"Trong một khu vườn nhỏ hình vuông ngợp sắc hoa hồng vàng bên bờ biển," Auberon Quin cất lời, "có một vị mục sư Phái Kháng cách chưa từng một lần đặt chân đến Wimbledon. Gia đình ông chẳng thể nào hiểu nổi nỗi sầu muộn hay ánh mắt kỳ lạ của ông. Nhưng rồi một ngày kia, họ đành phải hối hận vì sự thờ ơ của mình, bởi nghe tin có một thi thể dạt vào bờ biển, dù đã dập nát nhưng chân vẫn mang đôi ủng da bóng lộn. Nhưng hóa ra đó lại chẳng phải vị mục sư. Có điều trong túi áo kẻ chết bối kia lại vỏn vẹn một chiếc vé khứ hồi đi Maidstone."
Một khoảng lặng ngắn trôi qua khi Quin cùng hai người bạn, Barker và Lambert, sải bước qua dải cỏ đẫm bùn lầy của Công viên Kensington. Rồi Auberon lại tiếp tục.
"Câu chuyện đó," anh thành kính nói, "chính là thước đo của sự hài hước."
Họ bước tiếp xa hơn và nhanh hơn, lội qua những lùm cỏ rậm rạp hơn khi bắt đầu leo lên một triền dốc.
"Tôi nhận thấy," Auberon tiếp lời, "rằng các anh đã vượt qua bài kiểm tra và thấy giai thoại vừa rồi buồn cười đến nghẹt thở, bởi lẽ các anh chẳng thốt ra nổi lời nào. Chỉ có thứ hài hước dung tục mới nhận về những tiếng vỗ tay rôm rả như trong quán rượu. Một giai thoại vĩ đại phải được đón nhận trong tĩnh lặng, tựa như một lời ban phúc. Anh có cảm thấy mình vừa được ban phúc không, Barker?"
"Tôi hiểu cái hay của nó rồi," Barker lên giọng có phần trịch thượng.
"Anh biết không," Quin nói với vẻ hân hoan ngô nghê, "tôi còn vô số câu chuyện hay ngang ngửa câu vừa rồi đấy. Nghe câu này xem."
Và anh nhẹ nhàng hắng giọng.
"Bác sĩ Polycarp, như tất cả các anh đều biết, là một người theo chủ nghĩa hai kim loại với nước da vàng võ dị thường. 'Kìa,' những người giàu kinh nghiệm đời thường bảo, 'Kìa là nhà lý luận hai kim loại da vàng nhất xứ Cheshire.' Có lần, câu này được thốt ra ngay trước mặt khiến ông nghe thấy: đó là lời của một chuyên viên thống kê bảo hiểm dưới buổi hoàng hôn màu xám pha tử đinh hương. Polycarp quay ngoắt lại phía anh ta. 'Da vàng!' ông phẫn nộ gầm lên, 'Da vàng! Quis tulerit Gracchos de seditione querentes.' Người ta kể rằng từ đó về sau không còn chuyên viên thống kê nào dám trêu chọc Bác sĩ Polycarp nữa."
Barker gật gù với vẻ uyên bác đơn thuần. Còn Lambert chỉ hừ một tiếng.
"Đây lại là một câu chuyện khác," Quin lặp lại không biết chán. "Trong một thung lũng thuộc vùng đồi xanh xám của đất nước Ireland mưa sụt sùi, có một bà lão rất già sống ở đó, người có ông bác luôn đại diện cho Đại học Cambridge trong Giải đua thuyền. Nhưng nơi thung lũng xanh xám của mình, bà chẳng hề hay biết điều đó: bà còn chẳng biết có sự tồn tại của Giải đua thuyền. Bà cũng chẳng hề biết mình có một người bác. Bà chưa từng nghe danh ai trên đời, ngoại trừ Vua George Đệ Nhất, người mà bà từng nghe tên (tôi chẳng rõ vì sao) và dành trọn niềm tin phó thác đơn sơ vào ký ức lịch sử về ngài. Rồi thời gian qua đi theo ý Chúa, người ta phát hiện ra ông bác kia thực ra chẳng phải bác ruột của bà, và họ đến báo cho bà biết. Bà mỉm cười qua giọt nước mắt và chỉ thốt lên: 'Đức hạnh chính là sự đền đáp cho chính nó.'"
Lại một khoảng không lặng ngắt, rồi Lambert lên tiếng—
"Nghe có vẻ bí ẩn đấy."
"Bí ẩn!" người kia thốt lên. "Sự hài hước chân chính bao giờ chẳng bí ẩn. Các anh không nhận ra sự kiện trọng đại nhất của thế kỷ mười chín và hai mươi sao?"
"Sự kiện gì cơ?" Lambert cộc lốc hỏi.
"Rất đơn giản," người kia đáp. "Trước đây, sự thất bại của một trò đùa là ở chỗ người ta không hiểu được nó. Còn ngày nay, chiến thắng huy hoàng của một trò đùa lại chính là ở chỗ người ta chẳng thể hiểu nổi. Sự hài hước, các bạn tôi ơi, là sự thiêng liêng duy nhất còn sót lại của nhân loại. Đó là thứ duy nhất khiến các anh hoàn toàn khiếp sợ. Hãy nhìn cái cây kia xem."
Những người đồng hành cùng anh mơ hồ nhìn về phía một cây dẻ giẻ đang vươn cành ra ngoài từ đỉnh đồi.
"Giả sử," ông Quin nói, "tôi bảo rằng các anh không thấy được những chân lý khoa học vĩ đại mà cái cây đó thể hiện, dù chúng phơi bày ngay trước mắt bất kỳ ai có trí tuệ, thì các anh sẽ nghĩ gì hay nói gì? Các anh sẽ chỉ coi tôi như một kẻ hợm chữ với mấy thuyết tào lao về tế bào thực vật. Giả sử tôi bảo các anh không thấy được sự yếu kém tồi tệ của chính quyền địa phương qua cái cây đó, các anh sẽ gạt tôi sang một bên, coi tôi như một kẽ Xã hội chủ nghĩa gàn dở với mấy trò nhảm nhí về công viên công cộng. Còn nếu tôi bảo các anh đã phạm phải tội kịch thảm là nhìn cái cây mà không thấy trong đó một tôn giáo mới, một sự mặc khải đặc biệt của Chúa, các anh sẽ chỉ bảo tôi là kẻ huyền học rồi chẳng bận tâm thêm nữa. Nhưng nếu"—và anh giơ một bàn tay lên đầy vẻ uy nghiêm của giáo hoàng—"nếu tôi bảo các anh không thể nhận ra sự hài hước của cái cây đó, còn tôi lại thấy được sự hài hước của nó—chúa ơi! Các anh sẽ lăn lộn dưới chân tôi ngay."
Anh ngập ngừng một chút rồi tiếp tục.
"Đúng vậy; một óc hài hước, một óc hài hước kỳ lạ và tinh tế, chính là tôn giáo mới của nhân loại! Đó là mục tiêu mà con người sẽ dốc lòng hướng tới với sự khổ hạnh của những bậc thánh nhân. Người ta sẽ đặt ra những bài tập, những bài tập tâm linh về nó. Người ta sẽ hỏi: 'Anh có thấy sự hài hước của hàng rào sắt này không?' hay 'Anh có thấy sự hài hước của cánh đồng lúa mì này không? Anh có thấy sự hài hước của những vì sao? Anh có thấy sự hài hước của những buổi hoàng hôn?' Đã bao lần tôi tự cười đến mức thiếp đi trước một buổi hoàng hôn sắc tím."
"Chắc chắn rồi," ông Barker nói, vẻ lúng túng nhưng cố tỏ ra hiểu biết.
"Để tôi kể cho các anh nghe một câu chuyện khác. Rất nhiều lần xảy ra chuyện các nghị sĩ vùng Essex lại thiếu đúng giờ hơn người ta tưởng. Người kém đúng giờ nhất trong số các nghị sĩ Essex có lẽ là James Wilson, người đã nói, ngay trong lúc đang ngắt một bông hoa anh túc—"
Lambert đột ngột quay người lại, cắm mạnh chiếc gậy xuống đất trong tư thế thách thức.
"Auberon," anh nói, "thôi ngay đi. Tôi không chịu nổi nữa đâu. Toàn là chuyện tào lao."
Cả hai người đều chằm chằm nhìn anh, bởi những lời ấy phát ra đầy bùng nổ, như thể đã bị dồn nén một cách khổ sở từ rất lâu.
"Anh không có," Quin bắt đầu, "không—"
"Tôi đéo quan tâm," Lambert dữ dội cắt lời, "liệu tôi có 'một óc hài hước tinh tế' hay không. Tôi không chịu nổi nữa. Tất cả chỉ là một trò lừa bịp quái đản. Chẳng có chút gì buồn cười trong mấy cái chuyện quỷ quái đó cả. Anh biết rõ điều đó chẳng kém gì tôi."
"Ồ," Quin chậm rãi đáp, "đúng là tôi, với tiến trình tư duy có phần chậm chạp của mình, chẳng thấy có trò đùa nào trong đó cả. Nhưng óc cảm nhận tinh tế hơn của Barker lại nhận ra đấy."
Barker đỏ bừng mặt vì tức giận, nhưng vẫn tiếp tục nhìn chằm chằm về phía chân trời.
"Đồ ngu," Lambert chửi; "sao anh không thể giống như những người bình thường chứ? Sao anh không nói cái gì đó thực sự buồn cười, hoặc là ngậm miệng lại? Một kẻ ngồi đè lên chiếc mũ của mình trong kịch hề còn buồn cười hơn anh gấp hàng trăm lần."
Quin nhìn anh chằm chằm. Họ đã lên tới đỉnh dốc và luồng gió đập thẳng vào mặt họ.
"Lambert," Auberon nói, "anh là một người vĩ đại và tốt lành, dù tôi chết liền nếu nhìn anh giống như thế. Anh còn hơn thế nữa. Anh là một nhà cách mạng vĩ đại hay kỵ sĩ giải phóng thế giới, và tôi mong được thấy tượng anh được tạc bằng đá cẩm thạch đứng giữa Luther và Danton, nếu được thì hãy giữ nguyên tư thế hiện tại, chiếc mũ hơi lệch sang một bên. Trên đường lên đồi tôi đã nói rằng sự hài hước kiểu mới là tôn giáo cuối cùng. Anh đã biến nó thành thứ mê tín cuối cùng. Nhưng để tôi đưa ra cho anh một lời cảnh báo rất nghiêm túc. Hãy cẩn thận khi yêu cầu tôi làm bất cứ điều gì kỳ quái, như bắt chước kẻ trong kịch hề và ngồi đè lên mũ của mình. Bởi vì tôi là một kẻ mà tâm hồn đã trút sạch mọi thú vui ngoại trừ sự rồ dại. Và chỉ cần một đồng xu thôi là tôi sẽ làm thật đấy."
"Làm đi xem nào," Lambert vung chiếc gậy đầy kiên nhẫn. "Như thế còn buồn cười hơn mấy chuyện tào lao mà anh với Barker nói đấy."
Quin, đứng trên đỉnh đồi, vươn tay về phía đại lộ chính của Công viên Kensington.
"Cách đây hai trăm thước," anh nói, "là tất cả những người quen thuộc giới thượng lưu của các anh, những kẻ chẳng có việc gì trên đời ngoài việc giố mắt nhìn nhau và nhìn chúng ta. Chúng ta đang đứng trên một điểm cao dưới bầu trời bao la, một đỉnh núi của sự tưởng tượng, một núi Sinai của sự hài hước. Chúng ta đang ở trên một bục giảng hay một diễn đài vĩ đại, rực rỡ dưới ánh nắng mặt trời, và một nửa thành London có thể nhìn thấy chúng ta. Hãy cẩn thận với những gì anh gợi ý cho tôi. Vì trong tôi có một sự điên rồ vượt xa cả sự tuẫn đạo, sự điên rồ của một kẻ rảnh rỗi đến tận cùng."
"Tôi chẳng hiểu anh đang khua môi múa mép cái gì nữa," Lambert khinh khỉnh nói. "Tôi chỉ biết thà anh đứng bằng cái đầu ngớ ngẩn của anh còn hơn là nói lắm như thế."
"Auberon! vì Chúa...." Barker kêu lên, nhòm người về phía trước; nhưng anh đã quá trễ. Mọi khuôn mặt từ khắp các băng ghế và đại lộ đều quay về hướng họ. Các nhóm người dừng lại và những đám đông nhỏ bắt đầu tụ tập; ánh nắng gắt chiếu sáng toàn bộ cảnh tượng với sắc xanh lục, xanh lam và đen, trông như một bức tranh trong cuốn sách đồ chơi của trẻ con. Và trên đỉnh đồi nhỏ, ông Auberon Quin đứng bằng đầu một cách cực kỳ gọn gàng và khéo léo như một vận động viên, rồi quơ quơ đôi ủng da bóng lộn trên không trung.
"Vì Chúa, Quin, đứng dậy đi, đừng làm trò hề nữa," Barker vừa kêu lên vừa đập tay vào nhau lúng túng; "cả cái thành phố này sẽ kéo đến đây mất."
"Phải đấy, đứng dậy đi, đứng dậy đi man," Lambert vừa buồn cười vừa bực mình nói. "Tôi chỉ đùa thôi; đứng dậy đi."
Auberon bật người đứng dậy ngay lập tức, và quăng chiếc mũ của mình cao hơn cả những ngọn cây, rồi bắt đầu nhảy lò cò một chân với một nét mặt vô cùng nghiêm trọng. Barker dậm chân điên cuồng.
"Ôi, về nhà thôi Barker, kệ hắn ở lại," Lambert nói; "mấy gã cảnh sát đứng đắn và chuẩn mực của anh sẽ chăm sóc hắn thôi. Họ đến kia kìa!"
Hai người đàn ông trông nghiêm nghị trong bộ đồng phục nghiêm trang đi lên đồi về phía họ. Một người cầm một tờ giấy trên tay.
"Hắn ở kia kìa, viên quan," Lambert vui vẻ nói; "chúng tôi không chịu trách nhiệm về hắn đâu."
Viên sĩ quan nhìn ông Quin đang nhảy nhót với ánh mắt điềm tĩnh.
"Thưa các ông, chúng tôi đến không phải," anh ta nói, "vì điều mà tôi nghĩ các ông đang ám chỉ. Chúng tôi đến từ đại bản doanh để thông báo về sự lựa chọn của Đức Nhà Vua. Theo quy tắc thừa hưởng từ chế độ cũ, tin tức phải được mang đến cho Tân Quốc vương ngay lập tức, dù ngài ở đâu; vì vậy chúng tôi đã đi theo các ông qua Công viên Kensington."
Đôi mắt Barker rực sáng trên khuôn mặt tái nhợt. Cả đời anh luôn bị thiêu đốt bởi tham vọng. Với một sự bao dung trí tuệ có phần đần độn, anh thực sự tin vào phương pháp lựa chọn ngẫu nhiên các quân chủ chuyên chế. Nhưng gợi ý đột ngột này, rằng sự lựa chọn có thể đã rơi vào anh, khiến anh bàng hoàng vì sung sướng.
"Ai trong chúng tôi," anh bắt đầu, và viên chức kính cẩn ngắt lời anh.
"Rất tiếc không phải ông, thưa ông. Nếu tôi được phép nói, chúng tôi biết những đóng góp của ông cho Chính phủ, và sẽ rất biết ơn nếu đúng là ông. Sự lựa chọn đã rơi vào...."
"Chúa ơi!" Lambert nhảy lùi lại hai bước. "Không phải tôi đấy chứ. Đừng bảo tôi là quốc vương tự trị của toàn thể nước Nga nhé."
"Không, thưa ông," viên sĩ quan nói, hắng giọng một tiếng rồi liếc nhìn về phía Auberon, người vào thời điểm đó đang chui đầu vào giữa hai chân và kêu lên như một con bò; "người quý ông mà chúng tôi phải chúc mừng hình như vào lúc này—hừm—hừm—đang bận rộn."
"Không thể là Quin được!" Barker hét lên, lao về phía anh; "không thể nào. Auberon, vì Chúa hãy tỉnh táo lại đi. Anh vừa được chọn làm Vua đấy!"
Với cái đầu vẫn lộn ngược giữa hai chân, ông Quin khiêm tốn trả lời—
"Tôi không xứng đáng. Tôi không thể đòi hỏi một cách hợp lý rằng mình ngang hàng với những người đàn ông vĩ đại từng nắm giữ quyền lực của nước Anh trước đây. Có lẽ đặc điểm duy nhất mà tôi có thể tự hào là tôi có lẽ là vị quân chủ đầu tiên từng bày tỏ tâm hồn mình với nhân dân Anh trong tư thế đầu và thân thể như thế này. Điều này theo một nghĩa nào đó có thể trao cho tôi, xin trích dẫn một bài thơ tôi viết thời trẻ—"
Một vị thế cao quý hơn trên mặt đất
Hơn cả dũng khí, trí tuệ, hay dòng tộc
Có thể trao cho những vị vua chiến binh xưa.
"Trí tuệ được làm sạch nhờ tư thế này—"
Lambert và Barker cùng lao về phía anh.
"Anh không hiểu à?" Lambert kêu lên. "Không phải trò đùa đâu. Họ thực sự đã biến anh thành Vua rồi. Chắc chắn rồi! Gu của họ quái dị thật."
"Các Giám mục vĩ đại thời Trung Cổ," Quin vừa nói vừa quơ chân trên không trung, khi anh bị kéo đứng dậy trong tình trạng gần như lộn ngược, "thường có thói quen từ chối vinh dự bầu chọn ba lần rồi mới chấp nhận. Chỉ có một chi tiết nhỏ phân biệt tôi với những người vĩ đại đó. Tôi sẽ chấp nhận vị trí này ba lần rồi sau đó mới từ chối. Ôi! Tôi sẽ dốc sức vì các bạn, những người dân trung thành của tôi! Các bạn sẽ có một bữa tiệc của sự hài hước."
Đến lúc này anh đã được đưa về đúng tư thế đứng, và hai người đàn ông vẫn đang cố gắng trong vô vọng để làm cho anh hiểu được tính chất nghiêm trọng của tình hình.
"Anh chẳng phải đã bảo tôi sao, Wilfrid Lambert," anh nói, "rằng tôi sẽ có giá trị công cộng hơn nếu tôi áp dụng một hình thức hài hước bình dân hơn? Và khi nào thì một hình thức hài hước bình dân nên được gắn chặt vào tôi hơn là lúc này, khi tôi đã trở thành người yêu quý của cả một dân tộc? Viên sĩ quan," anh tiếp tục, hướng về phía người đưa tin đang bàng hoàng, "chẳng lẽ không có nghi lễ nào để kỷ niệm sự tiến vào thành phố của tôi sao?"
"Các nghi lễ," viên chức bắt đầu lúng túng, "đã bị bỏ qua ít nhiều trong một thời gian ngắn, và—"
Auberon Quin bắt đầu từ từ cởi áo khoác ngoài của mình ra.
"Mọi nghi lễ," anh nói, "đều nằm ở sự đảo ngược những điều hiển nhiên. Vì vậy, người ta khi muốn làm linh mục hay thẩm phán thì ăn mặc như phụ nữ. Mặc giúp tôi chiếc áo khoác này vào." Và anh giơ nó ra.
"Nhưng, tâu Bệ hạ," viên sĩ quan nói, sau một hồi ngơ ngác và thao tác, "Bệ hạ đang mặc nó với phần vạt áo ở phía trước."
"Sự đảo ngược những điều hiển nhiên," Vua thản nhiên nói, "là điều gần nhất mà chúng ta có thể đạt tới nghi lễ với trang thiết bị không hoàn hảo của mình. Dẫn đường đi."
Phần còn lại của buổi chiều và buổi tối hôm đó đối với Barker và Lambert là một cơn ác mộng mà họ không thể nhận thức hay nhớ lại một cách rõ ràng. Vua, với chiếc áo khoác mặc ngược, đi về phía những con phố đang chờ đón anh, và Cung điện Kensington cũ kỹ vốn là dinh thự Hoàng gia. Khi anh đi qua những nhóm người nhỏ, các nhóm người biến thành những đám đông, và phát ra những âm thanh có vẻ kỳ lạ để chào đón một quân chủ chuyên chế. Barker đi phía sau, đầu óc quay mòng mòng, và khi đám đông ngày càng đông đúc hơn, những âm thanh càng trở nên kỳ lạ hơn. Và khi anh tới khu chợ lớn đối diện nhà thờ, Barker biết rằng anh đã tới nơi, dù anh đang đi sau hàng bãi, bởi vì một tiếng tung hô vang lên như chưa từng chào đón bất kỳ vị vua nào trên trái đất trước đây.
