Đợt đó trời rét đậm, mấy bác cháu khoác áo bông to sụ như những chú gấu. Sáu rưỡi tối, những tia nắng hiếm hoi tắt hẳn. Bác Thành đã nói chuyện với chúng tôi hai giờ đồng hồ liên tục sau một ngày làm việc miệt mài. Tôi nhắc bác nghỉ sớm thì bác bảo: “Nốt câu chuyện với các cháu, lát nữa bác chạy qua bên đài truyền hình luôn. Tối nay họ mời bác tới làm chương trình đàm thoại về vấn đề nợ xấu đấy.”

Vâng, nợ xấu, một vấn đề cực kỳ nóng hổi của nền kinh tế Việt Nam. Còn bây giờ thì chúng tôi nói đến một con người với những dấu ấn đặc biệt trong chuỗi ký ức của bác, đó là Ngô Đình Diệm.

Sinh năm 1901 tại Huế, Ngô Đình Diệm hơn Bùi Kiến Thành tròn 30 tuổi. Ông xuất thân từ một gia đình quan lại có truyền thống theo Công giáo gốc ở làng Đại Phong, xã Phong Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Cha của Ngô Đình Diệm là Ngô Đình Khả, được biết đến như một vị khoa bảng xuất chúng hấp thụ cả hai nền giáo dục Đông - Tây, một vị quan thanh liêm, chính trực. Chính Ngô Đình Khả đã sáng lập nên trường Quốc học Huế mà Bùi Kiến Tín có thời gian theo học khi còn mang tên khai sinh Bùi Thứ. Đức cha Ngô Đình Thục mà câu chuyện đề cập ở phần trên là con thứ hai của Ngô Đình Khả, kế đến là Ngô Đình Diệm. Thuở thiếu thời, Diệm còn được tận tình dạy bảo bởi vị đại thần đức độ Nguyễn Hữu Bài, người dám công khai chống đối việc thực dân Pháp muốn đào mộ vua Tự Đức để lấy của cải. Với trí tuệ xuất chúng và tinh thần ái quốc, Diệm đỗ đạt và tham gia chính trường từ rất sớm. Năm 1921, ông nhận chức tri huyện khi mới 20 tuổi. Năm 1933, ông được bổ nhiệm chức thượng thư Bộ Lại dưới thời Bảo Đại, là vị Thượng thư trẻ nhất của triều Nguyễn lúc bấy giờ. Nhưng ngay cùng năm này, ông đệ đơn từ chức sau khi một loạt kế sách canh tân của mình không được Toàn quyền Đông Dương Pierre Pasquier chấp thuận...

Cuộc đời của Ngô Đình Diệm tiếp tục trải qua nhiều thăng trầm. Từ năm 1933 đến năm 1950, có những giai đoạn ông bị truy đuổi, bị bắt bởi thực dân Pháp hay Việt Minh. Gia đình bác sĩ Tín từng giúp đỡ ông, tạo nên mối quan hệ thân tình. Năm 1950, ông đi Vatican, qua Nhật rồi sang Mĩ lưu trú.

“Ổng gọi đó là cách ‘tìm đường cứu nước’ của mình. Ổng không có tiền, nên đến ở nhờ trong viện tu sĩ Maryknoll của mấy bà xơ bên New Jersey, cách New York khoảng một tiếng đồng hồ xe lửa và tàu điện ngầm. Ổng cũng không cần tiền tiêu xài gì cả. Mà tội nghiệp lắm, ổng muốn đi chụp hình, nhưng không có máy ảnh. Ông Cha Trần Văn Kiện có cái máy ảnh tốt lắm, thấy ông này thích chụp hình thì cho mượn, về kiếm cuộn phim rồi đi chụp.”

“Bác và Ngô Đình Diệm bắt đầu gặp gỡ nhau vào thời gian nào ạ?”

“Bác Thành có một người bạn tên là Bùi Công Văn, là biên tập viên, phát thanh viên của Đài Tiếng nói Hoa Kì ở New York. Ảnh rủ bác Thành qua chơi và gặp ông Diệm ở nhà ảnh. Thứ Bảy nào ông Diệm cũng từ Maryknoll qua thăm gia đình anh Văn. Ổng thường đi xe lửa và tàu điện ngầm, lúc nào cũng mặc một bộ đồ cũ với cái cà vạt màu nâu. Anh chị Văn có hai cô con gái, một cậu con trai. Chị Văn làm bữa cho mọi người, mấy anh em ngồi nói chuyện. Ông Diệm nói chuyện thì nhiều lắm. Tối thứ bảy, ổng nói cho tới tờ mờ sáng hôm sau, ổng cứ tiếp tục nói mà mình thì buồn ngủ ơi là buồn ngủ, nghe tiếng được tiếng không. Mà ổng với anh Văn hút thuốc không thể tưởng tượng được, vài ngày cuối tuần hút nguyên bịch thuốc Lucky vậy đó. À mà thật ra ổng chẳng hút gì. Ổng hút hút rồi chấm chấm đầu điếu thuốc xuống, như cái tật quen vậy. Ổng hít một cái xong rồi chấm chấm chấm, một đêm đốt hết ba, bốn bao.”

“Rốt cục ông Diệm vẫn không ngủ ạ?”

“Hai, ba giờ sáng anh Văn giục đi ngủ, sáu giờ sáng ông Diệm đã dậy đi lễ ở nhà thờ gần đó. Ông Diệm đi lễ về, chị Văn nấu phở cho ăn rồi ông lại nói chuyện tiếp, tới trưa lại ăn trưa rồi lại nói chuyện…”

“Mọi người nói những chuyện gì vậy bác?”

“Đủ chuyện trên trời dưới đất. Việt Nam ra sao, trước khi Tây đến ra làm sao, thời kì Tây ra làm sao. Ông Diệm luôn muốn có nhiều chủ quyền hơn cho Việt Nam, từ Tuần vũ tỉnh Phan Thiết (nay là Bình Thuận) lên làm Thượng thư Bộ Lại[1], ổng đã cố gắng tạo ra thế độc lập hơn cho vua Nguyễn, cho Nam Triều trong quan hệ với Pháp nhưng Pháp gạt hết. Ổng chính là vị thượng thư đầu tiên trong lịch sử Việt Nam treo ấn từ quan... Ổng thao thao bất tuyệt. Rồi có khi cần thì ổng nói anh Thành viết giùm tôi cái này cái kia. Ví dụ, ổng bảo anh Thành nghiên cứu giúp tôi về cộng đồng chung Commonwealth của Anh, nó khác với cái cộng đồng French Union của Pháp như thế nào. Rồi nghiên cứu về Das Kapital hay Communist Manifesto, mình gọi là Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đó. Qua lại nhà anh Bùi Công Văn còn nhiều người bạn khác, mấy anh em học ở Cornell, ở Yale, nhiều anh sau này làm lớn.

Ngô Đình Diệm trong một cuộc tiếp xúc với các nhân vật chính trị Mĩ (Nguồn: Võ Nguyên Giáp - Georges Boudarel)

Khi ông Diệm đi hội thảo ở đâu, ổng nói anh nào đi cùng với tôi, thì có thể làm thư kí viết bài để tôi phát biểu. Một lần ổng dự hội thảo ở Cleveland, chủ đề nói về Á châu, ổng nói bữa nay anh Thành đi với tôi đi. Ngồi trên xe lửa, ổng nói đủ chuyện. Mình đã mệt chết, mệt nhoài rồi, ngồi bên thì ổng cứ hút thuốc sáng đêm rồi ổng nói. Ổng nói trắng đêm mà mình có nghe thấy gì đâu, lâu lâu mở mắt ra thấy cái điếu thuốc đỏ đỏ.” Bùi Kiến Thành cười khoái chí. “Về New York rồi thì mình về trường, ổng qua bên New Jersey. Ổng có rất nhiều ý tưởng, dự án trong đầu. Ổng nói về vấn đề cộng sản thế nào, quan hệ với ông Hồ Chí Minh ra làm sao, vui lắm. Ở bên ổng như vậy gần hai năm trời, mình học được rất là nhiều thứ.”

“Cháu được biết sau đó ông ấy qua Pháp?”

“Khoảng năm 1953 đó... Tình hình chính trường Việt Nam thay đổi. Bảo Đại đang bên Pháp, muốn giao cho ông Diệm làm Thủ tướng ở Sài Gòn, vị trí vốn đang được hoàng thân Bửu Lộc đảm nhiệm. Sau ngày ông Ngô Đình Diệm về bên Pháp thì bác Thành với ổng không quan hệ thường xuyên nữa. Nhưng mà tội lắm, ổng không có một xu dính túi. Hôm anh em tiễn ổng ra sân bay, bác Thành thấy cái cà vạt của ổng cũ quá thì chạy đi tìm mua cho cái cà vạt mới.”

“Ngô Đình Diệm từng từ chối chức vụ từ Bảo Đại và cả Việt Minh[2], lần này thì thế nào ạ?”

“Bên Pháp, ổng có em trai là Ngô Đình Luyện. Khi còn nhỏ Hoàng triều gửi Bảo Đại sang Pháp học, gửi cho một ông Toàn quyền tên là Charles. Tình cờ khi ấy gia đình ông Diệm cũng gửi Ngô Đình Luyện sang Pháp và cũng gửi đúng ông Charles đó. Luyện và Bảo Đại xấp xỉ tuổi nhau, chơi chung học chung suốt ngày trong công viên. Với Bảo Đại, ông Diệm là bề tôi còn Luyện là bạn. Đại thần hay khách Pháp tới gặp Bảo Đại đều phải tung hô ‘Sa Majesté’, tức là “Bệ hạ”, còn Luyện cứ ‘moi’ với ‘toi’, ‘mày tao’ thoải mái. Nếu ông Diệm có gì cần làm việc, liên lạc hay nói với cựu hoàng thì Luyện đi, nói chuyện dễ hơn.”

Những năm 1970, 1971, Bùi Kiến Thành qua Pháp có gặp lại Ngô Đình Luyện. Khi đó Bùi Kiến Thành đang kinh doanh phát triển nhà đất ở miền Nam nước Pháp, nơi làm việc cách nhà hơn 1000 cây số, cứ chiều thứ sáu lại lấy vé tàu về Paris rồi chiều chủ nhật quay lại nơi làm việc. Đi buổi tối thì sáng đến nơi, ngủ một đêm trên xe lửa. Thấy Luyện không làm gì, Thành liền rủ Luyện giúp làm kĩ sư nhà đất ở dưới miền Nam nước Pháp cho đỡ buồn. Luyện vốn là kĩ sư trường École Centrale. Thành giao cho Luyện vẽ đường xá, tính toán về vấn đề chia lô đất. Hai người ở cùng nhau tại thành phố Hyeres, khi xưa là nơi nghỉ đông của Hoàng gia Anh. Nữ hoàng Victoria thế kỷ XVIII cứ mùa đông lại đến đây nghỉ ngơi, do đó thành phố này rất nổi tiếng. Họ thuê căn nhà số 20 Avenue des Iles d’Or, vô tình chính là căn nhà mà Napoléon Bonaparte từng ở. Khi ở chung, Luyện mới kể chuyện năm 1953 Ngô Đình Diệm về Pháp...

Bác Thành thuật lại với chúng tôi:

“Đầu năm 1954, thấy tình hình Pháp thất thế, Cộng sản sắp làm chủ cả Việt Nam, Bảo Đại nản chí lắm, mới hỏi xem ý gia đình Ngô Đình Luyện thế nào. Cha của Ngô Đình Luyện là Ngô Đình Khả từng làm Thượng thư triều đình nhà Nguyễn kiêm phụ đạo đại thần và cũng là cố vấn của vua Thành Thái. Ngô Đình Luyện nói với Bảo Đại: ‘Mày làm Quốc trưởng không tới nơi tới chốn gì, mày tính xem có làm được không thì tụi tao làm giúp cho.’ Luyện về bàn với ông Diệm. Ông Diệm nói: ‘Công của Cộng sản trong việc giải phóng đất nước rất lớn nhưng lí tưởng của họ không phù hợp với dân Việt Nam mình nên mình phải có phận sự thôi. Giai đoạn đuổi Tây, Cộng sản đã hi sinh nhiều để giải phóng đất nước, giờ mình cần phải xây dựng đất nước, quan hệ tốt với châu Âu, châu Mĩ và nước ngoài. Hồ Chí Minh từng có ý tưởng như thế khoảng năm 1945 nhưng chưa làm được. Không đến nỗi tuyệt vọng đâu. Nếu Quốc trưởng muốn mình làm mình sẽ phải cố gắng, mình sẽ làm.’

Ngô Đình Luyện bèn qua nói lại với Bảo Đại: ‘Nếu mày thấy bên Hoàng gia của mày không lãnh đạo được thì để tụi tao làm, nhưng mày phải cam kết là cho chúng tao toàn quyền. Mày phải hứa là giao toàn quyền cho anh tao và không bao giờ thay đổi ý kiến.’ Khi ấy Ngô Đình Nhu, em trai Ngô Đình Diệm ở Sài Gòn đã lập ra và làm chủ bút tờ báo tên là Xã hội. Tháng 5 năm 1954, sau khi Võ Nguyên Giáp đánh thắng Điện Biên Phủ, bao nhiêu lực lượng của Pháp tan vỡ hết. Phía Quốc gia Việt Nam có một vài sĩ quan do Pháp đào tạo nhưng quân đội Quốc gia Việt Nam không có gì. Ngô Đình Luyện điện về hỏi Ngô Đình Nhu. Nhu bảo: ‘Theo tôi suy nghĩ thì vấn đề cản đường Cộng sản khi nước cờ đang lên thế này rất khó, nhưng tùy anh thôi, nếu anh thấy vì thiên mệnh của đất nước mà muốn dấn thân thì tôi vẫn sẽ lo.’ Cuối cùng Bảo Đại quyết định cử Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng.”

Bác Thành tiếp tục câu chuyện: “Ông cụ Diệm có sẵn một số nhân sĩ ủng hộ từ trước bao gồm nhân sĩ miền Trung, miền Bắc nhưng không có nhân sĩ miền Nam. Không ai ở miền Nam biết đến ổng. Ổng móc nối với một số nhân sĩ miền Nam trên tinh thần còn nước còn tát, cố gắng làm sao để giữ được nền độc lập.”

Ngày 7/7/1954, Ngô Đình Diệm chính thức về làm Thủ tướng Quốc gia Việt Nam, ở Dinh Gia Long, Dinh Độc Lập tới tháng 9 năm 1954 Pháp mới trao trả. Khi ấy ở Sài Gòn, quân đội Quốc gia Việt Nam hoàn toàn dưới sự chỉ huy của quân đội Pháp. “Đứng đầu quân đội Quốc gia là Trung tướng Nguyễn Văn Hinh, rất đẹp trai. Ổng là con của Nguyễn Văn Tâm, một trong số những người Việt Nam đầu tiên được đào tạo làm phi công máy bay ở Pháp. Cùng với Hinh, Pháp xây dựng một số anh sĩ quan, phần lớn là dân Pháp, như Trần Văn Đôn. Hồi đó trong Nam, tất cả dân Nam kì đều quốc tịch Pháp, những anh có máu mặt một chút thì được đi học trường Pháp và được đào tạo thành sĩ quan của quân đội Quốc gia Việt Nam. Quân sự hoàn toàn trong tay người Pháp. Ngô Đình Diệm về Sài Gòn làm Thủ tướng mà không có quân đội, chỉ có 27 sĩ quan đi theo từ khi xưa. Mặt khác, cảnh sát lại do phe gọi là Bình Xuyên của Lê Văn Viễn, đóng quân trong Rừng Sác, nổi tiếng chuyên ăn cướp, chỉ huy. Khi Diệm về thì Bình Xuyên điều khiển tổng nha cảnh sát, được Pháp giao cho đi buôn băng phiến, tổ chức cờ bạc, mại dâm, đủ thứ. Bình Xuyên nắm cảnh sát, Pháp nắm quân đội. Như vậy Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng mà không có quân đội, không có cảnh sát. Làm sao để từ từ nắm lại quân đội, cảnh sát? Đó là cả một công trình.”

Sau khi nhậm chức, Ngô Đình Diệm thành lập nội các, trong đó bác sĩ Tín được cử làm Bộ trưởng Bộ Thông tin. Thời điểm này, Bùi Kiến Thành vừa tốt nghiệp trường Columbia. Ông ở cùng phòng với Nguyễn Nhân, luôn theo dõi tình hình ở nhà. Khi nghe tin Võ Nguyên Giáp thắng trận Điện Biên Phủ thì mọi người thấy rất vui sướng và mua nước ngọt về ăn mừng với nhau. Không quan tâm đến chính trị, chỉ biết Việt Nam thắng Tây là họ sướng thôi. Trước đó, Ngô Đình Diệm cử Trần Văn Đỗ thay thế Nguyễn Quốc Định làm Trưởng phái đoàn Quốc gia Việt Nam đi thương lượng ở Genève, chủ trương không chấp nhận chia cắt, khước từ kí kết vào bất cứ thỏa ước ngừng bắn nào giữa Việt Minh và Pháp. Phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cử đại diện là Phạm Văn Đồng, bạn cũ của Trần Văn Đỗ. Pháp vẫn yêu cầu tạm thời chia cắt Việt Nam trong thời gian hai năm sẽ tổ chức trưng cầu dân ý cho toàn miền Bắc và miền Nam để quyết định xem Việt Nam sẽ giải quyết vấn đề chính trị nội bộ như thế nào, lựa chọn chế độ nào. Trần Văn Đỗ chỉ trích Chính phủ Pháp khi tự ấn định thời gian tổng tuyển cử mà không hề thảo luận riêng với phái đoàn Quốc gia Việt Nam.

Cờ Việt Nam phấp phới trên nóc hầm tướng De Castries (Nguồn: Võ Nguyên Giáp - Georges Boudarel)

Hiệp định Genève sẽ được kí vào ngày 20/7/1954, phân chia Việt Nam từ vĩ tuyến 17, thực chất chỉ là một hiệp định đình chiến. Bùi Kiến Thành không định về nước mà lên Đại học Cornell xin việc làm, được giao nghiên cứu về vấn đề nông sản. Đang lúc đó, Ngô Đình Diệm đánh điện qua Đại sứ quán ở Washington đặt vấn đề về mối quan tâm đến việc Việt Nam bị chia cắt, giao cho Bùi Kiến Thành nhiệm vụ tập hợp anh em bên Mĩ có ý kiến phản đối Hiệp định Genève. Những người hăng hái tổ chức là Huỳnh Văn Lang, Đỗ Trọng Chu, Đỗ Vạng Lý[3]... Mọi người quyết định đi biểu tình trước Liên Hợp Quốc phản đối chia cắt Việt Nam vào ngày 19, một ngày trước khi Hiệp định được kí.

“Chuyện này rất hay, tại sao bác Thành nhớ chính xác ngày mấy anh em dẫn nhau đi diễu hành trước Liên Hợp Quốc? Vì khi bác Thành học ở Columbia thì quen một cô bạn người Hà Nội qua Mĩ năm 1949 học về phát triển giáo dục bên Cornell. Cuối cùng, cô ấy nhất định đòi cưới mình, mình thì chưa biết gì. Một hôm bác lái xe tám tiếng đồng hồ từ New York lên Cornell chơi. Cô bạn đưa bác đến cửa tiệm nữ trang, bảo cậu mua nhẫn đính hôn cho mình đi. Bác mới 23 tuổi, chả biết gì, cũng nghe theo. Thế là tự nhiên mua nhẫn đính hôn, rồi định ngày cưới. Bác Thành đang đi bàn chuyện biểu tình, còn cổ lo tổ chức lễ cưới. Đến ngày 17, bác Thành lên trường Cornell dàn xếp để 18 cưới nhau, cũng mời bạn bè đến ăn uống chúc mừng. Ba, bốn giờ chiều làm lễ cưới xong thì sáu giờ bác cùng cổ và các bạn đi xe buýt từ Cornell về New York chuẩn bị biểu tình. Không có tân hôn gì hết. Ngày 19 tổ chức biểu tình trước Liên Hợp Quốc, bà vợ cũng đi theo tham gia, đi đâu bả cũng đi theo. Đến ngày 20 thì xuống Washington biểu tình trước Nhà Trắng. Lần đầu tiên có một đám thanh niên Việt Nam đi biểu tình ở Mĩ về vấn đề chính trị. Bao nhiêu đài báo quốc tế đưa tin vì lúc đó thời sự đang nóng vụ Genève.”

“Sự kiện lịch sử gắn liền với việc bác Thành cưới vợ hỏa tốc.” Tôi đùa.

“Mọi thứ cuốn băng băng như vậy. Biểu tình xong bác Thành trở lại Cornell để tiếp tục nghiên cứu về phân phối nông sản thì bố Tín gởi điện qua, nhờ Sứ quán chuyển thông báo của Bộ Thông tin, rằng Thành và các bạn chuẩn bị về Việt Nam làm việc giúp nước. Thủ tướng Diệm và Bộ trưởng Bộ Thông tin, khi ấy là bố Tín, giao cho bác Thành nhiệm vụ tập hợp anh em. Cuối cùng có sáu người, là bác Thành với Huỳnh Văn Lang, Đỗ Trọng Chu, Dư Phước Long, Nguyễn Thái, Đỗ Vạng Lý về nước. Ngày 19 tháng 8, đang họp cựu sinh viên công giáo ở Chicago thì cả đám nhận được tin nhắn là phải về gấp. Về bằng cách nào? Hội sinh viên công giáo ở Chicago thuê giúp một máy bay riêng từ Chicago về Washington, yêu cầu ông Đại sứ Trần Văn Chương, bố vợ Ngô Đình Nhu chuẩn bị cho sáu vé máy bay để về Việt Nam.”

Từ đây bắt đầu một thời kì khó quên trong cuộc đời Bùi Kiến Thành, một bước ngoặt lớn đặt chàng trai thích lãng du vào vị trí một chính khách trong hoàn cảnh chính trị xã hội diễn biến phức tạp.

❀ ❀ ❀

[1] Năm 1929, Ngô Đình Diệm được bổ nhiệm làm Tuần vũ tỉnh Phan Thiết. Năm 1933, ông được bổ nhiệm Thượng thư Bộ Lại dưới triều vua Bảo Đại.

[2] Năm 1945, Hồ Chí Minh từng mời Ngô Đình Diệm giữ chức Thủ tướng nhưng ông từ chối vì Hồ Chí Minh không chấp nhận những yêu cầu ông đưa ra. Năm 1948, Bảo Đại cũng mời ông làm Thủ tướng Quốc gia Việt Nam, nhưng ông cũng không nhận lời.

[3] Có tài liệu ghi là Đỗ Vạn Lý.