Kỹ thuật điện tử đã đưa chúng ta bước vào thời đại số hóa. Số hóa cũng chính là định lượng. Dường như mọi sự việc cuối cùng đều có thể giải cấu trúc thành những con số. Sử gia người Mỹ gốc Hoa quá cố Hoàng Nhân Vũ trong một loạt tác phẩm của ông đã nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của quản lý số hóa, cho rằng nguyên nhân khiến lịch sử cận đại Trung Quốc tụt hậu hơn phương Tây suốt hơn một thế kỷ chính là vì lâu nay thiếu tư duy định lượng và phương tiện quản lý. Hiện nay đất nước chúng ta đã tiến bộ cực kỳ to lớn, số hóa đã thấm sâu vào đời sống thường ngày, ví như chúng ta dùng đĩa quang để nghe nhạc xem phim, những âm thanh tuyệt vời cùng khung hình diễm lệ ấy thực chất toàn là sự phát lại của một chuỗi dữ liệu số, mức độ định lượng càng cao càng chi tiết thì hiệu quả lại càng tốt hơn.

Điều kiện nhà ở của chúng ta lại càng có thể dùng một loạt con số để miêu tả: diện tích xây dựng bao nhiêu, diện tích sử dụng bao nhiêu, mỗi mét vuông trị giá bao nhiêu tiền, chi phí trang trí hết bao nhiêu, phí quản lý vật nghiệp là bao nhiêu... thậm chí đến tổng số giờ ánh nắng chiếu rọi vào cửa sổ suốt bốn mùa cũng có thể ước tính ra được. Bất luận là sự phát triển của toàn xã hội hay sự nâng cao chất lượng cuộc sống của bản thân chúng ta, việc bước vào quy trình định lượng một cách tự giác, nghiêm ngặt, tỉ mỉ, chuẩn xác, có thể thể hiện bằng con số, tất nhiên đều là những điều đáng mừng.

Thế nhưng, trong sinh mạng chúng ta vẫn tồn tại những yếu tố phi định lượng rất đáng trân trọng. Một chuyên gia vi điện tử từng nói, đừng cho rằng phương tiện số hóa tinh vi có thể mô phỏng biểu đạt vạn vật. Ví dụ như, một cặp vợ chồng đứng bên chiếc nôi, khi họ cùng lặng lẽ ngắm nhìn đứa con yêu trong nôi, rồi khoảnh khắc ngước lên nhìn nhau ấy, biểu cảm của họ, nhất là thứ tình cảm dạt dào trong nội tâm, đó là yếu tố không thể định lượng mà lại tồn tại vô cùng vững chắc. Yếu tố này còn quan trọng hơn tất cả những yếu tố có thể định lượng khác đã gắn kết họ lại với nhau, bao gồm tuổi tác, học vấn, thu nhập, điều kiện nhà ở của họ v.v., nó là vô giá — cái gọi là vô giá, cũng chính là không thể dùng con số để đo lường giá trị, cho nên lại càng vô cùng trân quý.

Lại lấy một ví dụ nữa, tôi từng đến thư phòng của rất nhiều người, thư phòng của ai để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc nhất, khiến tôi ngưỡng mộ nhất? Đó là ở vùng ngoại ô Oslo của Na Uy, thư phòng của một nhà Hán học Christoph Harbsmeier. Nếu hỏi tôi thư phòng của ông ấy hay ở điểm nào, là diện tích lớn, sách vở nhiều, trang hoàng tao nhã? Hay là ánh sáng đủ, thiết bị toàn diện, thoải mái tĩnh lặng? Những yếu tố trên đây đều có thể định lượng được. Giống như trang hoàng, có thể định lượng từ mức vốn đầu tư; sự tĩnh lặng, có thể định lượng từ giá trị decibel của âm thanh bên ngoài. Mà thư phòng của ông ấy xét về các yếu tố có thể định lượng, thực ra lại không hề chiếm ưu thế, không những diện tích chẳng lấy gì làm rộng lớn, hướng cửa sổ kém, tổng giá trị lượng ánh sáng lọt vào cả năm không cao, nếu dùng dụng cụ để đo lường giá trị trung bình ngày của sự lưu thông không khí, con số ấy e rằng cũng chưa chắc đã khiến người ta vui mừng; thế nhưng các yếu tố phi định lượng trong thư phòng của ông ấy, ví dụ như bầu không khí tình điều mà không đặt chân đến tận nơi thì tuyệt đối không thể cảm nhận được, lại là thứ khiến người ta lưu luyến mê đắm. Những năm gần đây tôi đã tìm một thư phòng ở vùng nông thôn phía đông bắc Bắc Kinh, vì ở khá gần sông Ôn Du, nên đã đặt tên nó là Ôn Du Trai, tôi đặc biệt chú ý tạo dựng các yếu tố phi định lượng của nó thật tốt, ngồi viết lách trong đó, tôi có cảm giác thân tâm hòa quyện vào đại tự nhiên xung quanh sông Ôn Du một cách thả lỏng triệt để. Cảm giác này không thể dùng con số để biểu đạt, thậm chí rất khó dùng câu chữ để miêu tả hình dung, đó là gợn sóng tình cảm đang lan tỏa, là tầng mây thơ mộng đang thấp thoáng, cấu thành nên yếu tố trân quý nhất trong sinh mạng tôi.

Chúng ta thường hay lo âu, tỉ mỉ kiểm nghiệm sẽ nhận ra, những điều được lo âu hầu như toàn là những thứ có thể định lượng, hơn nữa mô hình tư duy cụ thể của sự lo âu cũng mang tính kỹ thuật số vô cùng. Cũng không thể nói dùng thủ đoạn số hóa để lo âu sự vật có định lượng là không tốt, xét về mặt hiệu ích xã hội của việc làm và quyền lợi hợp pháp của bản thân, coi trọng yếu tố định lượng không chỉ cần thiết mà còn đòi hỏi phải nghiêm túc. Nhưng nhất định phải tiêu trừ những thành phần bất lương trong sự lo âu, mấu chốt nằm ở chỗ phải loại bỏ những con số dư thừa ấy đi. Một người quen từng nói với tôi rằng, có dạo anh ấy từng rơi vào sự lo âu tự ti vì trong nhà chỉ có một phòng vệ sinh, trong khi nhà của người bạn học cũ ngày trước lại có tận hai hoặc nhiều hơn hai phòng vệ sinh. Thế nhưng có lần, khi chứng kiến và trải nghiệm ngay tại nhà của một người bạn học cũ vẫn còn sống trong khu nhà tứ hợp viện ngõ hẻm, đi vệ sinh vẫn phải ra ngoài sân, thứ tình cảm ấm áp giữa các thành viên trong gia đình không thể dùng con số để định lượng, anh ấy bỗng tỉnh ngộ như thể được rót nước lạnh lên đầu, từ đó không bao giờ để những nỗi lo âu định lượng kiểu như mấy cái phòng vệ sinh làm hỏng tâm trạng của mình nữa.

Trong một thời đại số hóa, một người về mặt tinh thần có thể tự giác giữ lại cho mình chút tình cảm không cần và cũng không thể định lượng, chẳng dính dáng gì đến con số, thì quả thực là một loại diễm phúc. Hơn nữa, những người như thế nhiều lên, giữa người với người cũng không cần thiết phải đem vạn vật ra mà định lượng tất thảy. Vậy thì, trong nhịp bước của thời đại có mức độ số hóa ngày càng cao, việc dung dưỡng nên những yếu tố phi định lượng đan xen bởi tình cảm và chất thơ, cũng chính là điềm lành khiến cho toàn xã hội càng thêm yên bình hòa thuận phải không nào.