“Sau bao nhiêu ngày tháng.”

Knight lang thang về phương nam, với vẻ ngoài như đang nghiên cứu các cổ vật lục địa.

Y rảo bước dọc theo những gian thánh đường uy nghi ở Amiens, thẩn thơ bên tu viện Ardennes, trèo lên những ngọn tháp kỳ lạ ở Laon, rồi phân tích Noyon và Rheims. Sau đó, y đến Chartres, ngắm nhìn những ngọn tháp vảy cá cùng những đường chạm trổ cổ kính, rồi lảng vảng quanh Coutances. Y chèo thuyền dưới chân tu viện Mont St. Michel, thu vào tầm mắt đường chân trời đa dạng của những công trình đang mục rữa bao bọc lấy nơi này. Nhà thờ St. Ouen ở Rouen đã chứng kiến sự hiện diện của y trong suốt nhiều ngày; Vezelay, Sens, cùng nhiều di tích linh thiêng khác cũng vậy. Từ bỏ việc nghiên cứu nghệ thuật Pháp cổ với cùng một sự vội vã vô định như khi y bắt đầu, y tiến xa hơn, la cà quanh Ferrara, Padua và Pisa. Đã chán ngấy phong cách trung cổ, y chuyển sang quan sát Diễn đàn La Mã. Kế đến, y ngắm nhìn hiệu ứng ánh trăng và ánh sao bên vịnh Naples. Y hướng sang Áo, trở nên uể oải và chán nản trên những đồng bằng Hungary và Bohemia, rồi lại thấy sảng khoái nhờ những cơn gió thoảng trên sườn đồi Carpathians.

Rồi y thấy mình đang ở Hy Lạp. Y viếng thăm đồng bằng Marathon, cố gắng mường tượng lại thất bại của người Ba Tư; đến đồi Mars để hình dung cảnh Thánh Phô-lô diễn thuyết trước những người Athen cổ đại; tới Thermopylae và Salamis để ôn lại các sự kiện và truyền thuyết về cuộc Xâm lược Lần thứ hai — kết quả của những nỗ lực ấy ít nhiều chỉ là một sự hỗn độn mơ hồ. Knight ngày càng chán ngấy những chốn này cũng như mọi nơi khác. Sau đó, y trải qua dư chấn của một trận động đất ở quần đảo Ionian và tới Venice. Tại đây, y ngồi thuyền gondola lướt qua lại trên huyết mạch uốn lượn của Đại vận kinh, thơ thẩn trên các con phố calle và quảng trường vào ban đêm, khi các đầm phá phẳng lặng không một gợn sóng và chẳng nghe thấy âm thanh nào ngoài tiếng đồng hồ điểm nửa đêm.

Sau đó, y dành nhiều tuần liền trong các bảo tàng, phòng tranh và thư viện ở Vienna, Berlin và Paris; rồi từ đó trở về nhà.

Thời gian cứ thế đưa chúng ta đến một buổi chiều tháng Hai, cách thời điểm Elfride và người tình chia tay nhau trên cánh đồng rạ nâu hướng ra biển vừa tròn mười lăm tháng.

Hai người đàn ông rõ ràng không phải người London, mang theo chút phong thái ngoại quốc, tình cờ gặp nhau trên một lối đi rải sỏi cắt ngang công viên Hyde Park. Người trẻ tuổi hơn, có vẻ hay quan sát xung quanh hơn bạn đồng hành, đã nhìn thấy và chú ý đến sự xuất hiện của người kia một lúc trước khi đối phương ngẩng đầu lên khỏi mặt đất — nơi đôi mắt người lớn tuổi đang đăm đăm hướng xuống với vẻ thẫn thờ đã trở thành thói quen.

“Anh Knight — đúng là anh rồi!” người trẻ tuổi thốt lên.

“Ồ, Stephen Smith!” Knight nói.

Lúc này, người ta có thể nhận thấy những chuyển biến diễn ra đồng thời ở cả hai người, khiến nét mặt họ phảng phất vẻ gượng gạo và thiếu tự nhiên hơn lúc ban đầu. Rõ ràng là những lời tiếp theo được thốt ra chỉ nhằm che đậy sự ngượng ngùng của cả đôi bên.

“Anh về Anh lâu chưa?” Knight hỏi.

“Mới được hai ngày,” Smith đáp.

“Ở Ấn Độ suốt từ dạo đó đến nay à?”

“Gần như là suốt từ dạo đó.”

“Họ đã bàn tán rất nhiều về anh ở St. Launce’s năm ngoái. Tôi nhớ là mình có đọc được chút ít trên báo.”

“Vâng; tôi tin là người ta có nhắc đến tôi.”

“Tôi phải chúc mừng anh về những thành tựu đã đạt được.”

“Cảm ơn anh, nhưng chúng chẳng có gì là phi thường lắm đâu. Đó chỉ là bước tiến nghề nghiệp tự nhiên trong hoàn cảnh không gặp phải sự cản trở nào.”

Tiếp theo sau đó là khoảng lặng thường trực giữa những người bạn trên danh nghĩa, khi họ nhận ra mình không còn là bạn thân thực sự nữa, mà cũng chưa rơi xuống mức những người quen xã giao. Cả hai cùng đưa mắt nhìn quanh công viên. Trong những tháng ngày qua, Knight có lẽ vẫn canh cánh trong lòng thái độ của Stephen đối với y trong lần gặp cuối cùng, và điều đó khiến y để cho thiện cảm dành cho hạnh phúc của Stephen phai nhạt dần vì cho rằng đã đặt sai chỗ. Về phần Stephen, anh chắc chắn vẫn đầy ắp những cảm xúc sinh ra từ niềm tin rằng Knight đã cướp đi người phụ nữ mà anh hết mực yêu thương.

Stephen Smith bấy giờ cất lời hỏi, cố tỏ ra bất cần trong giọng điệu và cách nói nhằm che giấu sự thật rằng đề tài này có ý nghĩa lớn lao đối với anh hơn bất cứ điều gì mà bạn anh từng tưởng tượng.

“Anh đã kết hôn chưa?”

“Tôi chưa.”

Knight cất giọng với một vẻ cay đắng khó tả, gần như cau có.

“Và tôi sẽ không bao giờ kết hôn,” y dứt khoát nói thêm. “Còn anh thì sao?”

“Chưa,” Stephen đáp, buồn bã và điềm tĩnh, tựa như một người đang ở trong phòng bệnh. Hoàn toàn không biết liệu Knight có hay biết gì về những gắn bó trước đây của mình với Elfride hay không, anh vẫn quyết định đánh liều thốt thêm vài lời về chủ đề dẫu lúc này vẫn đem lại cho anh một nỗi đau dằn vặt đầy sức hút.

“Thế là đính ước giữa anh và cô Swancourt đã chẳng đi đến đâu,” anh nói. “Anh còn nhớ tôi đã từng gặp anh đi cùng cô ấy chứ?”

Giọng Stephen hơi chùng xuống ở cuối câu, bất chấp ý chí kiên định nhất của anh. Những biến cố ở Ấn Độ vẫn chưa thể hạ thấp những cảm xúc ấy xuống mức có thể kiểm soát được.

“Chuyện đó đã chấm dứt rồi,” Knight đáp gọn lỏn. “Những cuộc đính ước thường kết thúc như vậy đấy — dù là vì điều tốt hơn hay xấu hơn.”

“Vâng; đúng là thế. Thế dạo này anh đang làm gì?”

“Làm gì á? Chẳng làm gì cả.”

“Anh đã đi những đâu?”

“Tôi khó mà nói cho anh biết được. Chủ yếu là đi khắp châu Âu; và có lẽ anh sẽ thấy hứng thú khi biết rằng tôi đã thử nghiên cứu một cách nghiêm túc về nghệ thuật Trung cổ ở lục địa này. Những ghi chép của tôi về từng công trình tôi từng đặt chân tới đều sẵn sàng dành cho anh. Chúng chẳng có chút giá trị nào đối với tôi nữa.”

“Tôi sẽ rất sẵn lòng đón nhận.... Ồ, đi khắp nơi xa gần cơ à!”

“Không xa đâu,” Knight đáp với vẻ dửng dưng, ủ dột. “Chắc anh cũng biết, đôi khi lũ cừu bị mắc chứng chóng mặt — người ta gọi đó là bệnh kén nước trong đầu, khiến não bộ của chúng bị ăn mòn, và con vật có biểu hiện kỳ lạ là cứ đi vòng tròn mãi không thôi. Tôi đã đi du lịch y như thế — cứ vòng đi vòng lại giống như một con cừu bị chóng mặt vậy.”

Vẻ bất cần, cay đắng và lan man trong cách nói chuyện của Knight, giống như thể y chỉ muốn trút bỏ những hình ảnh trong đầu hơn là truyền đạt bất kỳ ý tưởng nào cho Stephen, đã giáng vào tâm trí chàng trai trẻ một nỗi đau đớn. Những ngày tháng của người bạn cũ đã bị gặm nhấm bởi một thứ gì đó: Knight đã đổi thay thành một con người khác. Bản thân anh cũng đã thay đổi nhiều, nhưng không phải theo cách của Knight.

“Hôm qua tôi đã về nhà,” Knight nói tiếp, “mà tin chắc rằng mình chẳng thu nhặt được nổi nửa tá ý tưởng nào đáng để lưu tâm.”

“Tâm trạng bệnh hoạn của anh còn vượt qua cả Hamlet,” Stephen nói với sự thẳng thắn đầy tiếc nuối.

Knight không đáp lời.

“Anh có biết không,” Stephen nói tiếp, “dựa vào những gì tôi chứng kiến, tôi suýt chút nữa đã dám chắc rằng anh sẽ kết hôn trước thời điểm này cơ đấy.”

Khuôn mặt Knight trở nên cứng cờ nhắc hơn. “Thế à?” y nói.

Stephen bất lực chẳng thể từ bỏ cái đề tài đầy sức hút nhưng ngập tràn u sầu ấy.

“Vâng; và tôi chỉ lấy làm ngạc nhiên vì điều đó thôi.”

“Anh chờ đợi tôi kết hôn với ai?”

“Người mà tôi đã thấy đi cùng anh.”

“Cảm ơn sự ngạc nhiên đó của anh.”

“Cô ấy đã đá anh à?”

“Smith, bây giờ tôi nói với anh một lời này,” Knight điềm tĩnh đáp lại. “Đừng bao giờ gặng hỏi tôi về vấn đề đó nữa. Nhớ là tôi có lý do khi đưa ra yêu cầu này đấy. Và nếu anh còn gặng hỏi, anh sẽ chẳng nhận được câu trả lời đâu.”

“Ồ, tôi hoàn toàn không có ý muốn gặng hỏi những điều khiến anh khó chịu đâu — không hề. Tôi chỉ có một phút bốc đồng là muốn giải thích đôi điều từ phía mình, và nghe một lời giải thích tương tự từ phía anh. Nhưng thôi, bỏ qua đi, bỏ qua đi vậy.”

“Anh muốn giải thích điều gì?”

“Tôi đã đánh mất người phụ nữ tôi định lấy làm vợ: anh cũng đã không kết hôn như dự tính. Lẽ ra chúng ta đã có thể chia sẻ với nhau.”

“Tôi chưa từng hỏi anh một lời nào về hoàn cảnh của anh.”

“Tôi biết điều đó.”

“Và suy luận thì quá rõ ràng rồi còn gì.”

“Hoàn toàn chính xác.”

“Sự thật là thế này, Stephen, tôi đã hạ quyết tâm cứng rắn là sẽ không bao giờ đả động đến chuyện đó — và tôi có lý do rất chính đáng cho việc ấy.”

“Chắc chắn rồi. Cũng chính đáng như lý do anh đã không kết hôn với cô ấy vậy.”

“Anh đang nói chuyện đầy mai mỉa đấy. Tôi có lý do chính đáng — một lý do vô cùng khốn khổ!”

Sự nôn nóng thúc giục Stephen mạo muội đặt thêm một câu hỏi nữa.

“Cô ấy không yêu anh đủ sâu sắc sao?” Anh hít một hơi thật dài và yếu ớt, chờ đợi trong niềm hy vọng đầy sợ hãi câu trả lời.

“Stephen, anh đang hơi vượt quá giới hạn lịch sự thông thường khi cứ gặng hỏi những câu như thế sau những gì tôi đã nói. Tôi hoàn toàn không thể hiểu nổi anh nữa. Giờ tôi phải đi đây.”

“Chúa ơi!” Stephen đầy phẫn nộ thốt lên, “anh nói năng cứ như thể mình không hề cướp cô ấy đi từ tay bất kỳ ai có quyền đáng lẽ thuộc về họ hơn anh vậy!”

“Ý anh là gì?” Knight hỏi với vẻ mặt hoang mang. “Anh đã nghe được gì cơ chứ?”

“Không gì cả. Tôi cũng phải đi đây. Chào anh.”

“Nếu anh đã muốn đi,” Knight bấy giờ nói với vẻ lưu luyến, “thì đành chịu vậy. Tôi thực sự không thể hiểu nổi sao anh lại cư xử như thế.”

“Tôi cũng chẳng hiểu nổi sao anh lại cư xử vậy. Tôi vẫn luôn biết ơn anh, và xét về phần mình, chúng ta đâu cần phải trở nên xa cách như thế này.”

“Và tôi đã từng có thái độ nào khác ngoài sự thiện chí với anh chưa, Stephen? Chắc chắn anh phải biết là không rồi chứ! Sự xa cách bắt nguồn từ phía anh trước: anh thừa biết điều đó mà.”

“Không, không! Anh đã hiểu lầm hoàn toàn về lập trường của chúng ta rồi. Ngay từ đầu anh luôn giữ khoảng cách với tôi, trong khi tôi lại rất mực tin tưởng anh. Đó có lẽ là hệ quả tất yếu từ vị trí xã hội khác biệt giữa hai chúng ta. Và khi tôi, kẻ học trò, bắt đầu biết giữ khoảng cách giống như anh, người thầy, thì anh lại không thích điều đó. Dù sao đi nữa, tôi định mời anh ghé qua thăm tôi.”

“Anh đang ở đâu thế?”

“Ở khách sạn Grosvenor, Pimlico.”

“Tôi cũng vậy.”

“Thật tiện lợi, nếu không muốn nói là kỳ lạ đấy. Thôi được, tôi bị kẹt lại London một hai ngày; rồi tôi sẽ về quê thăm bố mẹ, những người hiện đang sống ở St. Launce’s. Tối nay anh qua gặp tôi nhé?”

“Có thể; nhưng tôi không hứa trước đâu. Tôi đang muốn được ở một mình một hai tiếng; nhưng dù sao thì tôi cũng biết tìm anh ở đâu rồi. Tạm biệt nhé.”