Tết ấy Bùi Kiến Thành được ở bên gia đình. Ngày 16/2/1965, Phan Huy Quát vừa lên làm Thủ tướng thì ngày 19/2 Phạm Ngọc Thảo làm đảo chính lần nữa, định tiêu diệt Nguyễn Khánh nhưng thất bại. Ngày 25 tháng hai, Nguyễn Khánh phải rời khỏi Việt Nam.
“Một hai tuần sau Đài Phát thanh liên tục réo tên Bùi Kiến Thành yêu cầu trình diện để nhập ngũ vì mình chưa thực hiện nghĩa vụ quân sự. Bác Thành không đi. Biết kiểu gì nó cũng tới bắt mình, bác Thành tới chùa Ấn Quang xin tá túc. Tại đây, bác gặp thầy Thích Trí Quang, là người lãnh đạo lực lượng Phật giáo trong giai đoạn căng thẳng khi Phật giáo bị chính quyền Diệm đàn áp năm 1963; và thầy Thích Quảng Liên, lãnh đạo thanh niên Phật giáo, ngày xưa được bác sĩ Tín giúp đi học bên Nhật. Nhưng cái duyên may nhất của bác Thành là được tiếp xúc với thầy Thích Thiện Hoa, trụ trì của chùa. Thầy như ông Phật vậy, được các Phật tử vô cùng yêu kính. Thầy rất thương mình, chỉ dạy rất nhiều điều, cho mình một bộ kinh Lăng Nghiêm và một pho tượng làm từ 108 thứ cỏ bên Thái Lan. Trong chùa Ấn Quang, bác Thành nằm đây thì thầy Quảng Liên đầu kia, thầy Trí Quang đầu này, sát vách là Đại đức Thích Trí Quảng. Bên Phật giáo thì đại đức rồi tới thượng tọa rồi mới tới hòa thượng. Hòa thượng là lớn lắm. Thích Trí Quảng[1] bấy giờ mới là người đi học đạo cấp một, đẹp trai và lịch thiệp lắm.”
“Trong thời gian bác Thành đang ở chùa Ấn Quang thì Phạm Ngọc Thảo bị bắt. Chuyện thì dài nhưng anh Thảo đúng là gan dạ. Ảnh có thừa cơ hội rút lui khỏi địa bàn nguy hiểm hay ra nước ngoài nhưng ảnh quyết tâm chiến đấu đến cùng. Tháng 7 năm 1965, ảnh bị Nguyễn Ngọc Loan bắt, tra tấn suốt một đêm thì qua đời. Nghe tin anh Thảo chết mình cũng buồn. Bản thân bác Thành cũng sơ tán hết chùa này qua chùa khác vì không thể ở cố định một chỗ. Tháng 8 năm 1965, bác Thành đến chùa Minh Hương trong Chợ Lớn xin quẻ xăm xem thần linh chỉ bảo được hay không. Trước bác từng xem ở đó rồi nhưng giờ ông thầy giải xăm khi trước đã mất, con gái ổng kế nghiệp coi xăm nói: Chuyện mà ông hỏi coi như qua rồi, một tháng nữa ông không còn ở Việt Nam. Mình đang trốn chui trốn lủi mà xuất ngoại gì chứ? Mình và bà xã đều thấy lạ lắm. Rồi trong vòng một tuần bác Thành bỗng gặp lại Phạm Quang Lộc.”
“Ông Phạm Quang Lộc là...”
“Một bạn tù nằm chung phòng với bác mấy tháng. Lộc là dân Tây[2], trước khi bị bắt làm chưởng khế[3]. Nó hát hay lắm, tiếng Việt, tiếng Pháp đều hay. Lộc hỏi mình muốn đi Pháp không, nó sẽ dẫn đi. Mình đồng ý, tạm biệt vợ con để theo Lộc. Nó móc nối với hãng tàu Messagerie Maritime chuyên chở khách từ Sài Gòn qua Marseille. Năm 1965 mà mỗi người phải bỏ ra 1.500 đô la. Lộc đem theo bạn gái, thế là ba người. Tới ngày hẹn, Lộc tới đón mình đi ăn cơm tây trên tàu. Chỗ đó nhiều người dùng bữa xong người ta về, còn mình được dẫn xuống phòng dưới ở qua đêm. Bác Thành với Phạm Quang Lộc được giấu trong hầm tàu. Không biết tụi nó có móc nối với hải quan và cảnh sát không nhưng trước khi tàu nhổ neo, hải quan xuống khám xét xem tàu có chở hàng lậu không, cảnh sát đường thủy thì kiểm tra xem có ai trốn không, rồi đóng cái dấu cho đi. Khi tới Vũng Tàu rồi ra khỏi hải phận Việt Nam, bác Thành và Lộc được mời lên trên như hành khách bình thường. Tàu có mấy trạm dừng là Singapore, Colombo của Sri Lanka, Karachi của Ấn Độ, Port Said của Ai Cập, từ tháng tám qua tháng chín mới đến Pháp. Bình thường khi cập bến, thủy thủ đi một đường, hành khách đi một đường. Ở đây mình được bố trí đi theo đám thủy thủ, qua cảng Marseille rồi ra nhà ga mua vé xe lửa, chạy một đêm thì tới Paris.”
“Chắc bác đã liên hệ trước với bạn bè ở Paris rồi ạ? Gia đình bác còn kẹt ở Sài Gòn thì sao?”
“Qua tám cô tiểu thư nhà họ Bảo từng quen ở Sài Gòn, bác Thành dàn xếp với một anh làm trong tình báo Pháp có quan hệ với cảnh sát Paris làm giấy tị nạn chính trị. Quy định Liên Hợp Quốc bảo vệ những người tị nạn chính trị, không phải công dân nước nào nữa. Muốn tạm trú định cư ở đâu thì cứ tới thành phố đó khai báo, ra nước ngoài thì được cấp giấy thay vì hộ chiếu. Bên Pháp tự do lắm, bác Thành đã sống ở Pháp từ năm 1965 đến năm 1984 dưới danh nghĩa tị nạn chính trị. Năm 1984, bác sang Mĩ rồi năm 1991 mới làm quốc tịch Mĩ. Bác Thành tới Paris thì may lại có sẵn nhà bà má mua cho cô năm Ngọc Nữ với chú sáu Kiến Quốc sang học từ năm 1962. Bả đã đi khắp Quận 5, quận của học sinh sinh viên, chọn mua cái nhà đó.”
Vợ của Bùi Kiến Thành có người anh rể là đại sứ bên Đức nên tính nước qua Đức tạm trú một thời gian rồi mới qua Pháp. Hành trình tương đối ly kì... Năm 1966, bà cùng anh Lương Xuân Tâm, bà con bên ngoại của Bùi Kiến Thành và là người giúp việc, đưa bốn đứa con nhỏ chui dưới hầm một cái ghe từ Sài Gòn sang Campuchia, qua đủ thứ trạm kiểm soát. “Như thế là cực kì mạo hiểm, coi như giao mạng sống cho người ta, vì những năm đó chiến tranh dữ dội, Mĩ can thiệp ào ạt. Từ Campuchia, sáu người đáp máy bay tới Rome, Italia...”
Anh Bùi Kiến Thái từng kể với chúng tôi, năm ấy anh mới bốn tuổi. Bác Thành viết thư về cho bác gái, bảo đi làm cho Đại sứ quán Pháp thì ba năm sau có thể qua Pháp, nhưng bà quyết định cho thuê một căn biệt thự ở Quận 3 rồi đưa con đi luôn.
Tại Italia, sáu người họ bố trí bay sang Đức, từ Đức đi xe qua Bỉ, từ Bỉ tiếp tục đi xe đến Pháp. Bùi Kiến Thành chờ sẵn ở Paris để lo làm giấy tờ cho gia đình.
“Bác đã bắt đầu cuộc sống mới như thế nào?”
“Trong mấy cô họ Bảo có cô Bảo Yến học bên Pháp, lấy chồng Việt Nam, sau khi li hôn thì lấy một anh Thụy Sĩ. Năm 1965, bác Thành bắt đầu cùng mấy chị em họ Bảo làm tiệm bán đồ cổ. Quận 5 có những tiệm đồ cổ rất đẹp, như của anh Michel Duchange. Ở Paris có những đại gia sở hữu đồ cổ nhưng không dùng làm gì, đưa ra phòng bán đấu giá gọi là Salles de vente Drouot, rất nhiều món đồ Trung Hoa từ thời Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh, đồ cổ Nga, Pháp, Âu châu hay gươm samurai của Nhật. Bác Thành chuyên về đồ cổ Trung Hoa, mua về chơi rồi bán lại. Sau một thời gian thì đám mua đồ cổ quen nhau hết, tới phòng đấu giá thấy gì hay thì nháy mắt cho nhau, một thằng trả giá thôi, thay vì mua 10 ngàn, 20 ngàn thì chỉ mua năm, bảy ngàn rồi qua tiệm cà phê kế đó đấu giá lại với nhau. Thí dụ tám người khi món đồ từ 5.000 lên 8.000 mà một anh rút lui, thì còn bảy anh và anh rút lui được hưởng 1/8 chênh lệch ở đây là ba ngàn... Cứ thế đến khi có một anh trả cao nhất thì được món đồ. Nhưng đi đấu giá đâu chỉ có đám tụi mình, có những món mình thích lắm nhưng có những người họ thích họ đẩy giá lên cao lắm mình không theo được. Có lần bác Thành mê cái rổ đựng chuỗi tràng hạt gồm 108 viên ngọc to tuyệt mĩ mà bị một anh đại gia nẫng mất... Mua đồ cổ, bán đấu giá vui mà học được nhiều. Có anh tình cờ mua được cái hũ rẻ người ta dùng để cắm dù, đem về định giá, gửi qua London bán được 1,5 triệu đô la. Thì ra hũ đó có một cặp, cái kia ở bảo tàng Bắc Kinh, cái này bị ăn cắp lúc loạn lạc hồi thế kỷ XIX.”
“Thế tức là đồ cổ không chỉ được sưu tập từ phòng đấu giá mà còn có thể ở những chỗ kiểu như chợ trời hay đồng nát?”
“Chính xác. Ở Paris có cái chợ Marché aux puces, ‘puces’ là cái con bọ chét đấy. Đấy là cái chợ mua bán hàng người ta vứt đi, lớn lắm. Hàng ngày đồ phế thải từ các tỉnh chở về chợ từ hai, ba giờ sáng, nhất là một số ngày đặc biệt, mấy anh chuyên gia mua đồ cổ cứ giờ đấy có mặt để lùng. Anh Michel Duchange mua được rất nhiều đồ tốt, có khi cả hũ đồ sứ Thanh Hóa, đồ thời Lý Trần của Việt Nam... Bác Thành vẫn làm cho tới khi bà xã sang, nhưng không có nhiều kết quả bằng những người khác.”
“Bác gái cùng các con qua Pháp rồi làm gì ạ?”
“Bốn đứa hồi đó nhỏ xíu. Kim Chi sinh năm 1957, Kiến Thế 1958, Ngọc Diệp 1960, Kiến Thái 1962. Chuyện đầu tiên là cho tụi nó đi học. Kim Chi, Thế, Ngọc Diệp học tiểu học, Thái đi mẫu giáo. Thái bốn tuổi, chưa biết tự cởi quần đi tè, chưa biết mặc quần tây, một hôm cậu vào toilet cậu kéo quần thì dính chim trong đó, khóc um sùm. Đáng yêu lắm!... Bà xã với mình bàn tính xem bả làm gì, thì quyết định mở tiệm cơm. Hai vợ chồng mượn căn nhà nhỏ mà bà má mua rồi để không trong Quận 5 ở số 5 đường Daubenton, đối diện với đền Hồi giáo lớn nhất của thành phố Paris, gọi là Grande Mosquée de Paris. Bà xã rất thực tế, bả bảo tiệm cơm thì đơn giản, mình nấu cho con ăn, rồi bán cho mọi người ăn cùng. Tiệm ăn tên là Asia - Gourmets, vẫn còn tới tận năm chín mấy. Bác mang đồ cổ về, trang hoàng sơn son thiếp vàng như một cung điện nhỏ của nhà vua, phong cách Việt Nam rất đặc biệt.”
Bùi Kiến Thái từng chia sẻ, lí do anh mở lớp dạy nấu ăn cho khách du lịch nước ngoài ở Hội An vì hồi nhỏ được ăn quá nhiều món ngon ở quán ăn của mẹ.
“Bà xã làm tiệm ăn rất có duyên, thuê được một bà bếp cực kì giỏi, anh Xuân Tâm làm phụ bếp. Mấy đứa nhỏ đi học thì thôi, cứ về là ăn cơm ở đấy. Tiệm tạo ra nguồn thu ổn định. Tiệm nhỏ xíu, chưa đầy 30 chỗ ngồi, không đủ chỗ phục vụ. Bác Thành mới bày ra dịch vụ giao đồ ăn tại nhà, ‘take home delivery’, phát triển rất mạnh, phục vụ tận nhà còn nhiều hơn phục vụ tại chỗ, chỉ cần gọi điện. Một thời gian anh Xuân Tâm lái xe đi giao hàng. Asia - Gourmets là tiệm cơm Việt Nam đầu tiên có dịch vụ như vậy.
Cửa hàng ăn của gia đình Bùi Kiến Thành tại Pháp
Nhà hàng ở gần đền Hồi giáo nên có nhiều khách bên đền qua ăn cơm, trong đó có cả giáo chủ Khomeini, người sau này lãnh đạo cách mạng Iran, phế truất vua và lập nên chế độ Hồi giáo Iran ngày nay.
Một chị phóng viên chuyên đánh giá ẩm thực tới ăn rồi viết bài về tiệm cơm của bà xã đăng trên tạp chí danh tiếng Marie Claire làm quán ăn càng đình đám hơn. Khách hàng của mình bao nhiêu người nổi tiếng. Chị phóng viên thỉnh thoảng đặt hàng tới nhà chị ấy ở vùng sang trọng nhất Paris. Hồi năm 1969 có hội chợ ở Paris, ông papa gửi sang mấy thùng hàng thủ công mĩ nghệ, đồ gốm Thủ Đức, để triển lãm và bán nhưng không bán được. Giờ thấy chị phóng viên tử tế, mình đem ra tặng chị một con kì lân bày trong nhà cho vui.”
Đang từ một doanh nhân quyền lực ở đất Sài Gòn, trải qua hơn một năm tù tội, ra tù phải lẩn trốn, giờ đây Bùi Kiến Thành đã đưa vợ con sang Paris lập nghiệp, buôn bán đồ cổ và mở quán cơm Việt Nam. Cuộc đời ông lại lật sang trang mới.
❀ ❀ ❀
[1] Vào thời điểm chúng tôi thực hiện cuốn sách này năm 2014, Hòa thượng Thích Trí Quảng đang là Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, là nhà hoằng pháp có rất nhiều cống hiến cho Phật giáo Việt Nam.
[2] Người mang quốc tịch Pháp.
[3] Người có chức vụ chứng thực và quản lí giấy tờ khế ước; công chứng viên.
