“Người ốm xấu xí xin chào!” Đó là câu đầu tiên bác Thành nói với chúng tôi khi vừa bước từ phòng trong ra. Ông mới phải tới bác sĩ. Nom ông xanh xao và mệt mỏi, nhưng ông vẫn mỉm cười. “Hôm trước mình nói tới đâu rồi các chiến hữu? À à...”

Thế là câu chuyện lại được tiếp tục, với một giọng kể nhẹ hơn thường lệ nhưng không kém phần hấp dẫn...

Cha của Bùi Kiến Thành, bác sĩ Bùi Kiến Tín, từng làm Bộ trưởng Bộ Thông tin, Bộ trưởng Phủ Thủ tướng trong Chính phủ Ngô Đình Diệm, là Chủ tịch sáng lập Phong trào Cách mạng Quốc gia ủng hộ Ngô Đình Diệm nhưng cuối cùng đều xin nghỉ và rút lui.

“Ông Tín nghỉ rồi thì lộn xộn lắm. Chính phủ Ngô Đình Diệm 1, Chính phủ Ngô Đình Diệm 2, 3… Vì có sự tranh chấp của quân đội và Bình Xuyên, Chính phủ đưa những người của Hòa Hảo, Cao Đài vào, do đó nhân sĩ miền Bắc trong Bộ Thông tin tan rã hết. Từ cuối năm 1954 đổ lại, Bộ Thông tin có ông Trần Kim Tuyến, cũng là người trong lực lượng công giáo Bùi Chu Phát Diệm vào Nam lo phần dân vận. Ảnh thỉnh thoảng chạy qua Dinh Độc Lập gặp bác Thành, thuyết phục bác ủng hộ lập cơ quan tình báo ở miền Nam. Ông Nhu đồng ý để ảnh làm, đặt tên là Sở Nghiên cứu Chính trị Xã hội. Bác Thành phải đi thương lượng với các phái bộ đặc biệt của Mĩ rằng chúng tôi cần một cơ quan như thế, đề nghị các ông giúp gửi người đi đào tạo. Sau này mấy anh xây dựng nên một tổ chức như là mật vụ, không chỉ có quyền điều tra, đi tìm những thông tin tình báo và phản gián mà còn bắt người một cách không rõ ràng. Nó tạo ra phản ứng trong nhóm trí thức quan tâm tới vấn đề tự do dân chủ. Bác sĩ Tuyến cũng trở thành một nhân vật ảnh hưởng trong Chính phủ và Đảng Cần lao.”

“Đảng Cần lao hoạt động như thế nào hả bác?”

“Ông Diệm làm Tổng thống nhưng khâu tổ chức ông Nhu lo. Đảng Cần lao Nhân vị của ông Nhu thì có phần bí mật hơn phong trào của bác sĩ Tín, không công bố tên đảng viên. Nhưng theo bác Thành nhận xét thì Đảng Cần lao thật sự không có tổ chức. Tổng Bí thư là ông Nhu vừa không có thời giờ chăm lo, vừa không biết tổ chức công tác đảng. Ông Nhu giao việc tổ chức ở miền Trung cho ông Ngô Đình Cẩn, còn trong nam là Huỳnh Văn Lang, người trước khi về nước đã có mối quan hệ với ông Nhu, tổ chức Liên kì bộ Nam Bắc Việt. Vừa được giao hoạt động Đảng như thế, anh Lang vừa có phận sự qua làm việc bên Bộ Tài chính, trợ lí cho ông Bộ trưởng Trần Hữu Phương, một người công giáo khác. Anh Lang một mặt làm công tác chính quyền, một mặt công tác đảng. Ảnh dù cố gắng rất nhiều nhưng không có khả năng và không được đào tạo. Cho nên, Đảng Cần lao nói nghe thì ghê gớm lắm, nhưng thực chất lại thiếu tổ chức. Vì tổ chức lỏng lẻo nên tạo cơ hội cho một số người như Phạm Ngọc Thảo tham gia vào.”

Bùi Kiến Thành tỏ ra thất vọng với một số vấn đề của Chính phủ Ngô Đình Diệm lúc đó mà ông không thể can thiệp hoặc chưa thay đổi được.

“Anh Lang tổ chức ra văn phòng Tổng Bí thư của Đảng Cần lao, gồm năm phòng. Phòng 1 về hành chính giao cho ông Phạm Văn Nhu, khi đó là Chủ tịch Quốc hội, chịu trách nhiệm. Phòng 2 là phòng Nội chính, kiểm soát nội bộ, giao cho anh Lê Quang Tung. Khi nhận trách nhiệm trưởng phòng 2, anh Tung mới là trung úy quân đội Quốc gia, rồi thành đại tá, tổng tư lệnh đặc biệt của quân đội. Sau này anh Tung không ủng hộ quân đảo chính thì bị bắn luôn. Phòng 3 giao cho anh Lê Văn Đồng, Bộ trưởng Bộ Lao động. Phòng 4 về tài chính thì Huỳnh Văn Lang đảm nhiệm. Phòng 5 về phản gián, tổ chức an ninh giao cho bác sĩ Trần Kim Tuyến. Nghe qua thì thấy văn phòng Tổng Bí thư của Đảng Cần lao rất hoành tráng, toàn các nhân vật lịch sử có tầm cỡ nắm giữ, nhưng thực chất thì nó không có gì. Công tác phát triển đảng có vai trò tạo ra rường cột giúp ông Diệm củng cố chính quyền, vậy mà ông Nhu không có thời gian làm. Một số người được đưa vào đấy gần như phát triển tự phát. Đảng Cần lao không chỉ đạo trung ương mà chỉ đạo địa phương, dùng cái tên Đảng Cần lao, dùng sự hoạt động gần như bí mật đi chỉ đạo một cách không có hệ thống hoạt động của địa phương và gây ra một số vấn đề cho chính thể của Ngô Đình Diệm.”

“Theo bác thì tại sao những nhân vật lớn như thế lại không tổ chức được Đảng Cần lao?”

“Năm người đứng đầu năm phòng bên dưới Tổng Bí thư đều không có bản lĩnh tổ chức đảng. Phạm Văn Nhu là Chủ tịch Quốc hội nhưng không thực sự có bản lĩnh chủ tịch quốc hội, chỉ là ông Diệm ông Nhu đặt ổng vào đó thôi chứ đằng sau ổng không có hậu thuẫn chính trị. Ổng chỉ lo quản lí hành chính của Đảng, giấy vào giấy ra thôi. Ông Đồng, Bộ trưởng Bộ Lao động, cũng giống như Trưởng ban tổ chức Trung ương Đảng ngoài này, lo phần đề bạt chức nọ kia. Anh Tung là một người của quân đội, lo về tổ chức an ninh, sau này mang trách nhiệm xây dựng lực lượng nòng cốt đặc biệt trong quân đội nên thời gian đâu mà làm công tác đảng. Anh Lang là một chuyên gia tài chính, quản lí Viện Hối đoái, không có thời gian. Anh Tuyến bên tình báo cũng không phải chuyên gia. Anh nào làm công tác đảng thì công tác đảng, anh nào công tác chính quyền thì công tác chính quyền, chứ vừa công tác chính quyền vừa công tác đảng thì không được.”

“Bác Thành có tham gia gì vào đó không ạ?”

“Ban đầu bác Thành không nhận chức gì, cuối cùng anh Lang bảo cậu xuống giúp mình, mình làm Trưởng phòng, cậu làm Phó phòng về tài chính. Nói chung bác không làm gì đâu, thấy một số chuyện ngang trái thì báo lại cho ông Nhu xử lí thôi. Nếu hồi ấy bác Thành muốn đứng ra tổ chức đảng thì chẳng ai bì kịp vì ngày nào mình cũng đến gặp ông Diệm, ông Nhu nói chuyện, cả hệ thống chính quyền trong Dinh Độc Lập nghe thấy tên Bùi Kiến Thành thì ngại lắm. Nhưng mình thấy nó không phải sứ mệnh của mình. Tổ chức tình báo ở trong tay mình rồi vì anh kia anh ấy cần mình, anh ấy đã nhờ rồi nhưng mình không làm. Mình chỉ sắp xếp mọi việc, tạo điều kiện cho người khác làm, có khi người ta làm tốt, có khi người ta làm chưa tốt... Rất tiếc là ông Nhu không dành thời gian thực hiện vấn đề quan trọng nhất với một chính quyền, đó là tổ chức cán bộ, nên sau này đề bạt, bố trí, bổ nhiệm nhân sự rất lung tung mà không biết người đó thế nào. Thành ra chính quyền, như tụi Pháp nói, ‘chateau de sable’, giống như một lâu đài bằng cát vậy, đến khi Tổng thống bị quân đội đảo chính bắn chết thì tan vỡ hết.”

“Theo cháu được biết, ông Nhu cũng cố gắng học hỏi mô hình Đảng Cộng sản rất nhiều?”

“Nhưng chưa làm được như Đảng Cộng sản. Anh nào làm bí thư là bí thư, anh chủ tịch ủy ban nhân dân là chủ tịch ủy ban nhân dân. Anh trưởng ban tổ chức Trung ương Đảng thì vị thế không phải là vị thế hành pháp, vì vậy anh ấy có thể tổ chức bên này để hỗ trợ cho bên hành pháp. Bên hành pháp có thể hôm nay tôi đưa anh lên, ngày mai cắt xuống nhưng bên đảng thì không như vậy được, nó phải là một lực lượng hỗ trợ, phải là nòng cốt của một chính thể. Đảng Cộng sản giỏi, hay ở chỗ đó. Đó là nòng cốt. Đã là đảng viên thì chết là chết chứ không đầu hàng, không khi nào làm việc gì trái với điều lệ đảng. Đã là đảng viên thì chấp nhận mọi hiểm nguy về mình để bảo vệ đảng. Đảng là trên hết, cá nhân chỉ là phụ trách thôi.

Hồ Chí Minh đã xây dựng được một chính đảng rất quy củ. Chẳng hạn, Bác Hồ giao cho Võ Nguyên Giáp đi xây dựng quân đội nhân dân Việt Nam với nòng cốt là 34 chiến sĩ Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, từ đó mới mở rộng ra, chứ nếu thiếu những người nòng cốt như thế thì không có gốc, không có gốc thì vững làm sao? Hồ Chí Minh dành thời gian để xây dựng đảng trước khi xây dựng chính quyền, nên khi nắm chính quyền thì có sẵn nền tảng rồi. Hồ Chí Minh tổ chức đảng từ năm 1930 rồi 15 năm sau mới nắm chính quyền. Ông Diệm thiếu tổ chức đảng đấy, chưa có nền móng mà đã xây nhà. Chính thể Ngô Đình Diệm không có gốc, chỉ có ông Diệm thôi. Cần lao Nhân vị Cách mạng đảng nghe thì ghê gớm thế nhưng không có tổ chức hay đảng viên nòng cốt, không có những đảng viên sẵn sàng hi sinh để bảo vệ đảng.”

“Trách nhiệm này là của ông Nhu đúng không ạ?”

“Các cháu thử nhìn mô hình bên Mĩ nhé, có hai đảng Cộng hòa và Dân chủ, mỗi bên có tư tưởng khác nhau. Một anh bênh vực người nghèo, một anh ủng hộ nhà giàu, nhưng họ không tiêu diệt lẫn nhau. Nhân sự từng bên vẫn vững để khi có cơ hội nắm chính quyền thì có nhân sự làm việc. Cần tổ chức nhân sự thì khi cờ tới tay, mình mới phất được, mới tranh cử được.

Là Tổng Bí thư Cần lao Nhân vị Cách mạng đảng, nếu ông Nhu làm tốt, xây dựng đảng thật mạnh, bao nhiêu tướng tá toàn là đảng viên hết, sống chết vì đảng, thì sẽ không có vấn đề bị đảo chánh. Không có tổ chức đảng, ông Diệm xây dựng trên một chế độ bấp bênh, chỉ có đội ngũ ô hợp. Ổng không được lòng tin, phong trào của ổng không được thực hiện quy củ. Đường lối Cần lao Nhân vị Cách mạng đảng thật sự có lí thuyết của nó: ‘Cần lao’ là người lao động, ‘nhân vị’ là giá trị của con người, làm cách mạng để tạo ra một xã hội công bằng bác ái. Nhưng lí tưởng đó chỉ nằm trong đầu ông Nhu, ông Diệm chứ không được phổ biến, đảng viên không nắm được và nếu nắm được thì cũng chỉ là người theo chứ không có tinh thần sống chết... Đảng dựa trên lí thuyết cần lao nhân vị của đạo Thiên Chúa nên nó có sức mạnh của nó, nhưng cũng có điểm yếu là vì theo đạo Thiên Chúa nên khó tập hợp được các Phật tử, mà Phật tử ở Việt Nam lại chiếm đa số... “

“Dường như là bác rất tiếc cho họ.”

Bùi Kiến Thành tiếp tục bằng giọng ngậm ngùi xen lẫn xót xa:

“Bác Thành thấy đau xót vì bác Thành đã cảnh báo ông Nhu, nói ông ấy là Tổng Bí thư thì phải dành thời gian, công sức tổ chức đảng... Năm 1962, anh Lang không làm Trưởng phòng nữa, giao lại cho bác Thành làm Trưởng phòng. Một hôm, bác Thành hội mấy anh kia lại: Bác sĩ Tuyến, anh Tung, anh Đồng… và nói với các anh ấy rằng bây giờ hoặc là làm hoặc là không làm. Tôi kiến nghị ngày hôm nay chúng ta họp lại lập biên bản cảnh cáo Tổng Bí thư không hoạt động đảng và yêu cầu ổng dành thời gian qua đây sinh hoạt. Nếu Tổng Bí thư không thực hiện kiến nghị hôm nay thì chúng tôi sẽ giải tán văn phòng Trung ương Đảng này luôn. Bác Thành làm xong bảo mấy anh kí, các anh ấy kí hết. Mời một lần, rồi hai lần, ba lần... Không ai biết chuyện đó xảy ra. Mấy bộ phận ở dưới vẫn tiếp tục làm nhưng thực sự bác Thành đã đặt bút kí kiến nghị chính thống đó và văn phòng Tổng Bí thư Đảng Cần lao đã giải tán. Tổng Bí thư không làm việc thì không ai làm việc được.”

“Như vậy sự chấm dứt của thể chế Ngô Đình Diệm là một kết cục tất yếu?”

“Những người nghiên cứu lịch sử sẽ hiểu tại sao một chế độ có tinh thần dân tộc vững chắc như thế có thể đổ ngã đột ngột như vậy. Ông Nhu có khi ngồi suy nghĩ, nói giữa Việt Nam anh em mình đánh nhau như thế này, Mĩ vào nữa thì dân mình chết. Có cách gì giải quyết nội bộ nước mình với nhau mà không phải đi tới một cuộc chiến tranh tàn khốc hay không? Mĩ vào thì tránh sao được chiến tranh tàn khốc. Mà nếu Việt cộng thất bại thì Trung Quốc sẽ nhảy vào chứ không để mình yên. Để chống lại chiến thuật du kích ‘tứ khoái nhất mạn’[1], tức bốn nhanh một chậm của Việt cộng, ông Nhu mới lập ấp chiến lược với lực lượng Thanh niên Cộng hòa để bảo vệ làng xóm, rồi chiến lược chiêu hồi... Ổng tìm cách liên lạc với bên giải phóng để đối thoại. Quân Mĩ không đồng ý dàn xếp, họ cho rằng ấp chiến lược hay khu trù mật đều không hiệu quả, cần phải xóa sổ hẳn Việt cộng. Mĩ đòi vào thì ông Diệm không cho vào, nên Mĩ quyết định tiêu diệt Diệm, trong khi đó chính quyền Diệm không có đảng viên bênh vực lập trường mà toàn những anh tướng tá như trẻ ranh, thích tàu bay, thích đánh nhau. Quân Mĩ cung ứng cho không quân Việt Nam Cộng hòa bao nhiêu ‘đồ chơi’, đó là máy bay, lục quân thiết giáp, xe tăng thiết giáp. Mấy anh tướng tá thấy rằng đồng minh Mĩ đã quyết tâm như vậy mà ông Ngô Đình Diệm không chấp nhận để giải quyết Cộng sản đến cùng, chỉ chăm chú cho quyền lực cá nhân và gia đình trị, nên họ phải lật đổ.”

Có lẽ đây là một trong những chủ đề khiến Bùi Kiến Thành trăn trở nhất trong cả cuộc đời. Ông nói như thể trong ông cả một thời đại đang sống dậy.

“Cột trụ không chắc thì nhà sập. Mình rút kinh nghiệm, làm việc phải có nòng cốt. Với một chế độ thì nòng cốt đó là tổ chức chính trị, đảng viên nhân sự phải mạnh, không thì doanh nghiệp hay chính quyền không vững được. Trái mít bị ong chích nó thối ở trên cây thì phải xử lí nó ngay, nếu không một ngày nó sẽ tự rụng mà không cần thế lực nào tới lung lay hết cả. Một thùng táo rất thơm, rất ngon nhưng trong đó có mấy trái thối mà không xử lí thì nó thối hết cả thùng. Đấy mới là điều nguy hiểm, cũng như chính thể Ngô Đình Diệm chỉ vài người như Lê Quang Tung, đến phút cuối cùng vẫn không phản bội thì bị giết mà không biết xác ở đâu. Đây vẫn là bài học quý trong việc xây dựng một chính đảng hay một tổ chức ngày nay.

Bác Thành vẫn nhớ một câu Diệm đã trả lời Mĩ hồi xưa: ‘Nếu các ông vào đây thì chính quyền Việt Nam Cộng hòa không còn chính nghĩa nữa, quân đội Việt Nam Cộng hòa không còn là quân đội chủ động nữa mà đã thành một đội quân đi theo hỗ trợ giúp cho quân đội các ông. Mất chính nghĩa, thành tay sai của nước ngoài không sớm thì muộn cũng sẽ bị tiêu diệt thôi vì đất nước này nghìn năm nay không chịu thua bất cứ đội quân nước ngoài nào. Không khi nào một đạo quân đi theo nước ngoài chiến đấu mà có thể giành thắng lợi được. Lịch sử là như vậy nên mới có hàng trăm năm chiến đấu đuổi người Pháp, hàng nghìn năm chiến đấu đuổi người Tàu. Các ông đổ bộ vào đây ngày nào thì ngày đó kể như là chiến tranh chấm dứt rồi vì các ông thua rồi.’

Mấy ông quân sự đảo chánh Ngô Đình Diệm rồi để Mĩ chỉ huy, tưởng mình là đúng nhưng không phải, chủ quyền quốc gia mà trao cho người ngoài thì dân sẽ ruồng bỏ. Mĩ tự tin thắng nên không chịu dàn xếp, sau này thua rồi mới bỏ miền Nam mà chạy. Chính quyền giống như chiếc thuyền, sóng to cũng chết, nước cạn cũng chết. Chế độ Ngô Đình Diệm có rất nhiều phương tiện để xây dựng chế độ giống như Nam Triều Tiên nhưng lại sử dụng không đúng.”

❀ ❀ ❀

[1] Tứ khoái: Tập trung nhanh, Thanh toán chiến trường nhanh, Thu dọn chiến trường nhanh, Rút lui nhanh; Nhất mạn: Chậm trong nghiên cứu chiến trường và soạn thảo kế hoạch lực lượng.