——Cảm tưởng sau khi dịch "Phúc Lộc Thọ"
Thật là tình cờ, tôi vừa dịch xong "Phúc Lộc Thọ" thì đi xem bộ phim đoạt giải Oscar của Mỹ mang tên "Tình mẫu tử thâm thiết" (Terms of Endearment). Ngay lập tức, tình mẫu tử kiểu Trung Quốc và tình mẫu tử thuần Mỹ đã tạo nên một sự đối chiếu rõ rệt trong lòng tôi.
Những gì nữ nhà văn Mỹ gốc Hoa Amy Tan thể hiện qua ngòi bút chính là tình mẫu tử truyền thống kiểu Trung Quốc mà đại đa số độc giả Trung Quốc chúng ta đều vô cùng am hiểu và quen thuộc: sự hiếu thảo, vâng lời, nhẫn nại, giữ lễ nghĩa của những người con gái. Dù có bị mẹ ruột chê trách, nhưng trước khi mẹ qua đời, họ vẫn vội vã chạy về chịu tang; thậm chí vì muốn cứu mạng mẹ mà không tiếc cắt cả thịt trên cánh tay mình làm thuốc dâng mẹ... Còn tình mẫu tử kiểu Trung Quốc lại càng bao trùm khắp chốn, là một thứ vĩ đại làm rung động lòng người, là sự hy sinh triệt để, toàn diện và quên mình. Điều này mỗi độc giả Trung Quốc chúng ta đều có thể cảm nhận sâu sắc. Tình mẫu tử Trung Quốc: từ khi đứa trẻ sinh ra cho đến lúc chúng lập gia đình, lo toan đám cưới, nhà tân hôn, mua đồ điện gia dụng, sinh con ra lại phụ giúp chăm bẵm. Có những gia đình ba người mà bố mẹ đã bước sang tuổi ba mươi, bốn mươi rồi, vẫn còn phải dùng tiền lương hưu của thế hệ trước để trang trải.
Đương nhiên, đoạn trên là do người viết dựa theo phong tục xã hội hiện nay mà thuận thế bổ sung thêm cho bà Tan. Nhưng dù thế nào đi nữa, tình mẫu tử kiểu Trung Quốc vẫn là một sự hy sinh hiếm có trên thế giới theo suy nghĩ của tôi. Các bà mẹ sở dĩ tâm nguyện làm thế là vì mẹ của họ, rồi mẹ của mẹ họ, cứ thế truyền qua từng thế hệ như vậy.
Thế nhưng, những người con gái Mỹ dưới ngòi bút của bà Tan thì sao: Dù họ cũng tóc đen da vàng, trong đó có người mang một nửa dòng máu da trắng, nhưng họ sinh ra ở Mỹ, lớn lên ở Mỹ, được nuôi lớn bởi "Coca-Cola và pizza". Họ không hiểu, hoặc chỉ nói được chứ không đọc được chữ Hán, cũng không hiểu gì về Trung Quốc, nghe nhầm "Thái Nguyên" thành "Đài Loan", họ quả thực đã là những người Mỹ chính gốc. Những người con gái Mỹ này cũng hết mực yêu thương mẹ mình, nhưng lại không thể chịu đựng nổi tình mẫu tử bao trùm, len lỏi khắp nơi của những người mẹ Trung Quốc. Giống như lời của một người con gái Mỹ đã nói: "Cách người mẹ Trung Quốc thể hiện tình yêu thường không quan tâm đến cảm xúc của chúng ta: bọn họ nghĩ gì, những hoang mang, những bất an của chúng ta, mà chỉ chăm chăm quan tâm đến chuyện ăn uống, liên tục nhét nem cuốn, cơm bát bảo vào miệng con cái — nhưng lại rất ít khi hỏi xem chúng đang suy nghĩ điều gì..." Quả thực, những người bà mẹ Trung Quốc ấy chỉ biết nhét đồ ăn, một lòng mong con hóa phượng mà hoàn toàn không tôn trọng ý nguyện cá nhân của các cô con gái. Sự can thiệp vừa bá đạo vừa từ bi ấy khiến cho những người con gái Mỹ dở khóc dở cười, đôi khi thực sự khiến họ vô cùng bực bội. Thế nên từ nhỏ, họ đã phải đấu tranh cực khổ với những người mẹ Trung Quốc để giành lấy một chút độc lập và quyền lực cho bản thân. Từ việc phản đối làm thần đồng mà thà làm một đứa trẻ bình thường, cho đến những chuyện lớn như kết hôn hay ly hôn, họ đều không muốn mẹ nhăn tay can thiệp. Xã hội Mỹ dạy cho họ các chuẩn mực sống của người Mỹ, họ đã quen thuộc và tự nhiên sống theo các chuẩn mực ấy. Những chuẩn mực của Mỹ này lại chính là "luật chơi" mà các bà mẹ Trung Quốc coi thường. Chẳng hạn theo chuẩn mực Mỹ, con gái kiên quyết rằng dù mẹ có đến thăm cũng phải gọi điện hẹn trước một tiếng. Người mẹ lại cho rằng giữa mẹ con với nhau việc gì phải khách sáo như thế? Người mẹ cho rằng sự thành công của con gái chính là niềm tự hào của mình, trong khi con gái lại nghĩ mình là mình, mẹ là mẹ, mẹ không nên vì thành tích của con mà đi khoe khoang khắp nơi. Con gái tặng mẹ một bộ bát đĩa không thấy mẹ dùng, liền đinh ninh rằng chắc chắn mẹ không thích bộ bát đĩa này, nhưng thực ra là vì mẹ quá thích bộ bát đĩa ấy nên không nỡ dùng. Con gái gặp khủng hoảng hôn nhân, thà tìm bác sĩ tư vấn tâm lý chứ không chịu thổ lộ với mẹ mình, còn mẹ lại cho rằng bác sĩ tâm lý chỉ khiến người ta càng thêm u mê, chuyện thế này đương nhiên phải tâm sự với mẹ... Những chuyện thoạt nhìn có vẻ là vụn vặt trong đời sống như thế đã tạo ra một số rào cản giữa mẹ và con, thế nhưng lại chẳng thể lung lay nổi tình cảm sâu nặng tự nhiên giữa hai mẹ con. Cứ thế những ân oán đan xen, vừa yêu vừa đấu tranh, dòng nước ấy sẽ chẳng bao giờ ngừng chảy cho đến khi một người rời khỏi cõi đời, người kia mới phát hiện ra hóa ra mình lại yêu mẹ tha thiết nhường nào!
Bốn người mẹ Trung Quốc trong truyện đều rời khỏi đại lục Trung Quốc để đến San Francisco vào năm 1949, mỗi người bọn họ đều đã vĩnh viễn bỏ lại một phần bản thân mình ở đại lục Trung Quốc rồi! Thế nhưng, họ buộc phải nhập gia tùy tục, miễn cưỡng sống theo lối sống của nước Mỹ: họ sùng bái Chúa Trời, nhưng đồng thời cũng sợ vua thủy tề. Trong một buổi dã ngoại trên bờ biển phỏng theo lối sống Mỹ, một gia đình trong số họ đã thất lạc mất một đứa con trai. Ở một đất nước hoàn toàn xa lạ, họ chỉ cảm thấy tứ bề là khủng hoảng, hiểm họa rình rập. Các bà mẹ vì muốn giành lấy một góc bình yên cho gia đình nhỏ, gần như ngày nào cũng phải đấu tranh với một nỗi sợ hãi không tên, lo lắng một tai họa nào đó sẽ trở thành sự thật, né tránh đủ mọi bãi đá ngầm và xoáy nước, tựa như những phạm nhân chịu tội lăng trì thời cổ đại, từng đao từng đao gặm nhấm nỗi đau cho đến khi rời khỏi thế giới này mới được giải thoát.
Điều mà các bà mẹ không an tâm nhất chính là con gái của mình. Trên người các cô con gái gửi gắm biết bao tâm nguyện chưa thành của họ. Họ hy vọng những đứa con sinh ra ở chốn tha hương có thể trở thành một chú thiên nga kiều diễm. Thế nhưng sự thật lại khiến các bà mẹ Trung Quốc thất vọng: những người con gái này là "những kẻ ngốc sinh ra ở Mỹ chưa từng thấy sự đời", các bà mẹ chỉ đành "bất lực nhìn những người con gái này lớn khôn trưởng thành, sinh con đẻ cái", từ đó thốt lên tiếng thở dài bi thảm rằng: "Tôi và con gái cách nhau một con sông, tôi vĩnh viễn chỉ có thể đứng ở bên bờ này mà ngóng theo nó". Để giao tiếp với con gái, các bà mẹ hết lời kiên nhẫn kể cho chúng nghe câu chuyện của mình, thế nhưng phản ứng của các cô con gái chỉ là nhai kẹo cao su liên tục, rồi thổi ra một quả bóng to hơn cả má!
Những người con gái Mỹ cũng có nỗi khổ tâm khó nói của riêng họ: Họ tự nhận mình là người Mỹ, nhưng mẹ lại dùng chuẩn mực của người Trung Quốc để yêu cầu họ, trong khi xã hội lại xếp họ vào hàng "dân tộc thiểu số", đứng ngoài những người Mỹ chính gốc. Định kiến ấy thậm chí còn ảnh hưởng đến cả hôn nhân của họ. Điều càng khiến họ đau đầu hơn nữa chính là dòng máu Trung Quốc đang chảy trong huyết quản. Họ có sẵn sự khiêm nhường, ôn uyên thuần túy kiểu Trung Quốc, điều này khiến họ cảm thấy lúng túng và bối rối trước những người chồng Mỹ thực thụ và lối sống gia đình thuần Mỹ, từ đó dẫn đến khủng hoảng hôn nhân hoặc thậm chí thất bại hoàn toàn! Gen Trung Quốc tiềm ẩn trong dòng máu này, chỉ khi họ đặt chân lên mảnh đất Trung Quốc mới đột nhiên sôi trào cuộn cuộn. Cuối tiểu thuyết, Ngô Tinh Mỹ cuối cùng cũng hội ngộ với người chị cùng mẹ khác cha thất lạc bốn mươi năm ở sân bay Thượng Hải. Dù là người con gái Mỹ hay người con gái đại lục Trung Quốc, cả hai bên đều cùng chung một người mẹ Trung Hoa vĩ đại! Nét bút này vừa thâm trầm tự nhiên, vừa khiến người ta dư vị mãi khôn nguôi.
Toàn bộ cuốn sách được chia thành phần Mẹ và phần Con. Là một độc giả Trung Quốc, tôi tự nhiên sẽ thiên vị phần Con nhiều hơn, qua đó để thấu hiểu tâm tư và quan niệm của những người Mỹ gốc Hoa; còn về phần phần Mẹ, dẫu sao tác giả cũng chưa quen thuộc với lịch sử và môi trường xã hội Trung Quốc, khiến độc giả Trung Quốc không tránh khỏi có cảm giác gãi ngứa ngoài giày. Thế nhưng xét trên tổng thể cuốn sách, phần Mẹ và phần Con hô ứng khớp với nhau, vừa có thể đứng độc lập thành chương, lại vừa có thể kết nối thành một thể thống nhất.
Để chiều theo thói quen đọc sách của độc giả Trung Quốc, đồng thời cố gắng giữ lại nét hài hước nguyên bản và sự dí dỏm kiểu Mỹ, trong quá trình dịch thuật, tôi đã kết hợp giữa dịch sát nghĩa và dịch phóng tác. Đặc biệt các tiêu đề đều do dịch giả tự thêm vào chứ không dịch sát theo nguyên văn.
Đồng dịch giả - cô Nghiêm Ánh Hải là cựu học sinh trường Đại học Saint John khóa 49. Toàn bộ quá trình dịch tác phẩm đã nhận được sự ủng hộ và hướng dẫn nhiệt tình từ cô, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tại đây!
Trịnh Nãi San
