Một phóng viên báo chí gọi điện cho tôi, hỏi rằng một khi mạng máy tính thay thế sách giấy, tâm trạng của tôi sẽ thế nào? Tôi nói với anh ấy, trước hết tôi cho rằng mạng máy tính sẽ không thay thế sách vở, anh ấy hỏi có phải tôi cảm thấy chuyện đó còn rất lâu mới xảy ra, nên không thèm suy nghĩ hay không? Tôi đáp, theo tôi thấy, dù là bao lâu đi nữa, sách giấy vẫn sẽ tồn tại.

Tôi có một cảm giác, chính là có lẽ dân tộc chúng ta đã tụt hậu quá lâu, đặc biệt là có một giai đoạn khá dài đứt gãy sự giao lưu liên lạc với thế giới bên ngoài; do đó, đối với những sự vật mới mẻ do loài người trên thế giới phát minh ra, trong lúc dang rộng hai tay ôm ấp, đôi khi không tránh khỏi việc phóng đại một số tiến bộ mang tính công cụ về mặt khoa học kỹ thuật và sản xuất, biến chúng thành tiêu chuẩn để đo lường mức độ văn minh và mức độ giàu có.

Hơn mười năm trước, ti vi bắt đầu phổ biến ở Trung Quốc, cũng từng có phóng viên gọi điện cho tôi, hỏi tôi một khi ti vi thay thế tất cả các phương thức giải trí khác, tâm trạng của tôi sẽ thế nào? Khi đó tôi cũng trả lời rằng, tôi không cho lắm về việc ti vi sẽ thay thế mọi phương thức giải trí; phim ảnh, biểu diễn sân khấu, phát thanh, đọc sách báo v.v., những phương thức giải trí ấy vẫn sẽ cùng tồn tại. Đương nhiên, đúng như tôi đã nói ở trên, Trung Quốc có tình hình quốc thực tế của Trung Quốc, sau khi ti vi phổ biến rộng rãi, phim ảnh và biểu diễn sân khấu quả thực đã chịu ảnh hưởng. Hơn nữa, việc trong nhà có sở hữu ti vi hay không, cho đến nay vẫn là một thước đo chủ yếu để đại đa số người dân bình thường Trung Quốc đánh giá mức độ hạnh phúc trong cuộc sống; đầu thập niên 80 của thế kỷ trước sẽ hỏi là ti vi đen trắng hay ti vi màu, sang đến thập niên 90 sẽ hỏi đã đổi sang loại trên 29 inch chưa, có phải màn hình phẳng không...

Điều này đương nhiên có mặt đáng mừng của nó, thế nhưng, hễ xuất hiện một loại sản phẩm khoa học kỹ thuật mới nào đó, là lại ồn ào dấy lên làn sóng "thay thế", tôi cho rằng, đó là phản ánh việc tồn tại sự lệch lạc trong phương thức tư duy.

Máy tính phát triển mạnh mẽ nhất ở Mỹ, các nghiên cứu khoa học kỹ thuật và phát triển sản phẩm liên quan có thể gọi là đổi mới từng ngày, nhưng việc vào rạp xem phim vẫn là phương thức giải trí chủ yếu nhất của đại đa số người dân bình thường ở Mỹ. Năm kia, khi ở Mỹ, tôi đi từ miền Đông sang miền Trung rồi đến miền Tây, tiếp xúc với không ít người dân Mỹ bình thường, nhà họ tự nhiên đều có máy tính, nhưng hoàn toàn không giống như tưởng tượng của nhiều người chúng ta rằng họ làm việc gì cũng bị máy tính thay thế; họ không những thường xuyên đến rạp xem phim, mà còn thường xuyên đến các cửa hàng chuyên dụng để mượn băng video về xem — tôi chú ý thấy rằng, không chỉ riêng nước Mỹ, mà ba năm trước khi tôi ở Nhật Bản, cũng có rất nhiều người dân bình thường không hề dùng đầu đĩa quang để thay thế đầu máy video, khắp nơi đều có cửa hàng cho thuê băng video, trong khi nơi cho thuê đĩa quang thì vẫn chưa nhiều lắm.

Ở Thung lũng Silicon, bang California, Mỹ, tôi từng dạo qua rất nhiều hiệu sách bán sách giấy, việc làm ăn bên trong hoàn toàn không có chút cảm giác ế ẩm nào. Nói đến mua sắm, một mặt, quả thực, mua sắm qua mạng đã là chuyện cơm bữa bên đó, họ chọn hàng hóa ưng ý từ trên mạng Internet, nhập mật khẩu thẻ tín dụng của mình theo quy định, các nhà thương gia sẽ giao hàng đến tận nhà trong thời hạn đã hẹn; nhưng mặt khác, việc họ đến cửa hàng mua sắm vẫn rất thường xuyên, và nhiều người vẫn cho rằng đi dạo cửa hàng là một niềm vui lớn trong cuộc sống.

Điều để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc hơn nữa là, họ tuyệt đối không dùng chuyện trong nhà có ti vi hay không, cũng như kích thước ti vi thế nào, để đo lường mức độ văn minh và giàu có. Đối với máy tính, họ cũng giống như chúng ta nhìn nhận ngọn đèn điện vậy, chỉ coi là một loại công cụ tiện lợi, chứ không dùng chuyện có lên mạng hay không để xác định giá trị xã hội của bản thân và người khác. Hơn nữa, tôi phát hiện ra rằng, chính những gia đình cao nhã nhất lại tận tình trưng trổ việc nhà họ sở hữu những đồ vật thủ công, công nghệ thấp nào. Ví dụ như trong phòng khách của một gia đình như vậy hoàn toàn không có những thứ như ti vi hay dàn âm thanh, sau bữa tối cũng không bật đèn điện, mà dùng nến chùm để chiếu sáng, người vợ chơi đàn piano, chồng kéo đàn cello, con gái lớn chơi đàn viola, con gái thứ hai và con trai út thì kéo đàn violin; người ta biểu diễn một màn nhạc thính phòng theo phong cách cổ điển phương Tây để thể hiện phong cách văn minh và mức độ giàu có của mình; nếu đem chuyện "thay thế" ra bàn với họ, chắc chắn sẽ khiến họ cười nhạt khinh bỉ.

Sự xuất hiện của đàn organ điện tử sẽ không thay thế đàn piano; sự xuất hiện của ti vi không làm cho ngành phát thanh phá sản; sự thịnh hành của nghệ thuật trình diễn hành động cũng sẽ không làm cho không còn ai sáng tác tranh giá vẽ nữa; băng ghi âm và đĩa laser sẽ tiếp tục cùng tồn tại; biểu diễn sân khấu ở một số khu vực, một số thời điểm sẽ có sự teo tóp lại, nhưng cũng giống như biểu diễn người thật sẽ không tiêu diệt triệt để nghệ thuật múa rối vậy, đó nhất định là những thứ sẽ tồn tại lâu dài và phát triển tiếp;

Bút máy không thay thế hoàn toàn bút lông, bút ký gốc dầu không thay thế hoàn toàn bút máy; việc gửi "e-mail" qua máy tính đương nhiên rất tốt, nhưng điện thoại, fax, điện báo, thư tín vẫn sẽ cùng tồn tại với nó... Có lẽ, một số sự vật quả thực sẽ bị đào thải dần trong quá trình phát triển của xã hội loài người, nhưng chúng ta cần phải hiểu rằng, xã hội loài người đã bước vào một giai đoạn phát triển với đặc trưng chủ yếu là tính dung nạp, phương thức tư duy của chúng ta đừng nên "một đường cùn" (cố chấp) nữa, thay vì dò hỏi cảm nhận về sự "thay thế", chi bằng hãy dẫn dắt sự lĩnh hội về tính "dung nạp".

Thực ra bản thân sự phát triển của máy tính, điều cốt tử nhất chính là đi con đường dung nạp. Nước Mỹ có một công ty máy tính vốn dĩ rất hùng mạnh, vì các sản phẩm phát triển ra chỉ nghĩ đến việc "thay thế" mà bỏ quên tính "dung nạp", kết quả là phá sản và đóng cửa. Trong thời đại mà sự phát triển văn minh lấy tính dung nạp làm đặc trưng này, bạn bè ơi, xin hãy thận trọng khi nói đến hai chữ thay thế!