Năm 1962, Chính phủ Đệ nhất Việt Nam Cộng hòa buộc phải nhượng bộ để Mĩ đưa vào một đạo quân cố vấn. Sau khi bị đảo chính hụt tháng 2 năm 1962 tại Dinh Độc Lập, Tổng thống chuyển tới Dinh Gia Long. Cuối năm 1962, đầu năm 1963, tình hình rối ren cực độ, anh em Ngô Đình Diệm như ngồi trên đống lửa. Bùi Kiến Thành cố gắng trợ giúp Tổng thống và cố vấn Ngô Đình Nhu tháo gỡ khó khăn.

“Bác Thành nói ông Nhu cần cải cách Chính phủ thế nào để dân chúng thấy. Hôm sau, bác tổ chức một ban nghiên cứu tư vấn cải cách hành chính không chính thức, họp vào tối thứ sáu hàng tuần tại nhà bác Thành ở số 76 Trương Minh Giảng, gồm hơn chục người để hỏi ý kiến: Bác sĩ Trần Kim Tuyến - lúc này đã thôi làm tổ chức tình báo sau khi để xảy ra vụ hai phi công ném bom Dinh Độc Lập, Trần Văn Kiện, Trương Thái Tôn, Nguyễn Hoàng Cương, Trần Xuân Vinh, Trung tướng Trần Văn Minh, Bí thư Võ Văn Hải - người theo Tổng thống từ trước năm 1945... Toàn những người thật sự có tiếng tăm nhưng hội nhau lại bao nhiêu lần, có khi từ tám giờ tối đến hai, ba giờ sáng, vẫn không đưa ra được sáng kiến gì cải tổ cách quản lí nhà nước. Một phần là mấy anh cũng nản rồi, kiểu như đứng trước hoàn cảnh mà mình nói gì cũng chẳng ăn thua thì người ta không buồn nói nữa. Cuối cùng họ cũng chỉ nói: Thôi, đổi quách cái chế độ này đi. Bác Thành viết báo cáo lại cho ông Nhu với một số gạch đầu dòng, cả việc người ta nói phải đổi chế độ. Thời mạt vận, khai quốc công thần còn chống đối huống chi những người khác. Những người ruột thịt biết rõ điểm mạnh, điểm yếu chống lại chính cái chính thể mình góp phần tạo nên thì thử hỏi chính thể ấy như thế nào?”

“Khai quốc công thần ở đây là...” Tôi với Xuân Chi gần như nói cùng một lúc.

“Huỳnh Văn Lang khác gì khai quốc công thần, là người thân tín với ông Nhu từ thời đi học. Ảnh quản lí Viện Hối đoái, cơ quan cuối cùng quyết định việc xuất nhập khẩu, mua bán ngoại tệ, thì quyền lực còn hơn bộ trưởng. Bộ Kinh tế xuất nhập gì cũng phải xuống Viện Hối đoái xin phép rồi mới được làm. Không hiểu Nguyễn Đình Thuần, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Bộ trưởng Phủ Tổng thống, nói thế nào mà ông Diệm chẳng hề kiểm tra lại, kí giấy cách chức ảnh luôn. Thuần nói Lang có hoạt động tư lợi cho gia đình, chuyển tiền qua Pháp cho nhà bố vợ là ông Đức Âm. Trong chế độ Ngô Đình Diệm rất hiếm người bị cách chức, mà Huỳnh Văn Lang lại bị cách chức và bị mang tiếng lạm dụng chức vụ làm lợi cho gia đình, nhục nhã vô cùng. Ảnh tức giận lắm và muốn trả thù. Ảnh móc nối Phạm Ngọc Thảo với tình báo Mĩ tính cách lật đổ Chính phủ. ‘Cậu đi hơi quá, đừng nên quyết định đại sự quốc gia bằng cách nhìn chủ quan một thời điểm.’ Mình nói ảnh vậy mà không được, vì ảnh kẹt trong thế oán thù. Mấy lần ảnh tới gặp mình nói: ‘Thành ơi, bữa nào Thành vào xem thử ông Nhu ổng hút thuốc thì nhớ lượm cho mình một, hai cái tàn thuốc của ổng để mình về mình phân tích.’ Lang nói vậy mình chỉ làm thinh. Người ta đồn ông Nhu có bàn đèn hút thuốc phiện trong Dinh, mỗi lần đi đâu thì thuốc lá của ổng lèn bên trong đầy thuốc phiện.

Rồi chính Nguyễn Đình Thuần cũng trong nhóm chống đối mà đến phút cuối ông Diệm vẫn không tin. Nhiều người can gián về Thuần nhưng ổng cứ mê đi. Một người đứng đầu hai bộ về quân sự và dân sự chỉ sau vua, có thể cách chức khai quốc công thần, tập trung quyền lực tạo ra quá nhiều sợ sệt như thế thì không tốt cho chế độ. Một ông bộ trưởng Bộ Quốc phòng để sĩ quan không quân đem máy bay bắn vào Phủ Tổng thống mà không có trách nhiệm gì ư? Một hôm, ông Diệm nói với bác Thành: ‘Thôi, tụi nó nói vậy mà không phải vậy đâu. Ổng làm việc rất khổ cực, đau đủ thứ bệnh, tiểu đường nè, cholesterol cao ba độ lận, mỗi ngày phải qua câu lạc bộ thể thao bơi để giữ gìn sức khỏe. Tôi bảo là anh đi nghỉ đi, một hai tuần gì đó, tôi giữ nhà giùm cho, mà ổng có chịu đâu.’ Ông Diệm như cô gái ngây thơ bị chàng trai mê hoặc, bác Thành nhiều lần nhắc nhở mà không ăn thua. Sau này có người nói rằng Nguyễn Đình Thuần chính là chủ mưu vụ đảo chính bất thành của hai phi công tháng 2 năm 1962 đó.”

“Vậy còn Trần Kim Tuyến? Ông ấy có trung thành với Ngô Đình Diệm không ạ?”

“Bao nhiêu sách báo bây giờ đã nói về việc Trần Kim Tuyến chống chế độ Ngô Đình Diệm như thế nào, cung cấp thông tin cho phe chống đối ra sao. Tội nghiệp ông Nhu, biết được bác sĩ Tuyến như vậy ổng cũng chẳng làm gì, chỉ đưa đi Ai Cập làm Tổng lãnh sự. Bác sĩ Tuyến trên đường đi thì từ chức, rồi nằm nghe ngóng tại Hong Kong và vẫn liên lạc về với đám chống đối. Ngày 1/11/1963, đảo chính diễn ra xong, bác sĩ Tuyến bay về ngay, nghĩ mình là người có công, nên sẽ được mời làm chức nọ, chức kia, nhưng ngày hôm sau ảnh bị chính Hội đồng Quân nhân Cách mạng đã lật đổ ông Diệm tống giam.

Bác Thành còn có kỷ niệm này với anh Tuyến. Lúc bác Thành thay anh Lang làm quyền Trưởng phòng Tài chính trung ương Đảng Cần lao, một lần mình hỏi anh Trương Văn Tố, Tổng Giám đốc Công ty Đường: ‘Các anh khai báo còn 4.800 tấn thì 200 tấn chạy đi đâu? Tôi biết các anh chẳng thiếu hụt gì cả, vậy các anh ăn cắp 200 tấn làm gì? Các anh báo cáo đi chứ, tôi không thể để yên chuyện này được.’ Ảnh nói: ‘Không phải tui, chính anh Tuyến ra lệnh đó.’ ‘Anh Tuyến nào ra lệnh? Ảnh làm phòng 5 thì có quyền gì mà ra lệnh cho các anh?’ Ảnh mới nói: ‘Ảnh là người của Trung ương Đảng, lại lo mảng tình báo, tụi tui không làm lỡ ảnh xử tụi tui thì sao?’ Bác Thành phải báo ông Nhu: ‘Hôm nay anh Tố mới nói là mỗi tháng trích ra mấy trăm tấn đường làm quỹ cho Đảng mà tôi không hề thấy một đồng nào hết, ảnh nói giao hết cho anh Tuyến. Tôi với anh Tuyến ngang cấp nên tôi không tiện kiểm tra, vậy ông hỏi anh Tố rồi xử lí.’ Đó là một chuyện mình biết còn bao nhiêu chuyện mình không biết. Chẳng rõ ông Nhu xử lí ra sao, một thời gian sau anh Tuyến phải chuyển đi làm Tổng lãnh sự ở Ai Cập cũng như giải tán cơ quan tình báo vì nhiều lí do cộng dồn lại.

Tóm lại, xung quanh ông Diệm đến lúc này toàn là người phản bội.”

Tháng 5 năm 1963, chính quyền Ngô Đình Diệm bị thế giới lên án mạnh mẽ vì những hành động đàn áp Phật giáo từ lễ Phật Đản tới đụng độ ở Đài Phát thanh Huế gây ra thiệt mạng và đổ máu. Liền sau đó là một làn sóng phản đối dữ dội từ giới tăng lữ và Phật tử. Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu trong tư thế kiết già. Tờ báo tiếng Anh duy nhất tại Sài Gòn không đưa tin chính xác mà chuyên vuốt đuôi, bợ đỡ làm cho cộng đồng quốc tế càng xem thường. Bùi Kiến Thành cùng một số anh em bàn nhau, định ra một tờ báo tiếng Anh khác làm tiếng nói ngôn luận nghiêm túc để phổ biến thông tin, đặt tên là Vietnam Daily News.

“Bác Thành trình bày, ông Diệm gật gà gật gù rồi bảo qua nói với ‘ông cố vấn’. Bác Thành bắt đầu thấy bực mình vì giờ ổng không nói qua gặp ông Nhu đi, mà nói qua gặp ‘ông cố vấn’ đi. Ông Nhu thì đang điên đầu nhức óc, lại chỉ mình qua Giám đốc Thông tin Trần Văn Tho. Hồi đó không còn Bộ trưởng Bộ Thông tin nữa rồi. Tho nói: ‘Anh Thành à, thông lệ là mỗi lần cho giấy phép làm báo ấy, anh phải kí giấy tự nguyện đóng cửa tờ báo.’ Giấy đó không đề ngày đề tháng gì cả, lúc nào mình nói gì không phải thì họ sẽ tự điền ngày vào coi như mình tình nguyện đóng cửa tờ báo. Bác nói: ‘Anh Tho ơi, anh biết tôi nhiều rồi mà. Đời nào tôi làm chuyện đó. Thôi khỏi đi, coi như tôi chưa nói gì với anh.’ Sau đó bác viết thư tay nhờ cận vệ chuyển cho Tổng thống, hơi nặng lời, ý là đến tôi mà còn xử lí theo kiểu lòng vòng, cụ chỉ sang ông cố vấn, ông cố vấn chỉ sang Giám đốc Thông tin rồi Giám đốc Thông tin yêu cầu vậy, thử hỏi người khác thì còn phũ phàng thế nào. Chế độ này gần như tâm thần rồi.”

“Có phải cả Diệm và Nhu đã trở nên rất bối rối với tình hình lúc đó?”

“Vào lễ kỷ niệm ngày 7/7/1963, tròn chín năm ông Diệm về Việt Nam làm Thủ tướng Quốc gia, ông Nhu soạn cho ổng lời phát biểu trước bao nhiêu quan khách, bộ ngành, cơ quan, có câu đại ý là: ‘Chế độ này tuy còn nhiều khuyết điểm, nhưng còn hơn nhiều chế độ khác. Người ta chê là độc tài nhưng chỉ ngại còn những thứ độc tài khủng khiếp hơn. Tôi tiến thì theo tôi, tôi lui thì bắn tôi, tôi chết thì trả thù cho tôi.’ Báo chí trích đăng lại không hoàn toàn chính xác câu đó, nhưng cũng đủ khiến thế giới sửng sốt. Ngày kỷ niệm chấp chánh mà ổng nói khủng khiếp quá, và theo bác Thành là không khôn ngoan. Thứ nhất mình là lãnh đạo mình không lùi bước, thứ nhì mình không mở đường cho người ta giết mình. Thực sự tinh thần của các ông đã bấn loạn vì biểu tình, vì các âm mưu đảo chính, vì áp lực của Mĩ...”

Tới tháng tám, Ban Nghiên cứu Tư vấn cải cách hành chính do Bùi Kiến Thành tổ chức rã đám. Tình hình xung đột giữa chính quyền và lực lượng Phật giáo càng thêm căng thẳng. Có thêm rất nhiều tăng ni tự thiêu, tự chặt tay... Tình báo Mĩ cho rằng nhiều cán bộ Cộng sản đã thâm nhập vào lực lượng Phật giáo để tổ chức biểu tình, nên ngày 21 tháng 8 Ngô Đình Nhu ra lệnh vây ráp, chiếm chùa, bắt nhiều tăng ni, Phật tử. Dư luận đánh giá hành động của chính quyền là phi đạo đức. Đó có thể coi là giọt nước tràn ly. Một số tướng lĩnh lên kế hoạch đảo chính, với sự hậu thuẫn và tiền của CIA.

“Cái gì đến phải đến. Việc Hội đồng Quân nhân Cách mạng thực hiện đảo chính ngày 1/11/1963 đã tốn không biết bao nhiêu giấy mực rồi, bác Thành sẽ không nói lại nhiều. Các tướng lãnh hoặc làm ngơ hoặc phản cả, chỉ còn có Lê Quang Tung, Tư lệnh Lực lượng Đặc biệt thì cuối tháng 10, Mĩ đã cắt lương lực lượng này, rồi sáng hôm mùng 1 tháng 11 bên chống đối sát hại Tung. Trần Thiện Khiêm từng bảo vệ Tổng thống trong lần đảo chính nhảy dù trước đó, giờ cũng tham gia đảo chính. Trần Thiện Khiêm thì khăng khít với Phạm Ngọc Thảo. Điều anh em ông Nhu ông Diệm không ngờ nhất là Trung tướng Tôn Thất Đính, Tư lệnh Quân đoàn III, quân đoàn lớn nhất bảo vệ thủ đô, người được mấy ổng vô cùng tin cẩn, cuối cùng cũng ngả theo phe kia. Ông Nhu đã dự liệu kế hoạch Bravo 2 giao cho Đính để phòng trường hợp đám kia đảo chính... 12 giờ trưa, ông Diệm gọi Đính, Đính vẫn còn bảo không có sao đâu...”

“Hôm đó bác đang ở đâu ạ?”

“Bác đang làm việc ở ngoài. Trưa hôm ấy, bác Thành về nhà ở 178 Trương Minh Ký, nay là Lê Văn Sỹ, chờ xem ông Diệm có tín hiệu gì không, có giúp được gì không nhưng không có tín hiệu gì nên mình không chủ động được. Khoảng một đến hai giờ chiều, bác Thành gọi vào Phủ Tổng thống hỏi thăm tình hình, bảo cần gì cứ gọi tôi sẽ vào ngay thì ông già Ẩn nói vẫn an toàn hết. Mình cũng biết kế hoạch Bravo 2 ông Nhu giao cho Đính nên cũng thấy lạ. Ba giờ chiều, ông Diệm gọi lại cho Đính thì Đính đã thể hiện rõ thái độ phản loạn. Quân đoàn I tận ngoài Đà Nẵng, quân đoàn II từ Tây Nguyên xuống Ninh Thuận là của Nguyễn Khánh. Khánh gọi cho Đính, Đính bảo không sao. Khánh gọi cho quân đoàn IV thì anh Tư lệnh cũng bảo không sao, nhưng thực ra ảnh đã bị Phó Tư lệnh Nguyễn Hữu Có dí súng vào bụng khống chế rồi.

Qua điện thoại, Đại sứ Mĩ Henry Cabot Lodge Jr. nói với ông Diệm rằng tôi đảm bảo an ninh cho ông, tôi sẽ đưa ông ra khỏi Việt Nam, ý nói là ông đầu hàng đi nhưng ổng từ chối. Ổng không đặt mình trong sự quản thúc của nước Mĩ, dù thế nào cũng không thành bù nhìn của Mĩ và không để đời sống của mình do nước ngoài định đoạt. Sống chết gì mình cũng độc lập, sống chết gì cũng không phụ thuộc vào nước khác. Tầm tám, chín giờ tối thì Phạm Ngọc Thảo kéo quân chiếm Đài Phát thanh, công bố danh sách tướng lãnh ủng hộ đảo chính, đưa micro cho từng tướng lãnh có mặt ở đấy xưng tên rồi tuyên bố ủng hộ đảo chính. Anh em ông Diệm ông Nhu cùng hai sĩ quan tùy tùng tạm lánh đến nhà Mã Tuyên, Tổng bang trưởng của người Hoa ở Chợ Lớn. Đến sáng ngày 2 tháng 11, Nguyễn Văn Thiệu dẫn quân chiếm Dinh Gia Long thì không thấy anh em ông Diệm, bối rối không biết làm thế nào.

Buổi sáng đó, ông Diệm đi lễ ở nhà thờ Cha Tam, rồi liên lạc với phe đảo chính nói sẽ công khai trao quyền. Ổng bảo Đỗ Thọ gọi Trung tướng Trần Thiện Khiêm vì ổng vẫn còn tin Trần Thiện Khiêm. Đỗ Thọ thay vì gọi Khiêm lại gọi cho cậu mình là Đỗ Mậu, Đỗ Mậu liền báo cho Mai Hữu Xuân. Bên kia cho xe bọc thép đến bắt Tổng thống và cố vấn Nhu ở nhà thờ, trên xe giữa đường hai ổng bị đánh bầm mặt rồi bị đại úy Nguyễn Văn Nhung giết chết... Bác Thành nghĩ, khi họ lật đổ chính quyền của mình rồi thì cần gì mình phải về giao chính quyền cho họ nữa. Có rất nhiều kịch bản để ổng trốn đi, nhưng ổng nghĩ có thể tránh những cuộc xung đột tiếp theo của quân đội vì vẫn còn những quân đoàn trung thành với mình nhưng...”

Bùi Kiến Thành chùng giọng xuống nhớ lại những năm tháng đã qua. Ngẫm nghĩ một lát rồi ông tiếp:

“Người có chức có quyền nhưng quân đội không có trong tay thì quân đội sẽ phản mình đấy. Chẳng hạn ông Anwar Al-Sadad, Tổng thống Ai Cập, người kí hiệp ước hòa bình với 186 Bùi Kiến Thành - Người mở khóa lãng du Do Thái. Phe chống đối đã bắn ổng trên khán đài danh dự trong một cuộc diễu hành văn hóa. Hay chuyện Indira Gandhi, Thủ tướng Ấn Độ. Ai giết bà Gandhi? Cận vệ của bà ấy, người giữ an ninh cho bà ấy, đã bắn bà ấy ngay trên cầu thang. Cho nên từ những chuyện xa xôi cho đến chuyện ngày nay mình thấy chính quyền tưởng là ghê gớm lắm nhưng lại rất mong manh.”