Chúng ta thường hay dùng câu "quân tử hảo cầu" để hình dung cảnh con trai theo đuổi con gái, câu này xuất phát từ bài thơ "Quan quan thư cưu, tại hà chi châu, yểu điệu thục nữ, quân tử hảo cầu" trong Kinh Thi.

Trong "Kinh Thi" còn có bài "Mãng", mô tả chuyện tình yêu tự do của một đôi nam nữ, cũng được viết vô cùng sinh động — "Mãng chi si chi, bão bố mậu ti, phì lai mậu ti, lai tức ngã mưu." Nghĩa là "Thằng nhóc ngốc nghếch cười hề hề, ôm vải đến đổi tơ của ta, thực ra không phải đến đổi tơ thật, mà là muốn đến tiếp cận ta." Các bạn nói xem "Kinh Thi" có phải là rất hay không?

Kinh Thi tuy cách nay đã ba nghìn năm, nhưng kỹ thuật viết lại vô cùng cao thâm, chỉ riêng những ví dụ tôi vừa nêu ở trên, đã sử dụng ba phương pháp viết là "tỷ", "hứng" và "phú". "Tỷ" là phép ẩn dụ, giống như câu "mỹ nhân như vân". "Hứng" là khởi từ nơi xa, trước tiên nói về tiếng chim nước kêu trên bãi cát giữa sông, khơi gợi hứng thú của mọi người, rồi mới dẫn dắt đến chủ đề quân tử hảo cầu; còn "phú" chính là đi thẳng vào vấn đề, nói toẹt ra: "Anh đâu phải đến đổi tơ, rõ ràng là có ý đồ với tôi!"

Nếu bạn là người tinh ý, nói không chừng đã phát hiện ra, tôi rất thích dùng kỹ thuật "hứng" khi viết văn.

Tỷ như mấy bài trước, trong bài viết "Bút nóng và bút lạnh", rõ ràng tôi đang bàn về kỹ thuật viết văn, thế nhưng ngay từ đầu lại kể chuyện người Mỹ có phong tục khi gả con gái là người cha sẽ dắt con gái nhảy múa, khách khứa đứng xung quanh ca hát...

Trong bài "Nguyên tố vi lượng của việc đọc sách", chủ đề của tôi tuy là bàn về việc đọc sách, nhưng ngay phần mở đầu lại kể từ việc tôi từ nhỏ đã mắc chứng hen suyễn, rồi sau đó mới nói đến canh thập toàn đại bổ.

Còn về số báo trước với bài "Đâu đâu cũng là văn chương", nói tuy là phương phápcách cách vật trí tri, nhưng lại kể chuyện người Thổ Nhĩ Kỳ dùng bã cà phê để bói toán trước.

Tại sao tôi lại viết như vậy?

Câu trả lời là: Để thu hút sự chú ý của mọi người ngay từ phút ban đầu. Bởi vì tôi biết mọi người đặc biệt hứng thú với phong tục cha dắt con gái nhảy múa, công dụng trị hen suyễn của canh thập toàn đại bổ và những thứ mê tín như xem tướng bói toán, thế nên giống như dùng kẹo để dụ dỗ lũ trẻ, vòng vo một cú trước, khơi dậy sự tò mò của độc giả.

Phép "hứng" quả thực hay vòng vo, nó hoàn toàn trái ngược với phép "phú" nói thẳng. Lấy một vài tác phẩm nổi tiếng quen thuộc với mọi người ra làm ví dụ —

Đào Tiềm trong "Đào Hoa Nguyên ký", ngay từ đoạn mở đầu đã viết: "Tấn Thái Nguyên trung, Vũ Lăng nhân, bộ ngư vi nghiệp." Các vị ấy đều đi thẳng vào vấn đề, chỉ dùng hai ba câu là đã giới thiệu xong nhân vật chính, thuộc lối viết "phú".

Thế nhưng khi Âu Dương Tu viết "Túy ông đình ký", dùng lối viết "hứng" thì lại khác. Rõ ràng là viết về "Túy ông đình", ông lại bắt đầu từ câu "Hoàn Trừ giai sơn", trước tiên bàn về núi Lang Gia, suối Nhưỡng Tuyền, rồi mới từ từ dẫn dắt đến cái đình, thế mà vẫn còn đang câu giờ của độc giả, chỉ kể rằng cái "Túy ông đình" đó là do thái thú địa phương đặt tên, cho đến câu cuối cùng của bài viết, mới hé lộ ra: "Thái thú vị thù? Lư Lăng Âu Dương Tu dã." Hóa ra chính là tác giả.

Đạo lý tương tự, ngày nay nếu bạn viết về gia đình mình, có thể dùng cách viết "người Vũ Lăng" của Đào Tiềm, nói thẳng rằng: "Nhà tôi có mấy người, ở con phố nào đó ở thành phố nọ", cũng có thể dùng cách viết "Biên thành" của Thẩm Tùng Văn mà nói:

"Khi bạn đến Cao Hùng, ra khỏi sân bay, sẽ nhìn thấy một tòa nhà cao mười bốn tầng màu xanh lam, trên đỉnh mái trông giống như một công viên, có rất nhiều cây cối, nếu thị lực của bạn tốt, còn thường xuyên có thể nhìn thấy giữa mảng bóng râm xanh ngắt đó, có một mái đầu trắng phau, tám mươi phần trăm đó là bà nội tôi đang tưới hoa trên khu vườn thượng uyển." Sau đó từng bước giới thiệu ngôi nhà của bạn ra.

Tương tự như vậy, hôm nay bạn viết bài "Người cha", có thể đi thẳng vào vấn đề giống như Mạnh Tử: "Cha tôi là một công chức làm việc giờ hành chính, từ khi tôi còn rất nhỏ, ông đã..."

Bạn cũng có thể học theo Âu Dương Tu: "Nhìn thấy tin tức về lễ hội hoa sen được phát trên tivi, thấy rất nhiều hoa sen, liền khiến tôi nhớ đến hồi nhỏ, cha luôn dẫn tôi đi Vườn Bách thảo ngắm sen, cha luôn một tay dắt tôi, một tay cầm máy ảnh, gặp lúc..." Thế là bạn từ tin tức tivi chuyển sang hoa sen, nghĩ đến Vườn Bách thảo, rồi lại hồi tưởng về người cha đã dẫn bạn đi ngắm sen và chụp ảnh.

Từ rất nhiều ví dụ trên đây, có thể thấy rằng, phép "phú" mạnh mẽ và trực diện hơn, còn phép "hứng" thì uyển chuyển và sinh động hơn. Cho nên khi viết văn nghị luận, bài văn ngắn hoặc thông cáo báo chí thì thích hợp dùng cách trước, còn khi viết cảnh tình, biểu đạt tình cảm và tiểu thuyết thì lại càng có thể dùng cách sau. Dĩ nhiên "viết văn không có pháp tắc cố định", bất kỳ đề bài nào rơi vào tay, bạn đều có thể suy ngẫm qua ba phương pháp đi thẳng vào vấn đề, cách vật trí tri và dẫn dắt vòng vo ấy, rồi chọn cách thích hợp nhất để bắt đầu. Thậm chí có thể dung hợp cả ba, mở đầu bằng lối "hứng", lập luận bằng lối "tỷ", và kết bài bằng lối "phú". Tin rằng chỉ cần bạn không ngừng dò dẫm, không ngừng luyện tập, gặp phải bất cứ nan đề nào, cũng đều có thể theo ba con đường này mà hóa giải từng cái một.