Có một hôm, tôi nghe bạn bè nói theo phong tục của người Mỹ, khi con gái lấy chồng, người cha đều phải dẫn con gái nhảy một điệu múa, còn các khách khứa thì vây quanh bốn phía hát bài "Không còn là cô con gái nhỏ của bố nữa". Thế là tôi nghĩ: Lúc con còn nhỏ, bố quỳ gối trên đất kéo đôi bàn tay nhỏ bé của con để nhảy, dần dần cúi lưng dẫn con nhảy; đến ngày con lấy chồng, bố nhảy cùng con, nhất định sẽ vô cùng xúc động, nước mắt giàn giụa.
Chính trong niềm xúc cảm đó, tôi đặt bút viết lại tâm trạng lúc bấy giờ, hơn nữa vừa viết vừa rơi nước mắt, viết xong đọc lại hai lần, cảm xúc vẫn dâng trào mãnh liệt. Tiếp theo, tôi gửi bài viết cho tòa soạn, thế nhưng bản thảo vừa gửi đi, lại có chút hối hận, cảm thấy câu chữ quá bồng bột, chưa trải qua sự suy ngẫm "lắng đọng tâm hồn", sợ sẽ rước lấy tiếng cười chê.
Cách đó hơn một tháng, tôi hầu như đã quên mất chuyện này, thì một buổi sáng nọ nhận được điện thoại của bạn, nói bài viết mới đăng của tôi thực sự quá cảm động, khiến anh ấy phải rơi nước mắt. Tôi vội vàng lật báo ra, hóa ra bài viết bồng bột đó đã được đăng rồi, tôi đọc lại một lần nữa, vậy mà lại rơi nước mắt lần nữa.
Bài "Cô con gái nhỏ của bố" đó sau này được rất nhiều bạn bè nhắc đến, ai nấy đều nói vô cùng cảm động, bởi vì nó đã chạm đến tận sâu thẳm tâm hồn họ.
Tôi kể câu chuyện này, là muốn nói với bạn rằng, viết văn có "bút nóng" và "bút lạnh". Bài viết được nhắc đến ở trước, xuất phát từ tình cảm chí thành, không chút giữ lại nói ra những lời từ đáy lòng, không đục đẽo gọt giũa, cũng không qua tu sức dặm vá ba lần bảy lượt, thế nhưng lại có thể "chạm thẳng vào lòng người", thuộc về "bút nóng".
Còn như những bài đã trải qua "bố cục", lên kế hoạch trước từ đầu viết thành mấy đoạn, dẫn dắt vào chủ đề ra sao, suy rộng luận bàn thế nào, lại kết ngữ ra sao, thì thuộc về "bút lạnh". Cũng có thể nói, lấy "tình" để thắng thế, không chút che đậy "nói hết muôn vàn sự việc trong lòng" thường thuộc về "bút nóng"; lấy "lí" làm sở trường, trải qua nghiền ngẫm đắn đo nhiều lần, được điêu khắc gọt giũa tỉ mỉ thường thuộc về "bút lạnh".
Bút nóng thường cần sự kích thích của cảm hứng, giống như thuốc súng cần ngọn lửa để châm ngòi. Bút lạnh thì tương đối có thể "vận dụng", bạn chỉ cần đọc nhiều sách, tích lũy nhiều tư liệu, rồi rèn luyện kỹ năng viết lách là có thể đạt được. Cũng có thể nói bút nóng có thể "tình cờ có được", còn bút lạnh thì "một phần cày cấy, một phần thu hoạch". Để đảm bảo bản thân luôn có thể viết ra những tác phẩm hay, mỗi người đều phải học "bút lạnh".
Còn nhớ có lần tôi từng bàn trong bài viết trước, việc viết văn tối quan trọng là phải nắm bắt trước "người, địa điểm, sự việc, thời gian, vật thể", bạn đừng cho rằng đây là điều gì kỳ lạ, phải biết rằng: kiểm tra năm hạng mục này, giống như người điều khiển máy móc phức tạp, dẫu có là tay kỳ cựu, thì cũng phải kiểm tra lại các trọng điểm thao tác một lượt. Tỷ như đề bài "Mẹ", bạn không thể dùng "Mẹ chính là vợ của bố tôi" để mở đầu được chứ! Cho dù dùng "Mẹ là người sinh ra tôi" để phá đề, e rằng cũng vẫn còn sờ sờ sự tầm thường. Gặp phải tình huống này, bạn đành phải tìm cảm hứng từ năm yếu tố lớn "người, địa điểm, sự việc, thời gian, vật thể" thôi.
Nghĩ từ "người" và "địa điểm", bạn có thể nói "Ở nơi đất khách quê người đi học, điều khiến tôi nhớ nhung nhất, cũng là người nhớ nhung tôi nhất, chính là mẹ tôi vậy." Nghĩ từ "sự việc" và "vật thể", bạn có thể nói "Mỗi lần mặc áo khoác lên, đều nhớ đến mẹ tôi, nhớ đến ngày tôi rời nhà, vừa bước ra cửa, bà đột nhiên gọi giật tôi lại, vì tôi cài từng chiếc cúc áo cho thật ngay ngắn, vừa cài vừa nói 'Trời lạnh, đừng lười biếng!'" Nghĩ từ "thời gian", bạn có thể nói "Đến Tết Đoan Ngọ rồi, tôi lại vì làm bài tập không kịp, không thể về nhà, buổi sáng đột nhiên nhận được một bưu phẩm chuyển phát nhanh, mở ra, vậy mà lại là bánh ú do chính tay mẹ gửi tới." Sau đó bạn có thể viết khung cảnh hồi tưởng mẹ gói bánh ú, cùng với bao nhiêu chuyện xưa ấm áp của cả nhà quây quần ăn bánh ú.
Chúng ta thường nói "tài cao gan lớn", bạn muốn viết văn một cách nhẹ nhàng, nhất định phải có tài cao, mà tài cao lại cần sự nỗ lực thường ngày. Để khiến những thứ bạn viết ra khác biệt với người khác, cũng để thể hiện công phu dẫn kinh chứng điển của bạn, bạn phải xem nhiều sách vở ngoài giờ, thậm chí những tri thức khoa học mới trên báo chí cũng phải thu nạp. Trong đời sống thì phải quan sát nhiều, cái gọi là "một hạt cát là một thế giới, một đóa hoa là một cõi Phật", "khảo cứu sự vật để thu hoạch tri thức" từ những điều nhỏ nhặt, "cảm ngộ tình sâu" từ giữa con người với con người.
Cuối cùng, tôi muốn đem một câu danh ngôn trong lý luận hội họa Trung Quốc tặng cho bạn — "Giữ lòng cho kính cẩn, buông bút phải thả lỏng". Viết văn cũng giống như vậy, bạn dẫu có tìm được bao nhiêu nguyên liệu đi nữa, cũng phải qua sàng lọc, giữ lại mấy thứ thích hợp nhất, rồi viết ra một cách có trật tự rành mạch. Chỉ có những bài văn như thế mới có tổ chức, không hỗn tạp, và mới có thể hình thành một "mạch lý" rõ ràng, đem những lời trong lòng bạn, nói vào trong lòng người khác.
