Thời điểm ấy, số viên chức Việt Nam được đào tạo chuyên sâu về ngân hàng, nhất là về ngân hàng trung ương, rất hiếm. Một số người học được một chút về ngân hàng xuất khẩu, ngân hàng thương mại, tín dụng thư… nhưng nghiệp vụ ngân hàng trung ương, tức là ngân hàng quản lí nhà nước về hoạt động ngân hàng, thì còn thiếu. Được sự trợ cấp của tổ chức International Cooperation Administration, Chính phủ cử ba cán bộ tương đối cao cấp đi Mĩ đào tạo, đó là Lê Văn Hào, Lê Phát Đạt và Bùi Kiến Thành.

Lê Văn Hào lớn tuổi nhất trong nhóm, khoảng trên dưới 40, từng được đào tạo bên Pháp nên phong cách lịch lãm, đánh kiếm kiểu Pháp rất giỏi. Ông ở khách sạn riêng, có nhiều bạn gái và hăng hái tham gia các câu lạc bộ đánh kiếm. Lê Phát Đạt lớn hơn Bùi Kiến Thành mấy tuổi, hai người ở chung và có hai bà xã đi cùng. Đạt dạy kế toán ở trường Bách khoa bình dân, phu nhân là Mai Thị Dung, tiểu thư con thương gia Mai Văn Hàm di cư từ Bắc vào, tới giúp trường rồi họ cưới nhau.

“Trước tiên, bọn bác tới Washington tham gia Orientation, nghe hướng dẫn, giới thiệu về chương trình tu nghiệp và đào tạo về phong cách làm việc, học hành, ứng xử trong vòng một tháng. Họ nói, các anh đến từ các quốc gia chưa phát triển bằng nước Mĩ, vì vậy các anh qua đây học được kiến thức nhưng chưa chắc đã dùng được ở trong nước các anh đâu. Mỗi người lấy giấy ra viết mấy chữ: ‘Adapt not adopt’, áp dụng một cách linh hoạt chứ không áp dụng một cách máy móc kinh điển. Môi trường phát triển kinh tế khác nhau. Các anh cố gắng điều chỉnh, ứng dụng trong hoàn cảnh đặc biệt của mỗi quốc gia. Họ kể chuyện một anh đến từ Bali, hòn đảo nổi tiếng du lịch của Indonesia hiện nay nhưng 60 năm trước còn hoang sơ lắm, qua Mĩ chơi rất mê chiếc xe mô tô Harley Davidson to đùng, rồ rồ chạy oai lắm. Ảnh mua về, chạy lên chạy xuống trong làng, đâu được một tuần thì biến mất không thấy tăm hơi. Sau này, người ta điều tra ra là dân làng cứa cổ vứt cả người cả xe xuống biển... Cho nên, họ bảo học viên xem chừng cách ứng xử ở đất nước mình, đừng thấy người Mĩ làm thế này thế kia mà mình bắt chước thì rất nguy hiểm.”

“Sau một tháng đó, họ đào tạo như thế nào ạ?”

“Mỗi tuần lễ họ đều đưa ra một chương trình cụ thể, tuần này thì đi làm việc ở ngân hàng nào, học cái gì. Mình được đưa về Chase Manhattan Bank, ngân hàng thương mại lớn thứ hai ở New York, sau Citibank. Hồi đó, luật ngân hàng bên Mĩ quy định ngân hàng chỉ được hoạt động trong phạm vi thành phố chứ không được ra tới tiểu bang. Mình học từ những nghiệp vụ cơ bản nhất, khi khách hàng tới gửi tiền thì phải đếm tiền, ghi tiền, cho biên nhận, sắp tiền trong ngăn kéo... Tất cả nghiệp vụ nhận tiền và trả tiền như thế nào đều được học. Mỗi người làm việc sau quầy, có một cái hộp tiền riêng, buổi sáng tới thì cho vào hộc bàn của mình. Đủ hết các loại tiền 1 đô la, 10 đô la,... Cuối giờ từng người kiểm tra thu chi, cộng lại phải đúng, không thiếu một xu, thiếu cũng là lỗi mà dư cũng là lỗi. Anh trách nhiệm bộ phận chi thu phải có con số đấy, bấm nút chuyển lên trên bộ phận kiểm soát của ngân hàng kiểm tra lại rồi bấm nút chuyển qua ở Ngân hàng Trung ương, không quá một, hai phút thì Ngân hàng Trung ương sẽ biết. Ngân hàng thương mại quản lượng tiền vào ra như thế. Nghiệp vụ sơ đẳng nhất của ngân hàng, thu tiền và trả tiền, là việc làm rất chi tiết và có phương pháp chặt chẽ.”

Bùi Kiến Thành lại được học cấp tín dụng như thế nào, coi hồ sơ của từng dự án người ta đem tới khả thi hay không khả thi, quyết định có cấp tín dụng hay không, nhiều tới mức nào thì đưa lên giám đốc, nhiều hơn nữa thì đưa lên hội đồng quản trị. Hội đồng quản trị làm việc thế nào, họp mỗi tháng mỗi tuần định kì ra sao. Một thành viên hội đồng quản trị có thể bay từ Cali về, từ nước khác qua, thành viên hội đồng quản trị không chỉ trong ngân hàng mà mời cả những đơn vị kinh doanh ngoài ngân hàng. “Mấy anh có đủ kinh nghiệm hoạt động doanh nghiệp đó, nên có vốn kiến thức rất mạnh, tới ngồi xuống nghe trình bày khoảng 20 dự án. Mỗi dự án giải trình chưa đầy năm phút, xong rồi thì ‘ok’, ‘không ok’. Cái này thiếu, không xong thì đẩy sang một bên, anh phải xem lại điểm này điểm kia rồi lần sau báo cáo lại. Mình làm sao tưởng tượng được trong thời gian chừng một tiếng đồng hồ thôi mà nó có thể giải quyết được hàng chục hồ sơ, hồ sơ nào cũng lên tới dăm bảy chục, trăm triệu, thậm chí là hàng tỉ đô la. Phương cách làm việc của hội đồng quản trị hiệu quả kinh khủng lắm. Và từng bước từng bước, mình đi qua hoạt động của ngân hàng thương mại.”

“Sau ngân hàng thương mại, họ đào tạo về ngân hàng nào ạ?” Xuân Chi đặt câu hỏi. Cả cô và Thanh Huyền đều tốt nghiệp chuyên ngành về tài chính nên khá thích thú với chủ đề này.

“Tiếp là ngân hàng đầu tư. Ngân hàng đầu tư khác ngân hàng thương mại ở chỗ nó không mở tài khoản, nó quan hệ với tất cả những nguồn vốn dài hạn trong nước cũng như thế giới. Chẳng hạn, một công ty cần một số tiền để mua lại một công ty khác, hội đồng quản trị quyết định đưa sang ngân hàng đầu tư. Ngân hàng đầu tư lập kế hoạch xong thì điện thoại cho các hệ thống, các nguồn vốn dài hạn, chỉ nội một tuần, thậm chí một, hai ngày là có đủ số tiền đó. Mình lần qua hết, nào là thu xếp vốn, nào là phát hành cổ phiếu, anh nào đứng ra bảo đảm phát hành cổ phiếu, anh nào phát hành trái phiếu…

Rồi mình được gửi qua Ngân hàng Trung ương. Vui lắm, lần đầu tiên họ muốn tạo cho mình ấn tượng, mới dẫn xuống dưới chín tầng hầm, tới tầng hầm thứ sáu, thứ bảy gì đó là cái kho chứa tiền và kho chứa vàng. Kho của Ngân hàng Trung ương Mĩ có cửa vào từ trên đóng xuống như cái nút chai vậy, con ruồi cũng không thể bay vào. Cái nút chai nặng hàng chục tấn. Xung quanh Ngân hàng Trung ương đầy lính bảo vệ lăm lăm súng đứng gác, mỗi lần xe chở tiền tới ra bao vây thì không có ai mà ăn cắp được hết. Mỗi tầng làm việc đều có lính bảo vệ. Nơi để vàng thì khỏi phải nói, năm bảy lớp mới đến. Vàng từng thỏi từng thỏi như cục gạch chất thành đống. Rồi mỗi ngân hàng trung ương nước ngoài, như Ngân hàng Trung ương Việt Nam đó, gởi bao nhiêu tấn vàng ở Ngân hàng Trung ương Mĩ thì có một chỗ riêng. Ngoài ra, họ cho xem nơi hủy tiền. Mỗi lần đồng đô la cũ không còn đủ chất lượng lưu thông thì được gửi về Ngân hàng Trung ương, phân loại mệnh giá và đưa vào kho đặc biệt để hủy. Trước khi hủy thì phải đốt, trước khi đốt thì đục hai cái lỗ bốn cạnh để xác định là không xài được nữa, rồi cắt ra làm đôi, đẩy vào lò, đốt hai nửa vào hai ngày khác nhau chứ không khi nào đốt nguyên tờ.”

Về lĩnh vực mà mình kinh nghiệm và tâm huyết, Bùi Kiến Thành nói say sưa không hề mệt mỏi:

“Rồi mình mới lên trên xem dịch vụ của Ngân hàng Trung ương là như thế nào. Thứ nhất, chuyển tiền và thu tiền từ các ngân hàng về. Ví dụ, Citibank cần hai triệu tiền giấy bạc thì Ngân hàng Trung ương phải chuyển hai triệu lên xe bọc sắt để chở qua bên ấy. Mỗi lần các ngân hàng cần dùng giấy bạc mới thì phải làm phiếu mua của Ngân hàng Trung ương. Khi những ngân hàng gửi tiền trở lại thì nó ghi nhận vào. Đó là về tiền mặt, còn thanh toán séc thì Ngân hàng Trung ương chịu trách nhiệm cho các ngân hàng khác, gọi là ‘clearing house’. Ví dụ, người New York kí séc cho người Chicago hay ngược lại thì nó là nơi đếm tất cả những cái séc đó. Hồi đó không phải như bây giờ áp dụng công nghệ thông tin, tự động hóa mà phải làm hết, khổ cực lắm. Cầm cái séc ngân hàng nào thì đánh dấu ngân hàng đấy, bao nhiêu tiền thì đánh vào, từng cái từng cái một. Mỗi ngày làm cả triệu cái séc mà cuối ngày cộng lại phải cho đúng số, từ đó biết được từng ngân hàng thương mại có những tài khoản như thế nào, có bao nhiêu tiền giấy bạc lưu thông, bao nhiêu tiền ra tiền vào, mỗi ngân hàng có đủ tiền dự trữ hay không, hay là dư, không đủ sẽ bị phạt. Rồi xem giải quyết như thế nào? Việt Nam mình cũng có hoạt động tương tự, gọi là thị trường liên ngân hàng đó. Anh thiếu mua của anh dư để đắp vào. Ví dụ, cần 9% mà có 8,8% thì phải đắp vào 0,2%. Nội trong đêm đó phải giải quyết hết, mua qua bán lại, dựa vào đó mà tính ra lãi suất liên ngân hàng của ngày hôm đó.”

Tôi, một kẻ ngoại đạo, buột miệng nêu ý kiến:

“Ngân hàng Trung ương như cháu thấy, có một trách nhiệm quá nặng nề...”

“Quan trọng là nó phải dự báo trong thời gian tới nó phải phát triển tín dụng, đầu tư, thương mại như thế nào, nền kinh tế cần bao nhiêu tiền, kiểu như đo huyết áp người ta vậy. Tỉ dụ như M1 là tiền giấy bạc lưu hành, M2 là giấy bạc lưu hành cộng tiền trong tài khoản, thì mỗi buổi sáng Ngân hàng Trung ương phải biết M1, M2 và phải dự đoán trong tuần đấy, tháng đấy thì M2 của nền kinh tế sẽ là bao nhiêu. Nếu M1 hôm qua cộng lại dư ra hay không đủ so với nhu cầu huyết áp của nền kinh tế hôm nay, thì nó dùng những công cụ quản lí để bán ra hay mua vào bao nhiêu giấy tờ có giá của ngân hàng nhằm thu tiền vào hoặc đẩy tiền ra. Mình làm việc với ban lãnh đạo Ngân hàng Trung ương thì họ dạy mình điều tiết lưu lượng tiền tệ cho nền kinh tế phát triển ổn định, bền vững, không thừa tiền và không thiếu tiền. Ngân hàng Trung ương được quyền phát hành giấy bạc, phát hành tín dụng không có đối ứng. Khi trước thì nó có đối ứng, có thời Ngân hàng Trung ương chỉ phát hành giấy bạc nếu có vàng trong kho, bao nhiêu vàng thì được phát hành bấy nhiêu tiền, không được phát hành qua khỏi giá trị vàng mà nó có, gọi là ‘gold standard’ đó. Đến một thời điểm thì phương cách đó trở nên lỗi thời, không đáp ứng được nhu cầu của nền kinh tế. Việc chi tiền ra mua vàng về chẳng có ích lợi gì cho nền kinh tế. Tiền tệ đảm bảo được sức khỏe của nền kinh tế chứ không phải là bao nhiêu vàng. Không vàng nào có thể đủ để đảm bảo cho lượng tiền hay lượng tín dụng, tất cả vàng trên thế giới cũng không đủ số tiền mà các quốc gia phát hành giấy bạc được.”

“Như vậy Ngân hàng Trung ương cần có khả năng dự báo cực kì mạnh.”

“Phải ổn định kinh tế vĩ mô. Nó theo dõi tất cả các thống kê trong nước để biết là kinh tế đang ra sao, dân số tăng đến đâu, GDP lên xuống như thế nào, nhân công thất nghiệp thế nào, xuất khẩu bao nhiêu, nhập khẩu bao nhiêu… Mỗi ngày nó đều phải cập nhật tất cả các thông tin dữ liệu đó để bắt mạch nền kinh tế, tháng tới sẽ lên xuống thế nào, cái nào hợp lí, cái nào không hợp lí, phải điều chỉnh như thế nào. Trong Điều luật Dự trữ Liên bang Mĩ (Federal Reserve Act) năm 1913[1] thì Ngân hàng trung ương có nhiệm vụ điều tiết lưu lượng tiền tệ với mục đích cuối cùng là đảm bảo tận dụng nguồn lao động, để nhân công không bị thừa cũng không bị thiếu. Nhiều việc quá thì dẫn đến khan hiếm nhiên liệu, khan hiếm nhân công, giá nhiên liệu, nhân công tăng cao. Sản phẩm cận biên mà giá quá cao là không được. Ngân hàng Trung ương phải đảm bảo mặt bằng lãi suất hợp lí lâu dài. Không biết trong thời hạn năm năm, ba năm nữa lãi suất nó sẽ như thế nào thì chịu không làm kế hoạch kinh doanh được.”

Để giúp chúng tôi hiểu rõ hơn, bác Thành giải thích về phương thức quản lí hệ thống ngân hàng của Mĩ. Đứng đầu hệ thống ngân hàng Mĩ là Cục Dự trữ Liên bang (Federal Reserve System - Fed), bao gồm 12 ngân hàng dự trữ liên bang khu vực. Mỗi ngân hàng khu vực chỉ quản lí vùng của mình chứ không phải toàn nước Mĩ. Hội đồng thống đốc của cả hệ thống nằm ở Washington gồm bảy thống đốc do Tổng thống đề cử và Quốc hội phê duyệt, nhiệm kì 14 năm, trong đó có một người là Chủ tịch Hội đồng thống đốc, nhiệm kì bốn năm và có thể tái đề cử. Nếu thống đốc mắc lỗi thì chỉ Quốc hội có thể miễn nhiệm thôi chứ không ai kể cả Tổng thống được quyền bãi chức. Chủ tịch Hội đồng thống đốc làm nhiệm vụ thông tin điều tiết cùng những người khác. Khi có vấn đề quan trọng cấp bách, Hội đồng Thống đốc họp lại ra quyết định mà không cần báo cho Tổng thống. Thứ bảy ngân hàng không làm việc nên họ thường họp vào chiều thứ sáu, đêm thứ sáu ra quyết định, ngày thứ hai áp dụng luôn, không để rò rỉ thông tin gây ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán hay những tác động tương tự. Cũng có khi họ họp một mạch từ chiều thứ sáu tới sáng thứ bảy chứ không để vấn đề dở dang.

“Nhưng tại sao cơ chế của Hội đồng Thống đốc Ngân hàng Trung ương lại không phải qua Tổng thống ạ?”

“Vì Ngân hàng Trung ương hoạt động theo lợi ích của dân tộc, quốc gia, còn Tổng thống tuy đứng đầu đất nước nhưng vẫn là đại diện cho một chính đảng, hoặc là Cộng hòa, hoặc là Dân chủ. Nếu Tổng thống có quyền tác động thì ổng có thể ra những quyết định có lợi cho đảng của mình. Thống đốc phải hoàn toàn độc lập vì sự phát triển của nền kinh tế, hoạt động rồi báo cáo cho Quốc hội và Tổng thống nắm thông tin. Họ cũng không có nhiều thì giờ, ví dụ thành thông lệ mỗi sáng thứ hai Chủ tịch Hội đồng Thống đốc gặp, ăn sáng và làm việc với Bộ trưởng Bộ Tài chính Mĩ... Ngân hàng Trung ương có vai trò đặc biệt thú vị lắm. Đảm bảo nền kinh tế có đủ lưu lượng tiền tệ để phát triển cũng giống như làm sao đủ nước cho lúa mọc lên. Khi gieo mạ cần bao nhiêu nước, khi lúa lên cần bao nhiêu nước, khi lúa chín cần bao nhiêu nước… Những điều này mình không thể nào bịa được, mình phải đi học thôi. Không đi học làm sao mình đủ kiến thức để hiểu, chứ đừng nói đến chuyện làm.”

“Bác hoàn thành khóa học trong bao lâu và sau đó thì sao ạ?”

“Thời gian học là một năm. Học xong thì hai anh kia được điều về. Còn bác Thành, Chính phủ ra quyết định bổ nhiệm làm Đại diện Ngân hàng Quốc gia Việt Nam tại New York.”

Đó là câu chuyện chúng ta sẽ chia sẻ ở phần tiếp theo.

❀ ❀ ❀

[1] Section 2A. Monetary policy objectives The Board of Governors of the Federal Reserve System and the Federal Open Market Committee shall maintain long run growth of the monetary and credit aggregates commensurate with the economy’s long run potential to increase production, so as to promote effectively the goals of maximum employment, stable prices, and moderate long-term interest rates. (Tạm dịch: Mục 2A. Mục tiêu của chính sách tiền tệ Hội đồng Thống đốc của Cục Dự trữ Liên bang và Ủy ban Thị trường mở Liên bang sẽ duy trì sự phát triển dài hạn của những các khối tài chính và tín dụng tương xứng với tiềm năng tăng trưởng sản xuất trong dài hạn của nền kinh tế, nhằm thúc đẩy một cách hiệu quả các mục tiêu tận dụng tối đa nhân lực, ổn định giá và giữ lãi suất dài hạn ở mức vừa phải.)