Họa sĩ lão Thường thuê một căn viện nhỏ ở nông thôn để sinh sống. Tôi thấy ngoài cửa viện nhà ông có một khoảnh đất cao, viền được kè đá, đất đai bên trong màu mỡ, thế nhưng lại chỉ mọc dăm khóm chua me đất hoặc thứ gì đó tương tự, bèn hỏi ông sao không trồng dăm khống hoa cỏ đàng hoàng? Ông bảo năm trước từng trồng ít hướng dương, nhưng chưa đợi hạt trong đĩa hoa mẩy lên, đã bị đám trẻ con hái trộm đến mức chỉ trơ lại thân với lá.

Ông thở dài liên miên nói, trong thôn bước vào cửa nhà ai nấy, hoa cỏ cây cối bên trong đều rất tuyệt, thế nhưng ở khu vực công cộng ngoài cửa, chỉ có thể trồng dăm thứ cây vươn cao mà hoa quả mập mờ không ăn được. Có mấy gốc đào gốc mơ mọc ở ngõ nhỏ, luôn là khi quả xanh còn chưa lớn hơn hạt đậu tằm bao nhiêu, đã liên tục có người tới hái, chỗ thấp bị phá hoại sạch, chỗ cao với không tới thì ôm lấy thân câyên cuồng lắc, cho nên những cây này đều bày ra vẻ mặt hấp hối.

Tôi nghe ông kể chuyện phá hoại quả xanh phần lớn là thiếu niên trong thôn, bèn hỏi những người lớn trong thôn sao không giáo dục cho đàng hoàng, lập ra quy củ yêu quý hoa cỏ cây cối khu vực chung? Ông ngẫm nghĩ rồi bảo, có lẽ là vì từng có dạo mọi người đều khá nghèo, ăn không được no lắm, cho nên thấy quả treo trên cây, không đợi được lớn chín, vẫn còn nguyên hình dáng hạt đậu xanh đã hòng muốn nhét ngay vào miệng; còn nữa chính là, những năm nay tuy không ai bị đói nữa, lũ trẻ thậm chí giống như cục cưng được chiều chuộng trong thành phố, còn thường xuyên được mua quà vặt để ăn, thế nhưng xuất phát từ một thứ thói hư tật xấu ngấm ngầm đi, nhìn thấy trên cây treo quả xanh, liền không kìm được cái ham muốn lắc cho rớt xuống rồi chiếm lấy nó.

Lúc tản bộ trong thôn, tôi thầm nghĩ: Thói hư tật xấu ngấm ngầm này rốt cuộc là một loại định kiến tư duy thế nào? Bởi vì không phải nhà mình cho nên có thể tùy ý chiếm lấy? Đã muốn chiếm lấy, sao không đợi đến lúc quả xanh đó chín rồi hãy thưởng thức? Có lẽ cho rằng bản thân tuy có thể đợi nó chín rồi hãy hái, nhưng người khác có thể sẽ hái trước, cho nên suy cho cùng vẫn quyết định ra tay trước chiếm ưu thế!

Thứ hái nhặt chỉ là quả sống xanh non, ăn vào miệng thì có mùi vị gì hay, thế nhưng tại sao vẫn cứ phải chiếm lấy nó? Hoặc giả cũng không thực sự ăn, chỉ vơ vét vào tay, "mình có rồi", chẳng qua chỉ là có được cái cảm giác sướng chớp nhoáng ấy...

Tình huống tương tự, cũng xuất hiện ở không ít trấn nhỏ trong thành thị. Cũng không phải đều là trẻ nhỏ hay thiếu niên làm ra chuyện ngu ngốc này, tôi từng tận mắt nhìn thấy ở chốn hẻo lánh trong công viên, cá biệt có người lớn cứ khăng khăng đòi giật quả hồng xanh treo trên cao xuống, cái bộ dạng xấu xa làm sao. Phá hoại công vật thì khỏi phải nói đó là hành vi đáng xấu hổ, vấn đề ở chỗ, rõ ràng biết quả xanh non cho dù có trong tay, cũng không ngon thậm chí còn gây ra bệnh, thế nhưng vẫn không nhịn nổi sự bốc đồng tâm lý muốn ngắt lấy quả xanh. Trẻ con thực sự không chỉ có mỗi lũ trẻ. Hành vi xã hội chưa chín muồi bản thân nó chính là quả xanh non chết yểu.

Hái quả xanh là một hành vi ngắn hạn đáng khinh, có hại cho xã hội và người khác, đối với bản thân cũng chưa chắc đã có lợi. Trong thời kỳ chuyển đổi xã hội hiện nay, mô hình hành vi kiểu "hái quả xanh" hiện lên ở rất nhiều lĩnh vực. Liên tưởng tiếp, tâm trạng thật nặng nề.

Trong này, liệu có yếu tố cái ác trong bản tính đang quậy phá hay không? Loại trừ đi những ví dụ trộm quả ở vườn cây ăn quả mang tính sản xuất, lại loại trừ đi những ví dụ trộm quả trong tư dinh tư viện của người khác, cũng loại trừ luôn những ví dụ trộm quả trên cây kiểng trong công viên đi, chúng ta hãy cùng bàn luận về hành vi của những người chuyên nhắm vào những cái cây vô chủ thậm chí không kết ra quả ngọt để lắc mạnh đánh quẫy, hái nhặt quả xanh — rốt cuộc bọn họ mưu đồ cái gì, hay thậm chí bản thân cũng chẳng tỉnh táo biết mình đang mưu đồ cái gì?

Cũng từng tự lẩm bẩm trong quá trình suy tư tự nghĩ: Đây được coi là chuyện lớn cỡ nào? Quả mọc ra, vốn là để người ta hái ăn mà, vả lại quả trên những cái cây mọc hoang dã này cho dù chín rồi cũng chưa chắc đã ngon, vậy thì, là lúc to bằng hạt đậu xanh bị người ta chiếm lấy, hay là từ xanh chuyển đỏ chuyển vàng chuyển tím rồi mới bị người ta chiếm lấy, thì có gì khác biệt chứ?

Cứ ngẫm nghĩ hoài, luôn cảm thấy vẫn có sự khác biệt.

Từng thấy ở ngọn núi hoang tại khu thắng cảnh nọ, có cá biệt du khách liều mạng lắc cây lê dại, mục đích chẳng qua chỉ để hái nhặt ít quả lê non hãy còn rất xanh rất nhỏ, liền cảm thấy trong lòng vô cùng khó chịu. Cũng từng thử khuyên bảo, ai ngờ sau khi bọn họ làm rõ tôi không phải nhân viên quản lý, liền không nương tay mỉa mai tôi một trận.

Cũng từng ở một trấn nhỏ vùng Giang Nam nọ, nhìn thấy một cây mận rất to rất cao trông giống như một chiếc ô lớn, mọc ngoài tường của một ngôi chùa nào đó, khi ấy đúng lúc mận chín, trên cây cổ thụ kia treo đầy mận đỏ tím, thế nhưng lại không hề thấy đám phu phen điên cuồng qua lại đi hái, hơn nữa, có mấy quả mận chín nhừ còn tự động rơi xuống đất, đập nát bét, tạo thành một vũng bột màu đỏ... Đối diện với khung cảnh mộc mạc tự tại ấy, trong lòng tôi tràn ngập sự cảm động lớn, niềm vui lớn.

Từng tôn sùng câu nói "Dấu hiệu chính xác không một chút sai sót về mức độ văn minh của một nơi chính là tình trạng nhà vệ sinh của nơi đó", cũng không phải là muốn thay đổi "niềm tin" này, chỉ là muốn bổ sung: Nơi nào mà người dân không bừa bãi hái quả xanh, thì mức độ văn minh tổng thể của nơi đó ắt hẳn sẽ cao.