Trước đây, một vài dịp tôi có nhìn thấy ông phát biểu trên truyền hình, nhưng tới tháng 6 năm 2011, tôi mới trực tiếp gặp mặt Bùi Kiến Thành lần đầu tiên khi đang làm truyền thông ở một công ty chuyên về dịch vụ cộng đồng. Công ty của tôi phối hợp với Ủy ban Nhân dân tỉnh Khánh Hòa, Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam tổ chức hội thảo Khánh Hòa - Vận hội đầu tư và phát triển tại thành phố biển Nha Trang và ông được mời làm một trong ba chủ tọa. Hội thảo đề cập đến cơ chế, chính sách, môi trường đầu tư của tỉnh Khánh Hòa; quy hoạch và định hướng phát triển cơ sở hạ tầng tỉnh; quy hoạch tổng thể khu kinh tế Vân Phong và cảng nước sâu Vân Phong; góc nhìn của các nhà đầu tư kinh tế về Nha Trang - Khánh Hòa.
Trong các cuộc phỏng vấn ở Hà Nội mà tôi sắp đặt để khởi động cho sự kiện, sự minh mẫn, thông tuệ, thái độ làm việc chuyên nghiệp của ông khiến tôi vô cùng ngưỡng mộ, nhưng ấn tượng nhất là cách ông trao đổi rành mạch với một giọng nói truyền cảm.
Vào Nha Trang, tôi được quan sát và lắng nghe ông nói về “giấc mơ” xây dựng một cảng hàng hải quốc tế Vân Phong ngang tầm với Thượng Hải hay San Francisco. Đó không chỉ là tầm nhìn 5 năm, 10 năm hay 20 năm, mà là hàng trăm năm, không chỉ thay đổi vị thế của Vân Phong hay Khánh Hòa nói riêng mà là cả nước nhà. Sau hội thảo, ông cùng chúng tôi du ngoạn về Hội An, nơi ông đi học thuở nhỏ. Trong buổi liên hoan, ông say sưa ngâm thơ. Thơ về khí phách dân tộc, về quê hương Quảng Nam, và cả thơ tình. Tôi đón được những tia sáng kì lạ phát ra từ mắt ông, tự nhủ thầm: “Sao một người đã bước sang tuổi 80 mà vẫn đam mê công việc đến thế, vẫn ưa xê dịch đến thế, hết ra Bắc lại vào Nam? Ông già rồi còn yêu, còn sống mãnh liệt như vậy, thế hệ con cháu như mình phải cố gắng lên mới được.”
Tiếp xúc nhiều hơn, tôi nhận ra hoài bão Vân Phong chỉ là một phần trong chuỗi năm tháng với biết bao chuyện “ly kì” mà ông đã trải qua. Ông nội Bùi Kiến Thành là nhà khẩn hoang Bùi Biên có nhiều cống hiến cho kháng chiến chống Pháp tại Trung Phước - Quế Sơn - Quảng Nam. Bùi Kiến Thành là con cả của bác sĩ Bùi Kiến Tín, một doanh nhân - nhân sĩ uy tín ở Sài Gòn trước năm 1975. Là một trong số những người Việt Nam đầu tiên được đào tạo bài bản về tài chính tại Hoa Kì, năm 1954, chàng thanh niên 23 tuổi Bùi Kiến Thành được mời về nước làm trợ lí cho Thủ tướng Quốc gia Việt Nam[1] Ngô Đình Diệm và cố vấn Ngô Đình Nhu. Năm 1956, ông được cử trở lại Hoa Kì học nâng cao và thành lập văn phòng Đại diện Ngân hàng Quốc gia Việt Nam, là người trẻ tuổi nhất trong hơn 60 đại diện Ngân hàng nhà nước tại Hoa Kì bấy giờ. Quay về Sài Gòn, ông thôi làm việc cho Chính phủ, ra ngoài hoạt động kinh tế tư nhân và trở thành một trong những doanh nhân có ảnh hưởng nhất tại miền Nam Việt Nam khi đó. Ông được mời làm Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Công ty Bảo hiểm Quốc tế AIU, tiền thân của AIG. Năm 1963, Chính quyền Ngô Đình Diệm bị đảo chính, Bùi Kiến Thành bị bắt giam hơn một năm. Từ năm 1965, ông sang Paris định cư, bắt đầu quãng thời gian dài xa quê hương, rồi trở thành một nhà đầu tư bất động sản tại miền Nam nước Pháp. Hơn nửa đời người bôn ba, đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, chuyên gia tài chính Bùi Kiến Thành được Chính phủ Việt Nam liên hệ xin ý kiến tư vấn góp sức cho tiến trình ĐỔI MỚI. Năm 1991, ông trở về Việt Nam và chính thức sinh sống tại quê nhà từ năm 1993. Ông đã góp công lớn trong tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt - Mĩ và đề xuất cũng như tham gia rất nhiều dự án kinh tế chiến lược. Kể từ đó tới nay, ông làm cố vấn cho ba đời thủ tướng của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, đó là các thủ tướng Võ Văn Kiệt, Phan Văn Khải, Nguyễn Tấn Dũng, tiếp tục đưa ra nhiều ý kiến và giải pháp về lĩnh vực tài chính, tháo gỡ những khó khăn cho nền kinh tế đến thời điểm hiện tại.
Năm nay đã ngoài 80 tuổi, Bùi Kiến Thành vẫn đang làm việc không mệt mỏi. Những hoạt động của ông tương đối thầm lặng, cộng với việc thông tin về ông trên truyền thông đại chúng còn hạn chế nên hiếm người biết tường tận về cuộc đời thú vị của ông. Chúng tôi quyết định thực hiện cuốn sách này như một sự tri ân tới những cống hiến của ông đối với đất nước. Việc nhìn lại quãng đời nhiều dấu ấn của một chứng nhân đã chứng kiến nhiều đổi thay của lịch sử cũng là cách chúng ta đúc rút những bài học từ ngày hôm qua để suy ngẫm và hành động cho hôm nay.
Lặn sâu vào hành trình từ cậu bé Bê ròm đến chuyên gia tài chính Bùi Kiến Thành, bạn sẽ thấy đó là cuộc phiêu lưu của một nhân cách đặc biệt, một trái tim đa cảm, một tâm hồn tự do, bay bổng, muốn phá bỏ các giới hạn. Những biến cố của cá nhân ông giữa biến cố của thời cuộc đã làm nên bức tranh nhiều sắc thái, nhiều mảng màu. Và ở những thời kì khác nhau, ông miệt mài kiếm tìm phương cách đổi thay cuộc đời mình, đồng thời nỗ lực đổi thay cả hoàn cảnh xung quanh một cách tích cực. Không ít lần ông đã trực tiếp hoặc góp phần tìm ra chìa khóa khai thông những điểm nút gây ùn tắc trên diện rộng. Đó là lí do vì sao chúng tôi đặt tên cuốn sách này là: Bùi Kiến Thành - Người mở khóa lãng du.
Tôi rất hãnh diện vì cơ duyên trở thành người chấp bút cho cuốn sách này. Mặc dù vậy, cuốn sách mà các bạn đang có trên tay không phải là kết quả lao động của một mình tôi, mà là của một nhóm. Các cộng sự đầy nhiệt tình và tài ba là hai bạn Thanh Huyền và Xuân Chi đã cùng tôi thực hiện tổng cộng hơn 40 cuộc gặp gỡ với Bùi Kiến Thành và một số nhân vật liên quan đến ông trong vòng hai năm từ giữa năm 2012, bên cạnh đó còn rất nhiều cuộc trao đổi, chi tiết có, chớp nhoáng có, qua điện thoại và mạng internet. Cho nên trong sách, bạn đọc sẽ bắt gặp những đoạn tác giả xưng “tôi” hoặc “chúng tôi”.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn tất cả những cá nhân, tổ chức đã hỗ trợ, cung cấp thông tin làm chất liệu cho từng trang sách, cảm ơn Nhà xuất bản Thế Giới và Công ty Cổ phần Sách Thái Hà đã tạo mọi điều kiện để cuốn sách được ra mắt bạn đọc.
Một điều nữa tôi xin được lưu ý các bạn, đây không phải là một cuốn sách lịch sử. Mặc dù liên quan đến nhiều sự kiện và nhân vật lịch sử, nhưng đây vẫn là một tập hợp hồi ức mang tính cá nhân với những ý kiến chủ quan của nhân vật. Tôi có xâu chuỗi, sắp xếp, bố cục lại nhưng không sửa chữa mà hoàn toàn tôn trọng ý kiến, quan điểm riêng của ông. Tôi cũng để nguyên cách xưng hô thân mật giữa chúng tôi cũng như giọng kể tự nhiên của ông nhằm giúp bạn đọc nhìn nhận về ông một cách chân thực nhất. Vì nhiều lí do chủ quan lẫn khách quan, không phải tất cả những gì chúng tôi trao đổi với Bùi Kiến Thành đều được đưa vào cuốn sách này, tuy nhiên, tôi tin tưởng những câu chuyện được kể đủ để các bạn hình dung ra chân dung con người ông, một doanh nhân, một chính khách, một chuyên gia cố vấn, từ bước đi chập chững đến khi trưởng thành, những câu chuyện về gia đình và xã hội, tình yêu và tình bạn, những quyết định đúng đắn và sai lầm, niềm vui lẫn nỗi buồn của ông...
Bùi Kiến Thành, với tư duy và trí tuệ mẫn tiệp, đã kể lại hành trình gần một thế kỷ của ông một cách thoải mái và gần gũi, nhưng lớp bụi thời gian vẫn che phủ kí ức ít nhiều. Là những người sinh ra trong thời đại hòa bình, chúng tôi cố gắng quay lại quá khứ để tái hiện cuộc đời ông theo cách khách quan nhất, nhưng chắc hẳn vẫn không tránh khỏi thiếu sót. Chúng tôi rất mong được đón nhận những chia sẻ từ chính bạn đọc trong quá trình thưởng thức cuốn sách này để những câu chuyện ngày một đầy đặn hơn, chi tiết hơn. Đó sẽ là mối nhân duyên tuyệt vời giữa tất cả chúng ta.
Lê Xuân Khoa
❀ ❀ ❀
[1] Quốc gia Việt Nam: Là chính thể thuộc Liên bang Đông Dương, thuộc Liên hiệp Pháp, tồn tại từ giữa năm 1948 đến năm 1955. Cựu hoàng Bảo Đại làm Quốc trưởng nhưng Pháp vẫn giữ quyền kiểm soát tài chính, thương mại, chính sách đối ngoại và quân sự của Quốc gia Việt Nam.
