyễn Văn Linh báo cáo tình hình Sài Gòn, rồi quyết định ủng hộ mấy anh này làm. Từ đó, mấy anh lần lần xây dựng nên những văn bản về vấn đề đổi mới, tới năm 1985 thì đưa ra Đại hội VI để tranh luận và phê duyệt kinh tế nhiều thành phần. Năm 1986, đó là lúc Nguyễn Văn Linh lên làm Tổng Bí thư và đứng ra làm những thay đổi trong nhiệm kì của mình.”

Bùi Kiến Thành tiếp tục dành nhiều lời ca ngợi cho lãnh đạo Việt Nam thời kì này:

“Xóa bỏ ngăn sông cấm chợ, xóa bỏ kinh tế bao cấp tập trung để hướng tới nền kinh tế thị trường. Cái hay ở chỗ, làm thế nào không gây xáo trộn, như mình đang ngồi trên con tàu muốn bẻ lái sang một bên nếu không khéo là nó đổ. Làm sao để có sự đồng thuận của đảng viên? Không có sự đồng thuận của đảng viên thì làm sao thực hiện? Trước nền kinh tế một thành phần, giờ là nền kinh tế nhiều thành phần, không nói là kinh tế tự do nhé. Vậy tức là bỏ kinh tế tập trung quan liêu bao cấp. Vận hành theo cơ chế thị trường chứ không phải là nền kinh tế thị trường, mình không bỏ gì cả, không chấp nhận kinh tế tư bản, mình chỉ khai thác lợi thế của tư bản để mình vận hành theo cơ chế thị trường thôi. Mình là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với sự quản lý của Nhà nước, đấy là vận dụng khoa học từ để thuyết phục hàng ngủ đảng viên chấp nhận chính sách ‘Đổi mới’.

Nhưng tới đó vẫn chưa đủ, người ta hỏi sao phải thay đổi đường lối kinh tế như thế. Đáp án là: VÌ DÂN GIÀU, NƯỚC MẠNH, XÃ HỘI CÔNG BẰNG, DÂN CHỦ, VĂN MINH. Mục tiêu này không ai phủ nhận được, không ai phản đối được. Tuy hơi dài dòng nhưng câu này cực kỳ quan trọng để cho đại đa số đảng viên chấp nhận. Đảng Cộng sản là đại diện cho giai cấp công nhân. Mấy ảnh phải nghiên cứu nát óc để đưa câu đó ra cho Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương tuyên truyền, giáo dục, từ đó chính sách mới được quán triệt.”

Bắt đầu cố vấn cho Chính phủ Việt Nam ngay từ quá trình chuẩn bị cho cột mốc quan trọng ĐỔI MỚI của nền kinh tế Việt Nam, Bùi Kiến Thành chia sẻ:

“Chuyển mình từ những đêm tối là nhờ sự sáng tạo và trách nhiệm của mấy ảnh. Bác cũng vui vì mình đóng góp một số ý kiến thúc đẩy tiến trình đó.”