Năm 1955, là một chàng trai 24 tuổi vừa mới tốt nghiệp đại học, chưa kịp chuẩn bị tinh thần thì Bùi Kiến Thành đã trải qua một loạt những sự kiện “tày đình”: Kết hôn ngay trước ngày đi biểu tình ở Liên Hợp Quốc, được gọi về nước giúp Thủ tướng Ngô Đình Diệm trong một hoàn cảnh rối ren, chứng kiến bao cảnh tranh giành, đầu rơi máu chảy, hiểm nguy. Chàng thanh niên ngây ngô ấy dần trưởng thành và có những nguyên tắc riêng trong công việc.

“Trên bàn làm việc hồi đó bác Thành để mấy chữ tiếng Anh ‘Don’t knock people when they are down’, nghĩa là ‘Không đánh người bị ngã ngựa’. Khi trước mình phải ra Viện Hối đoái để xin giấy phép gửi tiền cho bà xã. Chỉ có mấy trăm đô la thôi, ngồi chờ gần cả buổi sáng mới được anh quản lí người Pháp tiếp. Anh trợ lí của anh người Pháp đó, là người Việt, thì hách lắm, coi mình chả ra gì. Sau khi bác Thành về Viện Hối đoái làm Chánh sự vụ, tức là trưởng phòng, thì anh ấy vẫn ở đó. Nhiều người nói rằng, cái thằng cha này hồi trước nó hống hách với mình thì bây giờ mình quật cho một trận cho sướng. Thì vốn ở đời, ăn nên làm ra thì được kính trọng còn thất bại thì bị vùi dập ngay, ai không tốt với mình thì có dịp mình tìm cách mình triệt hạ lại, không đội trời chung vậy đó. Thế nên khi gặp anh kia hàng ngày, bác Thành vẫn cư xử như đồng nghiệp, không trù úm gì thì người ta thấy lạ lắm.”

“Công việc của bác ở Viện Hối đoái là gì ạ?”

“Chủ yếu là xem các loại giấy phép, nhập khẩu như thế nào, xuất khẩu như thế nào. Viện Hối đoái không có nhiệm vụ cho phép xuất nhập khẩu, chuyện đó do Sở Thương mại của Bộ Kinh tế phụ trách. Sở Thương mại ra giấy phép và phải gửi những giấy đó đến Viện Hối đoái để kiểm tra đã đầy đủ mọi thủ tục chưa, nhất là khi xuất khẩu cần phải có tín dụng thư L/C. Bên nước ngoài thiếu cái L/C đó thì mình không làm thủ tục thanh toán được. Khi cho nhập khẩu thì mình phải xem nó có đúng không, phải xem trong chương trình nhập khẩu của mình có số tiền dự trù cho việc nhập khẩu mặt hàng đó hay không và nó còn không. Từ nhập khẩu thiết bị đến nhập khẩu lương thực... Ở miền Bắc thời gian đó là kinh tế một thành phần, còn miền Nam là kinh tế nhiều thành phần rồi. Người kinh doanh muốn nhập khẩu, xuất khẩu mặt hàng gì đều lên Sở Thương mại xin cấp phép rồi xuống Viện Hối đoái rà soát lại, phải có chữ kí của Viện Hối đoái thì giấy phép mới có giá trị.”

“Quyền lực lớn như vậy thì có hiện tượng tham nhũng không ạ?”

“Bao nhiêu anh thương gia, đại gia của Sài Gòn đều cần chữ kí của Viện Hối đoái, nên tham nhũng dễ lắm. Nhưng vấn đề đó hoàn toàn không có, anh em quản lí rất tốt, không có chuyện phong bao phong bì. Có một anh người Hoa trong Chợ Lớn làm đơn xin nhập khẩu mì chính và việc rà soát là của bác Thành. Mình làm cũng lâu, trễ mấy ngày, anh ấy hơi nóng ruột. Anh ấy tìm đến nhà bác Thành tặng cho một giỏ trái cây to. Hôm sau bác Thành mang cái giỏ trái cây đó tới cơ quan và gọi anh ấy đến cầm về. Mấy người cộng sự mới nói ‘Anh thật là quá đáng. Người ta tặng có mấy cái trái cây chứ cái gì mà làm dữ vậy.’ Bác Thành nói: ‘Nguyên tắc của tôi là không được nhận cái gì cả. Hôm nay người ta tặng trái cây nhỡ mấy hôm nữa người ta tặng tiền thì sao?’ Nhiều khi mình không ngờ được quyền hạn ở trong tay mình, khi có những việc xảy ra rồi thì mới thấy.”

“Có sự vụ nào nghiêm trọng không ạ?”

“Nghiêm trọng thì chưa, mà có chuyện vui như thế này... Một hôm, anh em dẫn nhau đi bắn nai hoẵng trong rừng. Anh Lang thích trò đó còn mình chỉ đi theo chơi thôi chứ không thích bắn giết. Một buổi sớm trên Tây Nguyên, ảnh bảo rẽ qua đồn cao su mà ảnh quen ông chủ đồn điền người Pháp từng xuống xin xuất khẩu. Ông chủ không có nhà, nhưng anh Lang vẫn vào trong tủ lạnh lấy nước ra uống. Tụi quản gia thấy thế mới sừng sộ nói này nói nọ, anh Lang xin lỗi rồi đi. Sau ông chủ đồn điền về, nghe kể Giám đốc Viện Hối đoái đến thăm mà bị tụi quản gia đuổi thì sợ lắm, hết gọi điện lại tới nhà xin lỗi rối rít. Anh Lang thì bình dân thôi, cứ nghĩ bạn bè nên tự nhiên. Còn phong cách người Pháp, nó đi xin lỗi dù thực sự đó là lỗi của mình vào nhà mà không xin phép. Tổng Giám đốc Viện Hối đoái thì có quyền sinh quyền sát với việc làm ăn của nó mà.

Bác Thành hồi đó chưa đến 30 tuổi mà đã kí phê những giấy phép đó. Mình không kí mình không phê là họ tán gia bại sản. Cho nên người ta sợ lắm, sợ nên người ta mới tìm cách cho mình cái nọ cái kia. Mình không nhận và còn gọi người ta tới la cho một trận rồi xin lỗi um sùm. Vậy mới biết khi có quyền trong tay thì phải rất cẩn thận. Mình dễ lạm dụng quyền hành lắm. Khi mình không lấy hoa hồng thì người ta lại nghĩ chắc ông này muốn đòi thêm. Thực sự mình không có tiêu cực, mình đàng hoàng cũng rất khó chứ không phải dễ.”

Đảm đương vị trí quan trọng tại Viện Hối đoái, Bùi Kiến Thành thường xuyên tương tác với giới doanh nhân. Mặt khác, trên chính trường Sài Gòn, ông vẫn là cánh tay đắc lực của anh em Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Diệm. Về ‘người bạn Tổng thống’, ông kể:

“Từ thời gặp nhau bên New York ông Diệm đã thích chụp hình rồi. Hồi đó ổng hay mượn máy ảnh của Cha Trần Văn Kiện, còn ở Sài Gòn hay mượn máy của anh Hà Di - anh thợ chụp ảnh mà bữa nào đi đâu thì chụp cho ổng. Ổng kêu bác Thành vào bảo chỉ cho cách chụp. Hai người ngồi xem, gỡ ra gỡ vào như hai người trong gia đình với nhau vậy.”

“Giữa bộn bề công việc của cả hai người như thế thì bác gặp ông Diệm vào thời gian nào ạ?”

“Lâu lâu ổng lại gọi bác Thành vào chơi, nói chuyện. Bác Thành ăn cơm xong rồi vào. Ổng nói suốt từ tám giờ tối đến một, hai giờ sáng. Ổng nói nhiều còn mình chỉ ngồi nghe. Thì cũng như ở bên New York thôi, nhưng New York thì nói chuyện khác, ở Việt Nam thì nói những gì xảy ra trong ngày, ổng đang vướng mắc chuyện gì… Ổng hỏi ý kiến nhiều chuyện.

Làm tới cái chức thủ tướng, tổng thống rồi thì cô độc lắm, bạn thật không có, kiểu như ông vua vậy. Toàn ông to này, ông to kia vào gặp, sợ mất ghế nên khi muốn trình bày cái gì là không dám nói thẳng, cứ vòng vo rồi đợi ổng hỏi đến thì lựa cách trả lời. Trong số những người xin gặp nói chuyện có bao nhiêu người vào gặp vì quốc gia đại sự và bao nhiêu người vào xin xỏ quyền lợi, chức tước? Tâm lí của người đời, ở vị trí của mấy ông vua hay mấy người nắm quyền lực cao nhất là luôn có người đến cầu cạnh, nịnh hót mình. Điều đó rất nguy hiểm, và sau này ông Diệm cũng không thoát nổi. Có những người nói năng rất hay, đề nghị đủ thứ và cuối cùng lại là nịnh hót để xin một cái gì đó. Việc cầu xin không bao giờ xuất hiện ngay từ đầu mà thường những buổi đầu họ sẽ nói rất hay để mình mất hết sức đề kháng... Khi ngồi nói chuyện với ổng mình thấy thật khó. Những người mình tưởng là có giá trị nhân cách, trí thức, lòng yêu nước, mình yêu mến biết bao nhiêu rồi đến lúc họ lo cho tương lai của họ, họ bỏ cả chức tước, bỏ cả mình mà chạy, hoặc mình buộc phải cho người ta thôi. Rồi mình hỏi: ‘Tại sao sáu đứa tụi tôi về làm trong ban nghiên cứu cho cụ mà sau cụ lại gửi tụi tôi đi, người thì đi làm đại sứ, người thì về Bộ Ngoại giao? Tụi tôi là một nhóm nghiên cứu hoạt động chung, có gì anh em đưa ra chia sẻ. Mỗi đứa mỗi nơi như thế nên lực lượng bị phân tán... Làm sao vậy?’ Ổng buồn bã đáp: ‘Thật ra tôi cũng muốn các anh ở đây để cùng chung trách nhiệm nhưng tôi cũng không biết mình có đứng nổi không, thì thôi, gửi mỗi anh đi một nơi cho có việc làm cho ổn định.’ Tội nghiệp như thế đấy.

Ổng có mấy người tùy viên đặc biệt, trong đó có ông già Ẩn đi theo từ những năm 1930 hay Đại úy Bằng, lúc ông Diệm qua Mĩ thì ảnh qua lái xe cho nhà bác Thành, ông Diệm về thì ảnh trở lại giúp ông Diệm. Có lần ông Diệm bức xúc điều gì đêm ngủ không được, sáu giờ sáng ổng bảo tùy viên gọi mình vào. Ổng ăn cháo với nước mắm và dưa, giản dị lắm, hỏi mình có ăn cùng không. Mình hỏi có việc gì thì ổng kể đủ thứ chuyện trên đời. Thường thì tới tám giờ, tám rưỡi sáng là bên văn phòng sắp kín lịch cho ông Diệm hết rồi. Mình biết việc đó, mình nói: ‘Cụ ơi, bây giờ tám rưỡi rồi, mấy người ngồi chờ kìa’, thì ông ấy bảo kệ họ. Ngoài kia bao nhiêu là tướng tá, tỉnh trưởng, bộ trưởng… ngồi chờ. Đến hai giờ chiều, bác Thành ăn chút cơm với ông Diệm xong mở cửa phòng đi ra, mấy người kia trông thấy bực lắm.”

“Mấy ông tướng tá, bộ trưởng đó đối với bác Thành thì như thế nào?”

“Họ nể anh Bùi Kiến Thành lắm. Mỗi lần bác Thành cần giúp gì, cầm điện thoại lên gọi thiếu tướng này, bộ trưởng kia nhờ là răm rắp hết. Nhưng là những việc nhà nước thôi, không hề nhờ việc cá nhân. Các anh ấy chịu khó nghe và rất cầu thị. Bộ trưởng Bộ Lao động Huỳnh Hữu Nghĩa ngày nào đi làm việc cũng qua ngủ trưa ở nhà bác Thành. Anh ấy thân thiết với bác Thành và rất nghịch ngợm. Có lần bà vợ Bộ trưởng Bộ Quốc phòng gọi nhầm vào số máy của ảnh, lại hỏi xem chồng mình ở đâu mà giờ này chưa về. Anh Nghĩa giả làm thư kí cho ông chồng, biểu bà đó: ‘Thưa bà, hồi nãy có bà nào đó đến đón ổng đi rồi.’ Hay Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Trần Trung Dung, bác Thành nói một tiếng là xong. Nhưng mình cũng giới hạn chuyện đó, không có làm gì đâu. Nếu là người khác, họ đã lạm dụng mối quan hệ mật thiết ấy rồi, còn bác Thành, ông Diệm cần gì thì ổng gọi vào thôi chứ bác cũng chẳng có gì để mà vào.”

“Sau khi Ngô Đình Diệm lên làm Tổng thống chính thể mới là Việt Nam Cộng hòa thì thế nào ạ?”

“Có nhiều vấn đề khiến ổng buồn phiền, ưu tư... Phong trào tố Cộng của luật sư Trần Chánh Thành, vấn đề chính quyền ‘gia đình trị’ do sự can thiệp của mấy ông em với cô em dâu, rồi xuất hiện những nhân vật Cộng sản nằm vùng ngay trong Phủ Tổng thống. Cuối năm 1955, bác Thành được cử đi Mĩ học nâng cao nghiệp vụ, đến khi trở về thì tình hình khác nhiều lắm rồi. Nhưng trước hết, bác sẽ kể cho Khoa nghe về thời kì ở Mĩ lần thứ hai nhé.”