Nắng lên, sắc diện Bùi Kiến Thành đang rạng rỡ trở lại. Ông kể về ngày 2/11/1963, khi nghe tin anh em Ngô Đình Diệm chết rồi, ông lặng lẽ buồn.
“Mùng ba, Huỳnh Văn Lang tới tìm bác Thành nói: ‘Tụi quân đội mời Nguyễn Ngọc Thơ làm Thủ tướng. Ổng đang tìm người giỏi ra làm việc, định bố trí mình làm Bộ trưởng Bộ Tài chính. Thế cậu có muốn làm Bộ trưởng Bộ Kinh tế không?’. Bác Thành trả lời: ‘Không được đâu. Mình là người của ông Diệm, ổng vừa chết chưa có bụi mình làm vậy sao đành. Sức mấy tụi quân đội tin mình mà vào ổ kiến lửa đó? Chúng nó xâu xé nhau như một rổ cua, ông Thơ chẳng có quyền hành gì đâu. Lại còn mấy anh Đại Việt Quốc dân đảng, Việt Nam Quốc dân đảng[1], mấy đảng lúc trước bị ông Diệm loại ra đó... Tóm lại mình không làm đâu.’
Thuyết phục bác Thành không được, Lang lái xe chở bác Thành tới thăm Phạm Ngọc Thảo ở chỗ đóng quân gần Đài Phát thanh. Quân của Thảo là một trung đoàn trong Quân đoàn V từ Biên Hòa kéo về, tất cả mặc đồ bà ba đen chứ không phải quân phục Việt Nam Cộng hòa. Lang nói ngoài Mĩ ra thì Thảo rất mạnh về dân vận. Về việc để xảy ra cái chết cho anh em Ngô Đình Diệm, Thảo nói: ‘Mấy thằng tướng lãnh làm ăn chả ra gì, tôi mà biết như vậy thì tôi tóm hết tụi nó rồi.’ Thật sự thì Phạm Ngọc Thảo có thể làm như thế được, vì đạo quân của ảnh chính là nòng cốt đảo chính. Lang khoe bao nhiêu thông tin phòng thủ của Dinh Gia Long, thậm chí cả góc bắn như thế nào, ảnh cùng một số người đem giao cho tụi phản loạn hết. Ý anh Lang là ảnh có vai trò quan trọng trong cuộc đảo chính đó, ảnh là người kiểm soát phía sau và Phạm Ngọc Thảo do chính ảnh đưa vào Đảng Cần lao lúc trước. Chừng một tuần sau thì Hội đồng Quân nhân Cách mạng bắt giam ảnh cùng những anh dân biểu quốc hội thời Diệm.”
“Vậy họ có bắt bác không? Công việc của bác những ngày này thế nào?”
“Bác chưa bị bắt ngay, vẫn lái xe đến công ty bảo hiểm đi làm bình thường. Ở nhà thuốc Bác sĩ Tín có anh Nguyễn Quang Sanh, từng là trung tá tư lệnh hiến binh làm Phó Giám đốc giúp ông cụ, do lúc này cậu Bảy Phan nghỉ ra ngoài làm nhà máy bột giặt. Chẳng biết ảnh có vai trò gì trong đảo chính không mà bảo anh Thành ơi, mình đem một số thuốc làm quà cho quân đảo chính, kiểu như khao quân. Bác Thành không đồng ý. Ai muốn thưởng bên đảo chính thì cứ việc, tôi là bạn thân ông Nhu, ông Diệm, nên lí do gì tôi ủng hộ đám đảo chính?
Ngày mùng ba, mùng bốn rất nhiều người trong Đảng Cần lao gọi điện hỏi bác Thành bây giờ thế nào, lãnh đạo Cần lao có ý kiến gì không? Ông Nhu chết rồi và không để lại chỉ thị gì cho những ai chịu trách nhiệm. Bác Thành không trả lời được, bác đã từ nhiệm vai trò Trưởng phòng Tài chính và Văn phòng Trung ương Đảng Cần lao đã giải tán rồi. Mấy ngày tiếp theo phe đảo chính bắt đầu bắt đảng viên Đảng Cần lao từ Đà Nẵng cho đến Cà Mau, cả thảy mấy trăm người. Bao nhiêu lãnh đạo về quân sự, về hành chính bị bắt, chính quyền từ trung ương đến cơ sở bị vô hiệu hóa. Tình hình hỗn loạn như rắn mất đầu, rắn tỉnh, thành phố, quận huyện đều mất đầu, không có chỗ nào làm việc cả. Cấp trên không bảo được cấp dưới, mạnh ai người nấy trú ẩn. Trong danh sách những người cần bắt sau khi đảo chính đăng trên báo sau ngày đảo chính, bác Thành đứng thứ 12. Ông Diệm là số một, bác Thành số 12, nhưng không hiểu sao tụi nó không bắt mình ngay....”
“Liệu có thể vì bác đang quản lí một công ty bảo hiểm của Mĩ?”
“Có thể. Mà bắt cũng chả để làm gì. Bác sĩ Tín nhiều tiền nên bị bắt mấy ngày thì được thả. Hình như nó nói với ông cụ là trả cho tôi bao nhiêu tiền đó thì tôi không bắt ông Thành. Ông cụ hỏi bác Thành, nếu tụi nó làm tiền thì tính sao, bác Thành bảo không trả, cho nó bắt. Cuối tháng 11, chúng nó mới gọi bác Thành vào điều tra. Cách đôi ba ngày bác Thành phải lên lúc tám giờ sáng điền tờ khai, chiều cho về. Bác Thành nói thẳng Cần lao là đảng hữu danh vô thực, các ông khỏi lo mất công. Lần thứ ba chúng nó để đến năm, sáu giờ chiều thì đưa xe chở mình vô nhà giam. Trong đó đã có mặt mấy trăm anh sĩ quan, cả trăm anh đại biểu quốc hội, rồi Trần Văn Tho, Giám đốc Thông tin, bao nhiêu lãnh đạo các bộ ban ngành đều bị bắt hết. Mỗi phòng giam chừng hai mét vuông, có song sắt nhìn ra hành lang ở giữa. Bác Thành vẫn đóng bộ com lê chỉnh tề, chứ chưa mặc quần áo của nhà giam. Vừa mở cửa, bác nghênh ngang đi vào, hành lang sâu chừng 20 mét. Mấy anh trong các phòng giam tưởng mình làm cái gì lớn lắm, đến khi mình bị nhốt lại mới biết ‘À, thằng này nó bị bắt’. Bác Thành phải báo tin ra để bàn giao AIU cho người khác.”
“Bác có bị kết tội gì không ạ?”
“Không kết tội, cứ bắt giam thôi. Đông lắm, mỗi phòng chứa trên dưới 20 người một là ngồi, hai là nằm giở đầu giở đuôi. Trước cửa vào đặt một cái thùng để đi tiểu với mấy chiếc chiếu, nắp thùng dùng để đựng cơm được phát mỗi bữa. Thùng đặt ở vị trí đó để tiện việc dọn đi đổ mỗi buổi sáng và khi ‘giải quyết nỗi buồn’ không đạp lên anh em. Xung quanh tường là bao nhiêu cái phảy đầy vết máu. Mấy con rệp cắn người xong bò lên tường rồi bị giết, phảy phảy phảy phảy. Những cái phảy đó lâu rồi, có lẽ đến cả chục năm, vì trước kia nơi đây giam những người Cộng sản. Một tuần họ cho người tù đi giũ chiếu một lần, rồi đem rắc vôi xuống đất. Ngày mặc quần cộc, tối trải áo ra nằm. Mỗi ngày mình có năm phút ra ngoài buổi sáng, năm phút ra ngoài buổi chiều. Chế độ cơm tù, ngân sách nhà nước khoán mỗi anh 10 đồng thì nó mua hai, ba đồng còn nó đút túi. Đồ ăn thường chả có gì, ít canh rau muống nhổ từ trong ruộng ra, nấu còn nguyên rễ.”
Tôi cố hình dung ra cảnh tù tội của một người quá quen với cuộc sống đầy đủ, doanh nhân Bùi Kiến Thành.
“Đang sống cuộc sống sung túc đột nhiên vào tù giết rệp, cảm giác của bác là...”
“Mấy anh kia rầu rĩ lắm, bác Thành thấy bình thường. Mấy thằng cha đảo chánh, từ đại tá đến thiếu tướng, trung tướng mình biết hết mà, có gì đâu. Thời cuộc đổi thay, ông Diệm chết, ông Nhu chết, bao nhiêu người khác chết. Xung quanh mình thì anh này là Bộ trưởng, anh kia là Thứ trưởng, lên rồi xuống, chuyện này rất bình thường. Hôm đầu, mình múc nước tắm, mình ngu không biết nước đấy cực kì bẩn. Ba, bốn bữa sau cả người ngứa, sưng. May sao cái anh hôm trước hỏi cung bác Thành, lại cùng họ Bùi, nên cho lên xe jeep chở về nhà lấy quần áo. Tội nghiệp, bà xã mình đang có thai, thấy mình đầu tóc râu ria tùm lum, quần áo bẩn thỉu thì ngất xỉu rồi bị sảy. Bả lo cho bác Thành nên đã đem đốt hết bao nhiêu hình ảnh cùng tài liệu của mình liên quan đến anh em Ngô Đình Diệm. Mình vớ được ít quần áo rồi phải đi luôn, chủ yếu là quần áo cộc. Các bạn tù trách mình sao không lấy ít muối đem vào, vì trong đó không có muối ăn. Thì có biết đâu, lúc đầu tưởng dẫn mình đi đánh đập ép cung gì cơ, hóa ra ảnh cho mình về nhà. Mình hoàn toàn không bị đánh đập bao giờ. Ở tù là một bước ngoặt lớn của đời mình, một bước ngoặt tốt, rồi mình cũng bình thản hơn.”
“Tình hình cứ như vậy trong bao lâu ạ?”
“Ở đó chừng một tháng thì họ chuyển mình qua phòng giam ba, bốn người, vệ sinh hơn. Trong thời gian đấy Nguyễn Khánh thực hiện ‘chỉnh lí’, phế truất Dương Văn Minh, Trần Văn Đôn, Lê Văn Kim, Mai Hữu Xuân. Phạm Ngọc Thảo đứng sau điều khiển, chứ Khánh ở tận trên Đà Lạt, có quân dưới này đâu. Nguyễn Khánh về một đêm cho bắt hết người. Những ngày đầu, Khánh gửi một số sĩ quan vào trấn an, nói anh em ở đây ít ngày rồi sẽ đưa về nhà, nhưng một tuần lễ sau thậm chí thay vì thả ra nó còn bắt giam tiếp mấy trăm người khác...
Một hôm, Nguyễn Khánh lên đài phát thanh phát biểu vì ‘đoàn kết dân tộc’ nên sẽ thả hết tù Cộng sản. Bao nhiêu người Cộng sản từ trước đến nay tập trung trước nha cảnh sát làm giấy tờ rồi được thả ra hết. Mình thấy một chiêu rất siêu của Phạm Ngọc Thảo, là làm sao mà thuyết phục được Khánh đưa ra quyết định như thế. Những người tù Cộng sản ở Lao Bảo xuống hay Côn Đảo ra, được đưa về trại Võ Tánh giam tập trung một phòng gần phòng mình để chuẩn bị thả. Mấy anh dễ thương lắm, tối ngồi quạt giùm cho đồng chí ngủ, rất để ý chăm sóc những anh bị thương nặng. Buổi chiều được ra ngoài thì một, hai anh dìu một anh bị liệt tập đi bộ, lấy lại cơ bắp. Mình thấy thật sự tôn trọng tình đồng đội của những người Cộng sản, trong tù không có gì ăn mà toàn dồn thứ tốt lại nuôi mấy anh yếu.”
“Bác còn phải chuyển nhà lao thêm nữa không?”
“Khoảng mấy tháng sau, nó chuyển mình đến một nhà lao khang trang hơn. Phòng rộng rãi cho mấy chục người, có hai cái bệ để leo lên ngủ còn bên dưới đi qua đi lại. Lao tù nhưng không khắc nghiệt. Buổi sáng mình được tắm nước sạch, có xà bông, có những chiều được ra ngoài đi dạo trong sân. Người nhà được đăng kí thăm hàng tuần, được gửi sách vào cho mình đọc. Khi chưa vào tù thì giữa bác Thành với bà má đang có vấn đề xung khắc, nhưng khi mình vào tù thì bà má có mang trái cây tới thăm.
Đêm đêm có một anh đọc kinh Phật rất hay, mình thấy tinh thần thanh thản thoải mái lắm. Khi anh ấy đọc tới kinh Bát Nhã, tự nhiên có một luồng điện cực kì mãnh liệt bên trong, khơi dậy cho mình một sức lực, tiềm năng lớn lao khiến mình không còn sợ sệt bất cứ cái gì. Mấy tháng sau là bác Thành thuộc lòng kinh Bát Nhã. Mình bảo nhà đưa vào thêm sách Phật. Phật Thích Ca đi giảng đạo 49 năm, dùng mọi phương tiện giúp chúng sinh tiếp cận giáo lí nhà Phật. Vốn là người sáng ý, mình đọc tới đâu nhập tâm tới đó.
Cùng thời gian đó, ở bên ngoài, lực lượng Việt cộng được tổ chức rất mạnh, còn lực lượng Việt Nam Cộng hòa thì tan rã hết, lãnh đạo bị bắt nhốt hết, quân đội thì đảo chính lên đảo chính xuống. Mĩ ủng hộ Nguyễn Khánh hết mức, đến nỗi Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mĩ Robert McNamara tuyên bố trước dư luận Mĩ ‘If Khanh goes, I’ll go’, tức là nếu Khánh bị sa thải thì tôi từ chức. Trong thời gian đó, Nguyễn Quang Sanh được bổ nhiệm làm Tổng Giám đốc công an cảnh sát toàn quốc, chịu trách nhiệm về vấn đề lao tù. Một hôm ảnh đi thị sát qua, đến bắt tay, hỏi thăm thì bác Thành nói tôi khỏe, không sao.”
“Ở vị trí đó, ông ấy có tác động để thả bác ra không ạ?”
“Không tác động, mà mình cũng không xin xỏ lời nào. Rồi bên quân đội quyết định thế nào mà đẩy bao nhiêu tù nhân thời chế độ Ngô Đình Diệm trong trại giam ra Côn Đảo mấy tháng, chẳng hiểu sao chúng để lại hai thằng là bác Thành với Lê Trọng Quát. Mình thấy cũng không ổn, bao nhiêu đồng đội đi hết rồi, chẳng lẽ mình đòi đi... Sau này Lê Trọng Quát ra làm việc trong chính quyền Nguyễn Văn Thiệu.” Bùi Kiến Thành nheo mắt hóm hỉnh kể tiếp. “Tới tháng tám, Nguyễn Khánh lên nhận chức Chủ tịch Hội đồng Quân nhân Cách mạng, kiêm Quốc trưởng, kiêm một lô chức tước nữa. Vừa lên Khánh đã bị mấy chục nghìn người biểu tình, đả đảo tụi quân phiệt, đả đảo này, đả đảo kia thì Nguyễn Khánh cũng bắt chước cùng đám biểu tình đả đảo, ý là mình theo nhân dân mình ủng hộ nhân dân. Đến khi đoàn biểu tình hô ‘Đả đảo Nguyễn Khánh’ thì anh ta biến mất. Nguyễn Khánh giống một anh hề.
Tình hình chính quyền miền Nam dưới thời Nguyễn Khánh loạn lạc kinh khủng, hết anh này lên lại anh kia xuống. Chính phủ thay đổi liên tục, tới tháng 10 chúng đưa Trần Văn Hương lên làm Thủ tướng. Đó là một ông thầy giáo được lòng dân lắm. Nguyễn Xuân Oánh được bổ nhiệm làm Phó Thủ tướng. Qua cô Bảo Thư, em ông Đức Âm, làm thư kí cho ông Oánh, bà xã đã vận động ông Oánh kí lệnh thả mình ra.”
“Đó là thời gian nào ạ?”
“Khoảng 27, 28 Tết năm 1965, bác Thành với một số người được ra, bác đi tù gần 15 tháng. Mình cũng không biết trước mà báo gia đình. Buổi chiều mình được thông báo, bèn vơ vội mấy bộ quần áo, ra cửa kêu xe về. Mình về 76 Trương Minh Giảng thì cửa khóa, nhà chả có ai. Mình đứng ngồi ngoài cửa một lúc thì bà xã về. Vợ chồng gặp lại mừng mừng tủi tủi. Chuyện bác Thành vào tù vui vậy đó.”
“Ở tù mà bác thấy vui sao?”
“Thời gian đó, bác học hỏi được rất nhiều, từ kinh sách nhà Phật và đằng sau kinh sách đó. Phật pháp là tâm ấn, tâm từ tâm. Chữ chỉ là phương tiện, khi đọc chữ tùy căn cơ mỗi người mà ngộ ra vấn đề. Ở tù là thời gian cực kì quý báu, mình có rất nhiều thì giờ, cơ hội để tịnh tâm mà mở rộng tầm nhìn về cuộc đời cũng như cách ứng xử với cuộc đời khác đi so với khi ở ngoài xông xáo. Đó là một thiện duyên cực kì độc đáo.”
❀ ❀ ❀
[1] Đại Việt Quốc dân đảng, thường được gọi tắt là Đảng Đại Việt, thành lập năm 1939. Việt Nam Quốc dân đảng, gọi tắt là Việt Quốc, thành lập năm 1927. Năm 1960, Đại Việt và Việt Quốc ra tuyên cáo ủng hộ đảo chính Ngô Đình Diệm. Để trả đũa, Ngô Đình Nhu đã ra lệnh trấn áp hai tổ chức này. Năm 1962, lấy lí do Đại Việt có liên quan đến vụ ám sát Tổng thống Diệm, Ngô Đình Nhu một lần nữa thực hiện trấn áp mạnh mẽ với Đại Việt.
