Ngày 29 tháng 10 năm 1999, đội tuyển Olympic Trung Quốc vốn được cho là mạnh nhất trong các kỳ, đã hòa đội tuyển Hàn Quốc với tỷ số 1:1 trên sân nhà. Mặc dù về mặt logic, các trận đấu sắp tới vẫn có khả năng xuất hiện kết quả giúp đội tuyển Olympic Trung Quốc giành quyền đi tiếp, nhưng thực ra hy vọng đó đã vô cùng mong manh. Kể từ khi tiếng còi mãn cuộc của trận đấu ngày 29 tháng 10 vang lên, đài truyền hình vừa dứt buổi phát sóng trực tiếp, tôi đã nhận được điện thoại giục bài, yêu cầu tôi viết một bài về sự việc này. Mấy ngày sau đó, những cuộc gọi giục bài cứ liên tiếp kéo dài, khiến tôi từ chối không được, mà viết thì lại nhất thời cạn lời.
Đúng vậy, biết bảo người ta nói gì đây?
Cách đây vài năm, tôi từng viết một bài mang tiêu đề "Tiêu trừ hiểu lầm", đại ý nói rằng thực ra tôi vốn chẳng phải là một fan bóng đá, lại cách xa tư cách của một nhà bình luận bóng đá tới mười vạn tám nghìn dặm, tha thiết mong các bên tiêu trừ hiểu lầm, đừng lôi tôi vào bàn chuyện bóng đá nữa. Thế nhưng hiểu lầm lại rất khó xóa bỏ, những người đến mời tôi bàn chuyện bóng đá luôn nói: "Bài 'Ghim góc 5·19' của anh, chúng tôi nhớ mãi cho đến tận hôm nay..."
Đó là ngày 19 tháng 5 năm 1985, đội tuyển quốc gia Trung Quốc vì "vô tình" thất thủ ngay trên sân nhà trước đội tuyển Hồng Kông vốn bị coi là đội yếu hơn, nên đã đánh mất tấm vé tham dự World Cup tưởng chừng như đã ở ngay trong tầm tay. Sau tiếng còi mãn cuộc, một số khán giả có tâm lý khó lòng chấp nhận đã có những hành vi quá khích, một bộ phận nhỏ "kẻ gây rối" bị quy là "con sâu làm rầu nồi canh", vấp phải sự bắt giữ và trừng phạt. Ngay sau đó, tôi đã nhanh chóng viết và cho đăng tải bài "Ghim góc 5·19", bắt đầu từ một trường hợp cụ thể để phân tích sự việc này dưới góc độ xã hội học và tâm lý học, không ngờ lại gây ra tiếng vang lớn. Sau đó, bài viết này đã được tuyển tập vào nhiều tập sách văn học về bóng đá, thú vị hơn là khoa Trung văn thuộc Đại học Trung văn Hồng Kông đã liên tục mấy năm liền đưa nó vào sách giáo khoa, liệt kê làm giáo trình chính thức. Bài viết này đã trở thành một trong những "chiến tích oai hùng một thời" trong lịch sử sáng tác cá nhân của tôi.
Năm tháng trôi đi, từ năm 1985 đến năm 1999, từ tuổi ngăm ngăm băm, tôi đã sắp bước vào tuổi lục tuần, "hảo hán không nhắc lại chuyện xưa", "Ghim góc 5·19" không chỉ cá nhân tôi không nên nhắc lại, mà các tầng lớp xã hội cũng sớm nên quên nó đi. Nếu nói là quan tâm đến sáng tác của tôi, thì các tác phẩm tôi cho ra mắt sau đó vô cùng phong phú, hoàn toàn có thể đưa ra những tác phẩm mới của tôi để thảo luận.
Thế nhưng người ta vẫn nhớ đến "Ghim góc 5·19". Tôi nghĩ, điều đó chưa chắc đã vì bài viết của tôi hay đến mức nào, mà là vì — nghĩ đến lại thực sự khiến người ta không khỏi thở dài thườn thượt, thậm chí là rơi lệ đầm đìa — đội tuyển bóng đá nam Trung Quốc trong các giải đấu tiến quân vào Thế vận hội và World Cup, suốt 15 năm qua vẫn hoàn toàn không có chút thành tựu nào, không chỉ đánh trận nào thua trận ấy, mà mỗi lần thất bại đều có tình huống cực kỳ giống với "5·19" năm xưa, dường như cứ luẩn quẩn trong một vòng tròn kỳ quái, mãi mà không sao thoát ra được!
Sự "coi trọng" đối với "Ghim góc 5·19" này chính là sự kéo dài của ký ức đau thương. Tôi có thể lấy đó làm vinh dự chăng?
Ngẫm lại kỹ, những người xem trận cầu ngày 19 tháng 5 năm 1985 ấy, họ đã có sự khác biệt rất lớn so với những khán giả xem bóng đá trước thập niên 80. Trước thập niên 80, các trận đấu thể thao được gán cho ý nghĩa chính trị và ngoại giao mạnh mẽ, "hữu nghị là trên hết, thi đấu là thứ hai", "cổ vũ và vỗ tay cho cả hai bên", khán giả phần lớn là vào sân theo tổ chức, còn những khán giả tự mua vé vào sân lẻ tẻ thường không chiếm đa số. Đến thời điểm năm 1985 đó, sự quan tâm của khán giả đối với thắng thua đã leo lên vị trí hàng đầu, khán giả tự do mua vé đã trở thành chủ lực trên khán đài, cho nên, "sự kiện 5·19" đột phát tuy ghi lại một số hành vi thô bạo quá khích của khán giả, nhưng chúng ta có thể nói rằng, cũng chính vào đêm hôm đó, Trung Quốc đã sản sinh ra "fan bóng đá đương đại" theo đúng nghĩa nghiêm ngặt — mặc dù xét trên toàn thể nhóm fan bóng đá, thì đó là những fan bóng đá có trình độ văn minh thấp hơn. 15 năm trôi qua, chúng ta phát hiện ra rằng, các fan bóng đá Trung Quốc đang dần trưởng thành lên. Mặc dù những biểu hiện phi văn minh thiếu lý trí vẫn thường xuất hiện trong và ngoài sân cỏ, nhưng xét về mặt chủ lực, các fan bóng đá đã tạo dựng nên một "văn hóa fan bóng đá" vô cùng rực rỡ và phong phú, chẳng những có thể hòa nhập với "văn hóa fan bóng đá" của các fan trên thế giới, mà còn mang đậm sắc thái Trung Quốc rõ nét. Hiện nay ở các nơi đều có các nhóm fan bóng đá lành mạnh, trong đó không thiếu những "fan bóng đá chuyên nghiệp". Có các không gian hoạt động đặc thù như "nhà hàng fan bóng đá"; có các tổ chức hậu viện ủng hộ một đội bóng nào đó; trong và ngoài sân cỏ, fan bóng đá có cờ xí, băng rôn khẩu hiệu của riêng mình, có đủ loại "đạo cụ", từ những vật tạo hình mang ý nghĩa biểu tượng, cho đến các loại "dụng cụ cổ vũ" phát ra âm thanh và ánh sáng; trên khán đài, các fan bóng đá sẽ "ký hiệu hóa" bản thân, có những người trang điểm phức tạp đến mức có thể sánh ngang với các võ tướng mặt hoa trên sân khấu kịch truyền thống, có những người lại gần như "trần trụi", dường như dùng "khổ nhục kế" để thổ lộ nỗi niềm tha thiết đối với đội bóng yêu dấu; sau khi trận đấu bắt đầu, ngôn ngữ cơ thể của các fan bóng đá thường phong phú và nhiều màu sắc hơn cả các cầu thủ trên sân, ngoài phần tự do phát huy của cá nhân, họ còn theo phương thức tập thể để tạo nên những "cơn sóng người"... Những năm gần đây, nhiệt huyết thuê bao chuyến bay bay ra nước ngoài xem bóng đá cổ vũ của fan bóng đá ngày càng cao. Nói tóm lại, có thể nói nhóm fan bóng đá Trung Quốc đã vươn ra khỏi châu Á, bước ra thế giới.
Bi kịch cũng nằm ở chỗ này. Fan bóng đá đã trưởng thành, đã giao lưu với thế giới, thế nhưng, đội bóng đá nam Trung Quốc thì sao? "15 năm một giấc mộng bóng đá, chỉ chuốc lấy tiếng đời thua trận trên sân cỏ", một siêu fan bóng đá sau khi đội tuyển Olympic Trung Quốc không thể giành được 3 điểm quan trọng vào ngày 29 tháng 10, đã gọi điện đến cho tôi với vẻ chán nản và nói rằng: "Anh xem, tôi thậm chí đã dành dụm sẵn tiền vé máy bay để đến Sydney xem thi đấu cổ vũ rồi cơ mà..."
Hiện nay làn sóng bình luận về bóng đá Trung Quốc vẫn đang dâng cao, nói đủ điều, tranh cãi lẫn nhau cũng rất gay gắt. Chỉ vì tôi từng viết "Ghim góc 5·19", và từng tham gia chương trình "Chuyện đêm khuya bóng đá" của kênh thể thao Đài truyền hình Trung ương vào năm ngoái, đưa ra một đoạn bàn luận rằng "các trận đấu thể thao (bao gồm cả bóng đá) là trò chơi của con người, không cần quá câu nệ chuyện thắng thua thứ hạng" vốn khơi mào cho không ít lời phản bác, cho nên mọi người lại hy vọng sau khi đội tuyển bóng đá Trung Quốc một lần nữa mất đi hy vọng vươn ra khỏi châu Á — lại còn là đánh mất cơ hội cuối cùng trong thế kỷ 20 — thì tôi hãy ra tay nói lên góc nhìn của mình.
