TÂM THẾ NHÂN

VIÊN GIÀU CÓ

Đ ến một thời điểm nào đó, ta thức tỉnh.

Với tôi, đó có thể là lúc cha bảo với tôi rằng sau một năm nhà trẻ, sẽ đến một năm mẫu giáo lớn, sáu năm tiểu học, sáu năm trung học, bốn năm đại học, thêm ba năm sau đại học, chừng bốn mươi năm làm việc – rồi nghỉ hưu. “Cũng như ông nội ấy,” cha nói. Khi ấy, tôi mới ba tuổi.

Hoặc đó có thể là thời điểm sếp la hét vì một sơ suất nho nhỏ tôi gây ra – và sếp còn chưa hề hay biết tôi vừa nhận được lời mời làm việc từ công ty mơ ước của tôi. Giữa cơn la ó, tôi đã có thể giơ tay lên và dõng dạc cất lời, “Được rồi. Tôi thôi việc.” Đó là một khoảnh khắc thật đã.

Một thời điểm nữa là khi tôi thôi việc để gia nhập công ty tôi đã tự

gây dựng mười tám tháng trước đó. Một thời điểm khác, tôi nhận ra mình đã hoang phí cơ nghiệp của mình khi bán công ty đi và mất hết tiền của.

Rất nhiều lần, tôi từ người làm công thành chủ doanh nghiệp, trở

lại làm công, rồi lại thành chủ doanh nghiệp. Chưa từng làm gì đến nơi đến chốn. Chưa từng thấu tỏ điều gì. Có gì ở đây để thấu tỏ? Rằng đã chẳng còn gì.

Cuộc Cách mạng Công nghiệp đã nhường chỗ cho cái-gọi-là nền Công nghiệp Tri thức, giờ đây nền Công nghiệp Tri thức lại nhường chỗ cho đứa con đẻ hoàn toàn mới mẻ sinh ra từ những chuyển dịch kiến tạo mang tính lịch sử – nền Kinh tế Ý tưởng.

Không phải lúc nào tôi cũng sẵn sàng cho điều này. Tôi đánh mất phương hướng. Đã bao lần tôi dằn vặt, “Sao mình lại gặp chuyện này NỮA vậy!?” Và tần suất tôi lặp lại câu hỏi này càng lúc càng lớn. Thế giới đang biến đổi chóng mặt và tôi không hiểu phải hành động thế nào.

Tôi sợ hãi.

Sự chuyển dịch ấy là gì vậy?

Sự chuyển dịch ấy có thể được tóm gọn lại: mọi việc có thể thuê làm bên ngoài sẽ được thuê làm bên ngoài. Bất cứ thứ gì có thể thế

chỗ bằng công nghệ sẽ đều bị thế chỗ bằng công nghệ. Tất cả độc giả của cuốn sách này ít nhiều đều lớn lên trong nền kinh tế công nghệ và một phần của nền kinh tế tri thức. Nhưng công nghiệp đã được chuyển sang thuê làm bên ngoài, ở những vùng xa xôi trên thế giới, hoặc là chuyển cho rô bốt. Và giờ đây, tri thức cũng đã được thuê bên ngoài. Những tu sĩ sống trong các tu viện hẻo

lánh biệt lập lao tâm khổ tứ hàng năm trời vì một cuốn sách, và rồi máy in Gutenberg loại bỏ nhu cầu cần những người như họ, gần như mọi kỹ năng – kể cả những kỹ năng phải trả giá bằng việc học hành khổ luyện – đều được thuê làm ở một nơi nào đó. Con ngựa nhường chỗ cho xe hơi. Đầu ghi hình nhường chỗ cho video phát trực tiếp. Hiệu sách nhường chỗ cho Amazon. Một vài câu chuyện trong số đó thật buồn. Tôi nhớ cảm giác lang thang trên lối đi giữa các hiệu sách trong khu mua sắm. Tôi luyến tiếc những sảnh chơi điện tử với các trò như Asteroids và Pac-Man. Tôi thực lòng hoài niệm những ngày truyền hình chỉ có ba kênh và ta phải tìm ra đúng chương trình để xem cho thỏa chí. Tôi tiếc cảm giác buồn chán, chỉ vạ vật trên giường và mơ mộng về tương lai, hoặc dong xe trên những con đường ngoại ô yên bình kiếm lũ bạn chơi cùng. Rồi ngồi ở nhà với ông bà vào tối thứ Bảy, cười ngặt nghẽo lúc xem phim “The Golden Girls” vì đó là điều giúp ông bà và tôi thêm gắn bó với nhau. Giờ đây, tụi trẻ và bố mẹ có quá nhiều thứ

để quan tâm, một mắt dán vào điện thoại, mắt kia dán lên tivi với ti tỉ kênh, còn một con mắt nữa, ai biết chỗ nào?

Cưỡng lại sự đổi thay thì thật ngu ngốc. Chẳng khác nào bảo mặt trời không nên mọc buổi mai nữa, bởi ánh bình minh rút ngắn giấc ngủ của tôi. Không thể cứ ngủ vùi trước những gì đang xảy đến. Vài năm trước tôi viết một bài đăng blog với nhan đề “10 lý do bạn buộc phải thôi việc.” Bài đăng này có hàng triệu lượt xem trên nhiều nền tảng khác nhau. Nhiều người thích bài viết này vì cảm thấy không hạnh phúc với công việc của mình VÀ rằng có gì đó tốt đẹp hơn dành cho họ. Mọi người viết cho tôi, “Tôi biết mình có thể thực hiện được mục tiêu đích thực dành cho mình, miễn rằng tôi biết được mục tiêu ấy là gì.”

Choose Yourself, cùng bạn đồng hành The Choose Yourself Guide to Wealth (tạm dịch: Chỉ dẫn hướng tới sự giàu sang) chứa đựng phần lớn giải pháp.

Một bình chứa nước không thể đựng thêm nước nếu nó đã đầy hoặc chứa toàn nước bẩn. Đó chính là tôi trong tình cảnh tuyệt vọng nhất. Nước dơ hầy, nổi váng. Không ai thèm uống. Không ai thèm dung nạp tôi. Tôi buộc phải dốc sạch bình chứa. Tôi ly hôn và khánh kiệt, mất cả gia đình và khốn khổ khốn nạn. Giải pháp duy nhất là không làm thuê, cũng không làm chủ doanh nghiệp, mà là một kiểu lai, như tôi sẽ gọi trong cuốn sách này, một “nhân viên giàu có,” chính là dạng kết hợp của cả hai tâm thế này. Nó nắm trong tay những công cụ chuẩn xác để sống sót và tiến lên trong nền kinh tế ngày nay.

Trước đây, tôi đã viết về những việc cần làm để xả sạch bình chứa, để trở nên trong lành hơn và bắt đầu xây dựng những kỹ năng ấy.

Trong cuốn sách này, tôi cung cấp thêm những chi tiết về việc phát triển tâm thế “nhân viên giàu có” quan trọng ra sao và tâm thế ấy có thể vận dụng để làm bệ phóng đưa ta đến với thành công và hạnh phúc. Liệu nó có giống hệt với Tôi lựa chọn chính mình? Đây chính là phần thêm vào. Bạn lựa chọn chính mình khi bạn nhận ra lớp mạng che phủ là những ảo ảnh tấn công ta hằng ngày từ mọi phía của một xã hội luôn tìm cách kiểm soát nhưng lại ngụy trang dưới lốt muốn giúp đỡ ta. Mọi người sẽ cười cợt, chống đối, và rốt cuộc, vì không còn lựa chọn nào khác, phải tôn trọng và tưởng thưởng cho những người biết lựa chọn chính mình.

NGUYÊN TẮC CƠ BẢN:

Mỗi ngày đều tập trung vào 1% cải thiện điều tôi gọi là “Thực hành thường nhật.”

SỨC KHỎE THỂ CHẤT:

Một thứ, như anh bạn Tom Rath của tôi viết trong Are You Fully Charged? (tạm dịch: Bạn đã sạc đầy chưa?), nói cho cùng chính là

“ăn uống, di chuyển, ngủ.” Ăn uống tử tế hơn. Di chuyển tử tế

hơn. Ngủ tử tế hơn. Điều này không có nghĩa là “Ăn uống tuyệt hảo.” Chỉ đơn giản là, tuần này ăn uống lành mạnh hơn một chút so với tuần trước. Như Tom diễn đạt, “Ta đều biết cái gì là tốt, cái gì là hại với bản thân. Hãy nhìn vào phần ăn của mình và chỉ cần đảm bảo rằng những thứ tích cực chiếm ưu thế hơn phần tiêu cực. Và áp dụng tương tự với việc ngủ (8 tiếng thì tốt hơn 2 tiếng) cũng như di chuyển. Di chuyển trở nên đặc biệt quan trọng trong xã hội chúng ta: mỗi xu hướng đều làm tăng số giờ đồng hồ ta ngủ mỗi tuần so với thế hệ cha mẹ chúng ta. Thêm nhiều công việc dạng tĩnh, nhiều nguồn giải trí tĩnh hơn. Thậm chí kiến trúc nơi làm việc cũng khích lệ ta ngồi yên và di chuyển ít đi. Như thế

không có nghĩa là bạn phải chạy đến phòng gym và tập tành mỗi ngày. Như Nassim Taleb nhắc trên kênh phát thanh trực tuyến của chúng tôi, “nhiều người lái xe hai dặm đến phòng gym chỉ để

đi bộ hai dặm trên máy chạy.” Chỉ cần đi bộ thôi. Hôm nay ráng đi nhiều hơn một chút so với hôm qua.

SỨC KHỎE CẢM XÚC:

Tránh dành thời gian với những người làm bạn thấy chán nản.

Dành thêm thời gian với những người bạn yêu thương và thương yêu bạn. Như thế không có nghĩa là tránh xa khỏi những người

bạn không thích. Bạn vẫn có thể mở lòng với họ. Nhưng bạn không phải thết họ bữa tối kèm sâm-panh mỗi ngày.

SỨC KHỎE TRÍ NÃO:

Rèn luyện “cơ bắp ý tưởng” như đã bàn luận trong mọi cuốn sách của tôi, cùng với cuốn Become an Idea Machine – Because Ideas are the Currency of the 21st Century2 của Claudia. Chính điều này đã biến đổi đáng kể cuộc đời tôi cứ mỗi sáu tháng một lần.

2 Alpha Books mua bản quyền và xuất bản với nhan đề Mỗi ngày 10 ý tưởng rèn luyện “cơ bắp” sáng tạo.

SỨC KHỎE TINH THẦN:

Xin nhắc lại, không cực đoan. Muốn vậy không cần bạn phải cầu nguyện hay thiền định 8 tiếng một ngày. Chỉ đơn thuần là “Biết ơn.” Bạn có thể thực hành điều này thường xuyên cỡ nào mỗi ngày? Hôm nay có thể nhiều hơn chút so với hôm qua? Lần đầu tiên tôi viết những điều gần giống đoạn trên, một người phụ nữ

hồi đáp rằng “lòng biết ơn” và “nỗi đau cảm xúc” không thể ở

chung trong đầu cô cùng một lúc. Ý tưởng ở đây đích xác là thế.

Ta chỉ có một khoảng thời gian hữu hạn trên chiếc phi thuyền bé tí phóng vụt qua dải thiên hà này. Tại sao lại phí hoài dù chỉ một khoảnh khắc vào sự đớn đau. Giờ đây, tôi phải thường xuyên hứng chịu nhiều nỗi đau, đủ nhiều để biết tôi phải chọn cách ứng xử ra sao: Tôi có thể ngưng lại một giây, để tâm đến điều đó, và cố

gắng thay thế những tiếc nuối và âu lo ấy bằng lòng biết ơn. Hãy tưởng tượng cơ thể chúng ta như những tảng đá lớn. Như

Michelangelo đã nói, mỗi tảng đá lớn đều chứa đựng trong đó một bức tượng.

Thực hành thường nhật chính là cách ta sử dụng tảng đá – bản thân mình, tất cả những nơi nào ta cảm thấy bị khóa chặt, và biến những tảng đá ấy trở thành tác phẩm nghệ thuật. Trên thực tế, có bốn tảng đá: thể chất, cảm xúc, trí tuệ và tinh thần, và bốn tác phẩm nghệ thuật ta từ tốn bắt tay vào chạm khắc sẽ làm nên viện bảo tàng của riêng ta. Ta đào sâu hơn nữa vào chính bản thân mình và thốt nhiên ta nhìn thấy nghệ thuật và thi ca bên trong đó. Tất cả trở nên thật choáng ngợp. Ta thốt lên, “Tôi chẳng thể

ngờ bản thân tôi lại sở hữu điều này.” Tôi chưa từng biết mình có những đam mê ấy. Tôi chưa từng biết mình có sức mạnh như thế.

Tôi chưa từng biết mình có những tài năng và khả năng nói “có”

với những điều đúng đắn và “không” với những điều sai lầm.

Đây là giai đoạn đầu tiên của việc Lựa chọn chính mình, khi tìm ra vẻ đẹp, tìm thấy ánh sáng, nội tâm ta có thể soi rọi và mang lại tầm nhìn cho tất cả những điều khác. Giai đoạn kế tiếp là khi ta nhận biết những người gác cổng với đúng bản chất của họ. Chính là những người quản lý, chỉ với một câu “Anh bị sa thải,” họ có thể

gây ra cho ta biết bao nhiêu tổn thương tình cảm và thống khổ

tiền bạc.

Hay những người gác cổng ngăn trở các cuốn sách của ta được xuất bản, hay những kẻ từ chối mua hàng của ta đúng vào lúc ta chỉ cần một lượt bán cuối cùng này thôi. Hay những người gác cổng không đời nào chịu thừa nhận nghệ thuật và những đam mê của ta, buộc ta phải làm việc trong những nhà máy theo nghĩa bóng, miễn sao ta trả bớt được những khoản nợ nần chồng chất vì ta nghĩ đó chính là những “món nợ” mà xã hội đòi hỏi ở ta (thế

chấp, vay nợ học phí…)

Giai đoạn hai này chính là sự mở đầu cho nền Kinh tế Ý tưởng.

Đến giờ ta đã biết việc sản xuất và công nghiệp có thể thuê ngoài hoặc sao chép. Đến giờ ta đã biết máy tính đã thay thế quản lý cấp trung trên quy mô lớn. Chúng ta cũng đang khám phá ra rằng, thậm chí tri thức cũng có thể thuê ngoài. Ngay bây giờ, tôi đang chuyển một vài dự án lập trình ra thuê ngoài cho nhiều người ở

các quốc gia khác nhau, một dự án dịch thuật, vài dự án nghiên cứu và vài dự án thiết kế. Có các kỹ năng đã không còn cần thiết ở

những nền kinh tế phát triển hàng đầu.

Nhưng một thứ không thể thuê ngoài, đó là Ý tưởng. Chúng ta đang lần đầu chuyển đổi sang nền “Kinh tế Ý tưởng” thuần khiết.

Như tôi từng đề cập đến trong cuốn The Choose Yourself Guide to Wealth, ý tưởng chính là tiền tệ thực sự của thế kỉ 21. Không gì có thể thay thế năng lực sáng tạo của bạn, tạo ra viễn kiến và rồi thực thi viễn kiến ấy theo cách hiệu quả nhất.

Rất nhiều người cho rằng “Lựa chọn chính mình” tự động đồng nghĩa với việc trở thành một doanh nhân.

Điều này hoàn toàn không đúng. Kinh doanh, hẳn nhiên, có thể

sinh lời lớn. Ta chứng kiến biết bao câu chuyện mỗi ngày về

những người tạo lập một công ty và rồi một năm sau, họ bán lại với giá hàng tỷ đô la cho Facebook hay Google. Mẫu người hùng trong xã hội hiện đại trở thành Mark Zuckerberg hay Elon Musks, những người cơ hồ chộp lấy ý tưởng sáng tạo từ trên trời rồi đưa vào hiện thực ở công ty họ và kiếm được hàng tỷ đô la và giúp đỡ

hàng tỷ người khi họ làm việc đó. Do thu nhập sa sút và thiếu sự

ổn định tài chính ở chỗ làm, ai cũng nghĩ là họ BUỘC phải trở

thành doanh nhân thì mới thành công và tìm thấy hạnh phúc cuộc đời được.

Điều đó không đúng. Cuốn sách này tập trung lý giải tại sao điều đó không đúng và làm thế nào bạn có được tâm thế nhân viên giàu có và tận hưởng thành công mà chỉ số ít (ngay lúc này, chỉ

rất ít) người có được tâm thế này và bộ kỹ năng song hành cùng nó. Vấn đề là: bất bình đẳng thu nhập ngày càng lớn hơn. Không thể phủ nhận điều đó. Nhưng đây không phải sự phân biệt giữa người chủ và nhân viên. Đây là sự khác biệt giữa những người có tâm thế nhân viên giàu có với những người có tâm thế nhân viên nghèo khó.

Tôi đã làm nhân viên, rồi làm chủ doanh nghiệp biết bao lần. Mỗi vị trí lại có cái hay, cái dở riêng. Tôi đã có những trải nghiệm tuyệt vời ở vị trí nhân viên, giúp tôi thực hiện những mơ ước của mình, kiếm ra tiền ở cả chỗ làm và việc phụ thêm, có tự do để đưa ra vô số lựa chọn trong cuộc đời. Tôi cũng đã có những trải nghiệm đi làm thuê, khi tôi nôn nóng chờ đến lúc bị “bắt quả tang” làm việc xấu để có thể quay lưng bỏ đi và kiếm tìm những cơ hội mới.

Tôi đã nếm trải nỗi bấp bênh hơn ở vai trò chủ doanh nghiệp. Chớ

quên rằng kinh doanh chẳng khác nào sở hữu một công việc với tỷ lệ thất bại tới 85%. Không có cách nào dự đoán hay tránh khỏi tỷ lệ thất bại đó. Một khi đã nhảy xuống bể đó, tứ bề tối tăm đến nỗi bạn chẳng thể thấy được có con cá mập nào đang rập rình chén thịt bạn không. Nhưng 85% khả năng cá mập đã chực sẵn ở

đó. Điều này rất đáng sợ, tôi đã từng bị cá đớp và xé xác tan tành.

Nhân tiện, tôi không hề nói rằng chớ có trở thành chủ một doanh nghiệp. Nhưng một triệu phú trung bình có tới 14 nguồn thu nhập khác nhau.

Mục đích của sáng nghiệp trong nền Kinh tế Ý tưởng không phải là tạo ra rủi ro cho bản thân bạn và nhà đầu tư, mà là giảm thiểu

rủi ro ấy. Một phần để giảm bớt rủi ro ấy là lựa chọn bản thân và gắn kết hết mình vào nền Kinh tế Ý tưởng bất kể bạn là nhân viên hay làm chủ. Cũng giống như những cơ hội lập nghiệp tốt, có nhiều cơ hội để tìm thấy những công ty phù hợp, nơi bạn có thể là một người làm-thuê-kiêm-làm-chủ (entre-ployee). Nghĩa là những công ty là một phần của nền Kinh tế Ý tưởng sẽ tạo điều kiện cho bạn thành công và làm giàu ngay tại vị trí công việc đó thay vì vùng vẫy trong “lò sát sinh” khởi nghiệp.

Tôi đã phải làm việc này rất nhiều lần để có thể sinh tồn. Khi bạn đóng vai trò sáng nghiệp, điều đó đồng nghĩa với vài thứ: Bạn đóng vai trò thiết yếu đến nỗi thành công tài chính của bạn ngay lập tức gắn chặt với thành công của những nỗ lực bạn bỏ ra ở

công ty.

Bạn có những việc làm thêm, thậm chí duy trì cả một công ty bên ngoài và mọi người chẳng hề thấy phiền lòng (thật ra, đây chính là cách tôi khởi sự việc làm ăn đầu tiên, vẫn duy trì công việc toàn thời gian suốt 18 tháng trong khi gây dựng cơ nghiệp đầu tiên của mình.) Bạn xây dựng thêm nhiều nguồn thu nhập ở những công việc phụ thêm, đến mức “việc chính” chỉ là một nguồn thu nhập mà thôi. Cuốn sách này sẽ chỉ cách cho bạn.

Người ta có thể nói: “Tôi làm gì có thời gian cho cả việc chính LẪN

việc làm thêm.” Có chứ. Giờ bạn đừng lo về chuyện đó.

Sáng nghiệp là từ chỉ chung việc tự khởi nghiệp công ty của riêng bạn. Còn nhân viên là từ chỉ làm việc cho ai đó.

Nhưng có tồn tại một phổ rộng. Nếu bạn đóng vai trò sáng nghiệp và có tư duy nhân viên giàu có, khi đó bạn sẽ phát huy tối đa ưu điểm của cả hai. Cái gọi là tính ổn định của một công việc rõ ràng

đã trở thành chuyện tưởng tượng, nhưng làm-thuê-kiêm-làm-chủ đã loại bỏ được hầu như toàn bộ nguy cơ bị sa thải. Hay bị gắn chặt với kiểu trả lương hai-tháng-một-lần không thật sự phản ánh đúng giá trị bạn mang lại cho công ty – bất kể là công ty của chính bạn, của ai đó, hay một công ty bạn đang dần gây dựng phần sở hữu của mình trong đó, từng chút từng chút một.

Từ khi bắt đầu áp dụng những kỹ thuật này và viết về chúng, tôi chưa từng phải hối hận. Và tôi nhận được hàng trăm lời xác nhận thành công. Trước khi có được tâm thế “Làm thuê giàu có”, tôi đã rất chật vật. Tôi e sợ sếp mình. Tôi e sợ cả đồng nghiệp. Tôi e sợ

những diễn biến trong nền kinh tế vì tôi đâu có gì để bấu víu nếu mọi thứ sụp đổ, như một sự thực không thể tránh khỏi. Tôi vẫn nhớ mình đang nằm trên võng khi nhận ra mình lại sắp phải bán nhà mà không hề biết sẽ làm gì cho ra tiền. Lúc đó trời mưa nhưng tôi sợ phải đi vào trong nhà và vờ cư xử như bình thường khi ở cạnh cả gia đình. Tôi không nghĩ mình sẽ quyết định trở

thành một nhân viên giàu có sau đó. Thật ra, thất bại liên tiếp xảy ra sau khoảnh khắc ấy. Tôi đánh mất tất cả và đời tôi trở thành một địa ngục trần gian, đến tận khi tôi tính chuyện tự sát sau nhiều đêm không ngủ, còn đầu óc đánh gục tôi trong từng suy nghĩ. Cuối cùng, tôi đành từ bỏ. Sao phải tranh đấu nữa. Dù chỉ

trong một khắc này thôi, hãy mạnh mẽ lên!

Không có gì thay đổi vì khoảnh khắc ấy. Nhưng tôi cảm giác như

một gánh nặng đã được nhấc khỏi vai mình. Và từng chút một, tôi dần phát triển những nguyên tắc này, rất nhiều trong số đó từng phát huy tác dụng với tôi trước kia nhưng tôi đã quên bẵng.

Nhiều điều trong số đó tôi học được trong một quá trình dài. Mỗi ngày tôi đều không ngừng áp dụng chúng. Mỗi ngày không hẳn đều tốt đẹp hơn ngày trước đó. Mỗi ngày vẫn như mọi ngày,

nhưng tôi thấy thêm một phần nghệ thuật nữa bên trong tảng đá được trao vào tay tôi. Và sống vì điều đó thật xứng đáng.