Nếu ví sáng tác như cưỡi ngựa, đại loại sẽ xuất hiện tình huống thế này: Có thể ngựa rất tốt, nhưng người cưỡi lại vụng về; hoặc người cưỡi dũng mãnh, nhưng ngựa lại chạy đông chạy tây, không chịu tuân lệnh, khó lòng điều khiển, kết quả luôn lộ ra dấu hiệu thất bại. Ngay cả khi hiếm hoi lắm mới có được người cưỡi và ngựa quen thuộc tính nết của nhau, vung đao múa kiếm, thong dong tự tại, thì vẫn sẽ phải đối mặt với đủ loại vấn đề. Chẳng hạn như có lúc chạy không trăm dặm, phải hiểu rằng "quay đầu là bờ"; có lúc có thể rơi vào hiểm cảnh, cần biết "dừng ngựa nơi vách đá"; có lúc cũng có thể đi lầm đường lạc lối, chỉ còn cách "vượt mọi chông gai". Đại loại vậy. Trong lúc chạy, có lúc phải leo trèo; có lúc cần lội nước; trên đường đi lúc nhanh lúc chậm, lúc bằng phẳng lúc dốc đứng, chợt kiệt sức, chợt nhiệt huyết dâng trào, khiêu vũ cùng ngựa, khổ vui song hành. Kiên cường nhẫn nhịn cho đến khi kết thúc cả chặng đường, liền cảm thấy người như chiếc lốp xe xì hơi, mệt mỏi đổ gục xuống đất. Sáng tác tiểu thuyết dài kỳ, vốn dĩ là một kiểu tinh thần chinh phục nghịch cảnh, một sự đối chọi giữa sự hoàn mỹ và sự phá hủy.

Sau Tết Nguyên Đán năm 2002, được bạn bè khích lệ, tôi quyết định biến thứ "chẳng giống ai" trong tay mình thành tiểu thuyết dài kỳ, cũng chính là "Sống sót" (xuất bản tháng 9 năm 2003 trên tạp chí "Chung Sơn"). Phải nói rằng, lúc này con ngựa là con ngựa hoang, còn tôi là một kẻ hoang dã, người hoang dã cưỡi ngựa hoang, không chút ràng buộc, tùy ý phóng túng, ngôn ngữ thô ráp cuồng hoan, có người nói đọc lên nghe như tiếng gõ trống, đại khái là chỉ nhịp điệu tiếng vó ngựa chạy. Bản thân tôi cũng không biết là tốt hay xấu, cứ tạm nghe vậy, cũng chưa "ngộ" ra điều gì. Tôi vốn quen với việc "tín mã do cương", lên mạng chơi đùa, coi như phương thức điều tiết cảm xúc. Bộ tiểu thuyết này đổi tên mấy lần, ban đầu là "Tiền Tiểu Hồng", sau là "Bắc Muội", cuối cùng đến khi gửi bài mới chốt là "Sống sót". Sau khi hoàn thành tác phẩm này, tôi vẫn chưa dừng tay được (lúc viết xong bộ này, tôi vẫn chưa có cảm giác mệt mỏi rã rời đổ gục xuống đất), có lẽ là tôi muốn xuống ngựa, mà ngựa không chịu dừng, cứ thế chở tôi lao điên cuồng về phía trước. Những câu chuyện và ngôn ngữ nhảy múa trong đầu, lần lượt kêu oan, nhất quyết muốn đâm toạc trán tôi để thoát ra ngoài. Lúc đó tôi không hề biết, đây là một trạng thái tinh thần đỉnh cao nào đó, cũng chính là giai đoạn sáng tác đỉnh cao mà sau này người ta vẫn thường nhắc đến, nghe nói người sáng tạo nào cũng sẽ có, cần phải nắm chắc lấy, phương pháp tự nhiên là lại tiếp tục lao mình vào đó.

Cao trào xuất hiện nhanh chóng như vậy, tôi cũng không ngờ tới. Kìm nén, lại kìm nén những thứ trong đầu, mang theo lòng tráng liệt, từ Bắc chí Nam, du ngoạn một vòng vô cùng thong dong, quay về bắt đầu viết tiểu thuyết dài kỳ "Thủy nhũ" (xuất bản năm 2002 trên tạp chí "Thu hoạch" số mùa thu đông). Thế nhưng, chỉ riêng phần mở đầu, tôi đã sửa gần cả trăm lần. Bạn bè nghe tin, cười bảo: "Với thái độ sáng tác này, nhất định sẽ ra được thứ tốt." Có phải thứ tốt hay không thì tạm chưa bàn tới, tôi chỉ muốn nói rằng, ý thức sáng tác thực sự, bắt đầu từ "Thủy nhũ". Lối tự sự tùy hứng như vó ngựa chạy cuồng, cho dù có sảng khoái, say sưa, đọc lên cũng có thể đầy khoái cảm, nhưng khi tự sự không bị ràng buộc, ngôn ngữ không được kiểm soát, miêu tả không có nhịp điệu, không có trọng tâm, thì sẽ dẫn đến hậu quả xấu là "tràn lan thành thảm họa". Đúng như bạn bè đã nói, tự sự phải biết "tiết chế", phải biết kiểm soát.

Tôi từng nói, sau khi viết được bảy tám vạn chữ "Thủy nhũ", tôi viết không nổi nữa. Đầu tiên là cảm thấy nhiệt huyết không còn sung mãn, ngôn ngữ mềm nhũn ra, trong đầu mất đi sự tưởng tượng, không có ẩn dụ, lạc mất phương hướng ngôn ngữ, cứ nhìn máy tính là chóng mặt muốn nôn. Lúc này, chắc là ngựa đói rồi, ngựa mệt rồi, vậy thì phải cho nó ăn, uống nước, ngửi hương thơm hoa cỏ; còn về phần kỵ sĩ, thì càng nên xuống ngựa, điều chỉnh bằng cách đi bộ. Nếu không vội vàng đến một dịch trạm nào đó vào giờ khắc nhất định, thậm chí còn có thể du sơn ngoạn thủy một chút, rất có thể sẽ tìm thấy cảnh giới "khúc kính thông u". "Thủy nhũ" hoàn thành, gửi cho "Thu hoạch", lành dữ chưa biết, trong lúc chờ đợi tin tức, tôi than thở "viết tiểu thuyết thực sự không phải là việc con người làm", đúng là "cạn kiệt tâm trí". Viết đến nửa chừng, nhìn trước ngó sau đều mịt mù, luôn khiến người ta có thôi thúc muốn buông bỏ trong vô vọng. Giờ nhớ lại, vẫn còn cảm thấy sợ, vừa mừng vì không bỏ cuộc, cũng mừng vì đã vượt qua được cảnh khổ đó.

Trạng thái tinh thần vừa lỏng ra, bệnh tật cơ thể liền hiện rõ. Ngồi xuống thì đau cột sống, không dám ngồi, cứ đi đi lại lại trong phòng; đêm đến mười ngón tay đau nhức không chịu nổi, phải dùng răng cắn chặt lấy ngón tay mới làm dịu đi cái cảm giác đau nhức thấu xương tủy đó. Lúc này khoảng tháng Chín, tôi dự định đọc sách nghỉ ngơi, qua Tết Nguyên Đán mới tính đến chuyện sáng tác. Hầu như là bị cưỡng ép ăn rồi ngủ, ngay cả khi có ham muốn sáng tác, cũng như xua đuổi ruồi nhặng, cố gắng xua đi cho xong chuyện. Nhưng oái oăm thay là không xua đi được, hơn nữa còn vo ve vo ve không ngừng gầm rú bên tai, ý tưởng về một tiểu thuyết dài kỳ mới lại vọt ra—tôi muốn viết về một thị trấn bị lãng quên, và những con người ở thị trấn đó, thế là có "Hỏa trạch".

Sau khi con ngựa chạy dữ dội, bắt đầu đi bộ, men theo những dòng suối và đường núi, nội tâm tôi dần dần bình hòa và tĩnh lặng, mất đi sức mạnh "viết một lèo là xong", tôi bắt đầu tìm kiếm một con đường kiên định, thuần túy. Trong quá trình sáng tác "Hỏa trạch", tôi không có hiện tại, không có tương lai, chỉ có tác phẩm, nhân vật, và số phận bi ai của họ. Nỗi cô độc và định mệnh ăn sâu vào linh hồn đó, khiến tôi trong lúc sáng tác, luôn bị bao vây bởi sự âm u và nỗi đau ẩn khuất; sự bất lực khi phải mặc cho định mệnh xoay vần, khiến tôi muốn gào thét; sự vô tri và bất lực của những người phụ nữ tầng lớp đáy cùng, làm tôi muốn bật khóc. Tôi giữ sự tỉnh táo và bình tĩnh cao độ, hơn nữa là tiết chế, để dòng lũ lớn này, từ kênh dẫn hẹp, chậm rãi, kiên định trào ra. Đây chính là lý do tại sao "Hỏa trạch" so với sự "đại khoái đóa di" (ăn uống thỏa thích) phóng bút quét ngang của các tác phẩm trước đó, lại tỏ ra giản dị, ôn hòa hơn nhiều.

Về cơ bản tôi chưa từng quay đầu nhìn lại tác phẩm, mà là vung roi, tiếp tục lên đường. Một mặt đương nhiên là yếu tố thời gian, mặt khác cũng cảm thấy tác phẩm đã phát hành (xuất bản) rồi, thì cứ mặc cho độc giả phê bình, bước vào luật chơi của thị trường. Tôi bảo thủ cho rằng, sáng tác, quan trọng hơn là bàn về sáng tác; tiến về phía trước, mới là mục đích. Khiêu vũ cùng ngựa, nếu không thể cùng đạt đến cảnh giới tốt đẹp, thì chính là đôi bên cùng tổn thương.