Điền Văn Nhất

Vào thời điểm trước thềm kỷ niệm 70 năm cuộc Vạn lý Trường chinh của Hồng quân và 40 năm thành lập Khu tự trị Tây Tạng; trong một dịp song hỷ lâm môn như thế, bộ phim truyền hình 20 tập cùng cuốn tiểu thuyết trường thiên cùng tên "Cách Đạt Hoạt Phật" của ông Trương Phương Huy đã lần lượt được phát sóng trên Đài Truyền hình Trung ương và do Nhà xuất bản Nhân dân Tây Tạng ấn hành, quả thực là một tiếng vang lớn, vô cùng đáng mừng và đáng chúc hạ.

"Vì chân lý, khoác áo cà sa vào hang cọp, dẫu xuất sư chưa thành thân đã mất, xứng danh bậc toàn nhân chốn cao nguyên. Cầu giải phóng, tay nâng mái chèo vượt Kim Giang, dẫu mãi khiến anh hùng rơi lệ đẫm vạt áo, rốt cuộc mừng Khang Tạng đổi mới." Đây là câu đối viếng mà Chủ tịch Mao Trạch Đông đã viết tặng Cách Đạt Hoạt Phật. Vào buổi đầu tân Trung Quốc thành lập, với tư cách là Ủy viên Ủy ban Quân chính Tây Nam kiêm Phó Chủ tịch Chính phủ Nhân dân tỉnh Tây Khang, Cách Đạt Hoạt Phật vì mong muốn Tây Tạng sớm ngày thực hiện giải phóng hòa bình, giúp hàng triệu nông nô chịu muôn vàn đọa đày có thể nhanh chóng thoát khỏi xiềng xích đẫm máu của chế độ nông nô, ngài đã không màng an nguy bản thân, vượt qua muôn trùng gian nan trắc trở, vượt sông Kim Sa vốn có trọng binh của tầng lớp thượng lưu Tây Tạng trấn giữ để đến Lhasa. Ngài muốn mang thành ý giải phóng hòa bình Tây Tạng của Chính phủ Nhân dân Trung ương đến cho tầng lớp trên ở Tây Tạng, đồng thời khuyên can những thành viên trong Cát Hạ không biết tự lượng sức mình, ôm mưu đồ riêng. Thế nhưng ngài lại không thể thành hành vì tấm lưới đen trùng trùng cản trở do những kẻ thuộc tầng lớp thượng lưu phản động Tây Tạng cấu kết với bọn đế quốc bụng dạ khó lường dệt nên, tâm nguyện chưa trọn, ngài đã vì nước tuẫn nạn. Đôi câu đối viếng mà Chủ tịch Mao Trạch Đông viết tặng Cách Đạt Hoạt Phật chính là sự khắc họa sinh động nhất và đúc kết sâu sắc nhất về cuộc đời của ngài.

Cuốn tiểu thuyết trường thiên "Cách Đạt Hoạt Phật" do ông Phương Huy sáng tác có độ dài thời gian lớn. Tác phẩm đã tái hiện một cách nghệ thuật và trọn vẹn cuộc đời ngắn ngủi mà rực rỡ của Cách Đạt Hoạt Phật. Năm xưa, khi Tổng tư lệnh Chu Đức và Tổng tham mưu trưởng Lưu Bá Thừa dẫn đầu một cánh quân của Hồng quân trong cuộc Trường chinh đi qua Cam Triệt, họ đã phát động quần chúng nhân dân Tạng ở địa phương thành lập Chính phủ Cách mạng Bác Ba. Với tư cách là Hoạt Phật của chùa Bạch Lợi ở Cam Triệt, Cách Đạt Hoạt Phật vốn là người mưu cầu tiến bộ, hướng về cách mạng, ngài đã tự giác dấn thân và phát huy vai trò to lớn. Tiểu thuyết được viết từ lúc Cách Đạt Hoạt Phật đảm nhiệm chức Phó Chủ tịch Chính phủ Bác Ba, cho đến tận lúc tân Trung Quốc ra đời, Cách Đạt Hoạt Phật chí lớn chưa thành đã đột ngột tạ thế mới dừng lại.

Trong đó, đoạn khiến tôi hứng thú nhất và cũng là đoạn thiếu thốn sử liệu nhất chính là: Sau khi Hồng quân rời đi, Cách Đạt Hoạt Phật đã phát động và dẫn dắt quần chúng người Tạng tại địa phương tiến hành cuộc đấu tranh lâu dài, gian khổ phi thường với phe phản động như thế nào. Cuốn sách đã thể hiện điều này hết sức đầy đủ. Chẳng hạn, sách khắc họa cảnh một số quần chúng tìm đủ mọi cách, chẳng quản an nguy bản thân để che giấu thương binh Hồng quân; cũng như sau khi các thương binh lành bệnh, họ đã mạo hiểm bỏ lại gia đình, liều mạng đưa các chiến sĩ Hồng quân này trở về hàng ngũ ra sao. Sự hiểm nghèo, gian khổ của cuộc đấu tranh ấy, hoàn cảnh ác liệt và phức tạp chừng đó, quyết không phải là thứ mà những nhà văn chúng ta chỉ ngồi trong thư phòng dựa vào chút linh cảm là có thể tưởng tượng ra được.

"Cách Đạt Hoạt Phật", tuy cụ thể bày ra trước mắt một đoạn người và việc xảy ra tại Cam Triệt trước và sau cuộc Trường chinh của Hồng quân, thế nhưng hình tượng nhân vật tiến bộ Cách Đạt Hoạt Phật, thứ ánh sáng thời đại bừng tỏa từ con người ngài lại không chỉ soi rọi vùng Cam Triệt, mà còn chiếu rọi cả vùng Khang Tạng, mang ý nghĩa điển hình sâu sắc. Cho nên, nhìn từ ý nghĩa này, cuốn sách mang phong vị sử thi vô cùng rộng lớn.

Từ giữa thập niên 80 của thế kỷ trước, tôi đã nhiều lần nhận lời mời đến vùng Khang. Trong đó chuyến đi xa nhất là vào năm ngoái, trước thềm Lễ hội Nghệ thuật Khang Ba Quốc tế được tổ chức tại Khang Định, tôi từng vượt qua núi Tước Nhi để đến Đức Cách, trên suốt chặng đường đã cảm nhận được rất nhiều điều. Huyện Đức Cách bị ngọn núi Tước Nhi sừng sững – ải hiểm trở đệ nhất trên tuyến Xuyên Tạng chia cắt làm đôi, chính là một trong những cái nôi khởi nguồn của văn hóa Khang Tạng; nơi đó có Đức Cách Ấn Kinh Viện nổi tiếng, đồng thời cũng là quê hương của vua Sử Thi Cách Tát Nhĩ.

Đi đi về về suốt chặng đường, Cam Triệt cũng để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc cho tôi. Cam Triệt được xưng tụng là vựa lúa của vùng Khang Tạng, địa thế nơi đây tương đối bằng phẳng, đất đai sản vật cũng khá trù phú. Trong đó, thu hút ánh nhìn nhất chính là nhà tưởng niệm ghi lại dấu ấn năm xưa Hồng quân Trường chinh đi qua nơi này và thành lập Chính phủ Cách mạng Bác Ba ở ngoại ô thành phố Cam Triệt. Nhà tưởng niệm theo phong cách hoa viên có diện tích rộng lớn, bên trong cây xanh rợp bóng. Dưới bậc thềm của nhà tưởng niệm, sừng sững một bức tượng bằng đá cẩm thạch trắng tạc cảnh Tổng tư lệnh Chu Đức và Cách Đạt Hoạt Phật ngồi trên mặt đất, kề gối trò chuyện thân mật, phong thái nhân vật sống động như thật. Những bức ảnh của Chu Tổng tư lệnh, Lưu Tổng tham mưu trưởng, Cách Đạt Hoạt Phật cùng các loại hiện vật của Chính phủ Cách mạng Bác Ba thuở trước được trưng bày trong nhà tưởng niệm cũng khá phong phú, lặng lẽ kể lại cho chúng ta nghe về một thời kỳ oanh liệt hào hùng đã đi qua.

Khi Phó Trưởng ban Tuyên giáo Châu ủy Cam Triệt là Hạ Tiên Tảo cùng các đồng chí ở ban tuyên giáo địa phương tháp tùng chúng tôi đi tham quan, ông đã xúc động kể lại chi tiết đoạn lịch sử này cho chúng tôi nghe. Về sau, tôi lại nhiều lần lật giở các tư liệu lịch sử liên quan đến cuộc Trường chinh năm ấy của Hồng quân. Tôi phát hiện ra rằng, duy chỉ có việc sau khi Hồng quân đi rồi, vị Phó Chủ tịch Chính phủ Bác Ba kiên định ủng hộ Hồng quân là Cách Đạt Hoạt Phật đã kiên trì đấu tranh ra sao, là một khoảng trống.

Thật may mắn, cuốn tiểu thuyết trường thiên "Cách Đạt Hoạt Phật" của ông Phương Huy đã lấp đầy khoảng trống này. Theo tôi, một nhân vật và sự kiện trọng đại như Cách Đạt Hoạt Phật hay Chính phủ Bác Ba không phải ai muốn viết cũng viết nổi, càng không thể ngồi trong thư phòng chỉ dựa vào tưởng tượng, chỉ dựa vào việc rập khuôn sống sượng vài ba trường phái này nọ từ tiểu thuyết nước ngoài, cái gọi là cách viết "tiên tiến", mà chỉ có người có vốn sống sâu dày ở Khang Tạng cùng trình độ chính sách như ông Trương Phương Huy mới viết ra được.

Trương Phương Huy sống lâu năm ở Khang Tạng. Ông vô cùng quen thuộc và nặng lòng với mảnh đất bao la, trù phú, thần bí, thâm trầm và bề dày lịch sử văn hóa ấy. Ban đầu ông làm chủ nhiệm ban biên tập của tòa soạn "Báo Cam Triệt" nhiều năm, sau đó chuyển sang Tây Tạng, thoạt tiên công tác ở Nhân đại Tây Tạng, rồi lại làm Phó Tổng thư ký Chính hiệp Tây Tạng, ông đã làm việc và sinh sống ở Tây Tạng suốt 11 năm. Ông là một người kỳ cựu gắn bó máu thịt với Khang Tạng.

Bên cạnh công việc biên tập báo chí và thư ký văn phòng suốt nhiều năm, đồng chí Phương Huy luôn kiên trì sáng tác văn học, lại là một người có tâm, đã đi phỏng vấn, khảo sát thực tế nhiều nơi về các nhân vật, sự kiện trọng đại ở Khang Tạng, mọi thứ đều in đậm trong tâm trí. Không còn nghi ngờ gì nữa, một nhân vật và sự kiện đầy điểm sáng như Cách Đạt Hoạt Phật đã lọt vào tầm mắt của ông từ nhiều năm trước, giúp ông chuẩn bị kỹ càng cho việc chấp bút tiểu thuyết. Bản thảo này, chưa bàn đến khâu chuẩn bị trước đó, chỉ riêng việc viết thôi đã ngốn trọn 5 năm ròng, sửa chữa bản thảo nhiều lần, nỗi vất vả trong quá trình ấy đủ để tưởng tượng ra.

Ngày nay xuất bản sách rất khó, lại thịnh hành trào lưu đánh bóng tên tuổi. Sự thành công trong phát hành của một số cuốn sách thực chất chính là sự thành công của chiêu trò đánh bóng. Trong khi đó, đồng chí Phương Huy từ đối nhân xử thế đến hành văn đều vô cùng kín tiếng, có thể hình dung rằng khi đặt bút viết cuốn sách này, ông hoàn toàn không màng danh lợi, mà đang viết bằng một thứ tinh thần sứ mệnh. Hơn nữa, sức khỏe của đồng chí Phương Huy cũng không tốt, đã nghỉ hưu nhiều năm. Việc cuốn sách này được Nhà xuất bản Nhân dân Tây Tạng ghi nhận và xuất bản thuận lợi, bên cạnh niềm vui mừng khôn xiết, còn đem lại nhiều gợi mở sâu sắc, khiến người ta vô cùng phấn chấn!

Gorky từng nói, văn học chính là nhân học. Theo tôi, bất luận thời đại phát triển ra sao, lý luận văn học diễn giải thế nào, thì luận điểm khoa học "văn học là nhân học" này sẽ vĩnh viễn không bao giờ lỗi thời. Vấn đề nằm ở chỗ khai thác và thể hiện nhân vật ra sao. Tiểu thuyết, đặc biệt là tiểu thuyết trường thiên mang tính sử thi, không thể viết như một bản báo cáo trong sách, cũng không thể viết thành thiên phóng sự dài hay truyện ký nhân vật. Tiểu thuyết cần có quy luật biểu đạt nghệ thuật của riêng nó, đó chính là viết về con người, viết về quá trình hình thành tính cách và số phận của nhân vật trong một hoàn cảnh cụ thể.

Nhìn từ cuốn "Cách Đạt Hoạt Phật", đồng chí Phương Huy đã thấu triệt sâu sắc tam vị chân truyền trong đó. Cuốn tiểu thuyết trường thiên dài hơn hai mươi vạn chữ này, trải qua một khoảng thời gian khá dài, trên nền của ba bối cảnh thời đại khác nhau gồm Trường chinh, những ngày tháng nghiệt ngã sau Trường chinh và thời kỳ đầu tân Trung Quốc thành lập, đã đứng trên tầm cao thời đại, dốc sức viết về con người, viết về Cách Đạt Hoạt Phật, viết về cả một tập thể người vây quanh ngài. Trong số những người này, có vị trụ trì chùa Bạch Lợi tư tưởng tiến bộ, đồng cảm với Hồng quân, có đông đảo quần chúng tiến bộ; cũng có những kẻ thuộc phe phản diện. Chẳng hạn như viên huyện trưởng phản động Lư Phẩm Chi, đám thổ phỉ, sĩ quan Quốc dân Đảng; lại có cả những đầu mục đứng núi này trông núi nọ giữa hai chiến tuyến cách mạng và phản cách mạng, đắn đo hơn thiệt, cuối cùng đã được mặt trận thống nhất của chúng ta cảm hóa đưa về. Những nhân vật muôn hình vạn trạng ấy đều mang tính điển hình rất cao. Có những nhân vật, dẫu chỉ qua vài nét chấm phá, phần lớn cũng có thể mang theo phong thái cá tính độc đáo của mình mà sống động trên trang giấy. Đặc biệt là nhân vật Cách Đạt Hoạt Phật. Đọc xong toàn bộ cuốn sách, gấp sách lại ngẫm nghĩ, nhân vật này hệt như nhân vật Danko trong một tác phẩm trứ danh của Gorky. Để soi sáng tiền đồ tăm tối cho mọi người, Danko đã không tiếc móc trái tim mình ra khỏi lồng ngực, giơ cao trên tay, Cách Đạt Hoạt Phật chính là một người như Danko vậy.

Viết một bộ trường thiên như "Cách Đạt Hoạt Phật" là thử thách rất lớn về tay nghề. Bởi vì trong đó, về mặt vĩ mô phải chạm đến những chuyện đại sự như dân tộc, tôn giáo; về mặt vi mô phải chạm đến rất nhiều thói quen sinh hoạt, phương thức tư duy, khẩu ngữ đời sống, ngạn ngữ dân gian đặc thù của dân tộc Tạng. Mà những yếu tố này lại đan xen chằng chịt, động một sợi tóc là lay chuyển cả thân mình. Bất kỳ một khâu nào xử lý không khéo, chuyện lớn thì châm ngòi sự việc, chuyện nhỏ thì dở dơi dở chuột, chuốc lấy tiếng cười chê cho thiên hạ, phá hỏng tính tổng thể của toàn bộ tác phẩm trường thiên này. Thế nhưng nhìn từ cuốn "Cách Đạt Hoạt Phật", ông Phương Huy đã xử lý rất tốt ở mọi phương diện.

Nếu nhìn nhận cuốn tiểu thuyết trường thiên này từ một số quan điểm văn học đang rất thịnh hành ngày nay, phương thức thể hiện của ông Phương Huy trong tác phẩm, ngôn ngữ văn học, ý cảnh và phong vị văn học có lẽ hơi cũ kỹ một chút. Nhưng theo tôi thấy, như thế lại vừa vặn. Nhân vật chính Cách Đạt Hoạt Phật trong sách rất chân thực, đáng tin cậy. Về thủ pháp biểu hiện, đó là chủ nghĩa hiện thực, không hề có chút khoa trương màu mè nào. Ngòi bút viết ra vững vàng và chất phác. Sự vững vàng ấy thể hiện ở hai phương diện: trải nghiệm đời sống vững vàng và tay nghề viết văn vững vàng. Trong suốt bộ trường thiên này, không hề có lấy một câu nào tác giả nhảy xổ ra ngoài để rao giảng đạo lý theo kiểu diễn thuyết làm bộ tràn trề nhiệt huyết. Tất cả tư tưởng, khuynh hướng và tình cảm đều được ẩn chứa bên trong nhân vật, đặc biệt là hình tượng của nhân vật chính Cách Đạt Hoạt Phật.

Nếu nói có điểm gì còn thiếu sót, thì một vài sở trường của ông Phương Huy cũng chính là sở đoản của ông. Công việc biên tập báo chí và soạn thảo công văn trong thời gian dài khiến cho tư duy, cách dùng từ, văn phong, tầng thứ, mạch lạc của ông khi viết – những thứ chỉ có thể ngầm hiểu chứ khó diễn đạt bằng lời trong sáng tác văn học – khi vận dụng đều quá mực thước, quy củ. Do vậy, tác phẩm cũng thiếu đi một phần sự linh hoạt, trí tưởng tượng và phong vị văn học.

Đồng chí Phương Huy là một con người khiêm nhường, lại là một người có tâm. Tôi biết, bản thân ông chính là một mỏ quặng dồi dào về nhân văn Khang Tạng. Với tư cách là một độc giả, tôi hy vọng sau khi bộ phim truyền hình này phát sóng và cuốn sách này ra mắt, ông sẽ nghỉ ngơi dưỡng sức một thời gian, để rồi thừa thắng xông lên, đem đến cho chúng ta thêm nhiều tác phẩm hay hơn nữa, mang đậm bản sắc Khang Tạng.

Chúng ta có đầy đủ lý do để ngóng đợi.