Theo lời đề nghị của một người bạn từ miền Đông gửi thư cho tôi, tôi đã tìm đến lão Simon Wheeler, một ông lão tốt bụng nhưng lắm lời, để hỏi thăm về người bạn của bạn tôi, một người tên là Leonidas W. Smiley. Tôi làm đúng như được nhờ, và dưới đây là kết quả. Tôi lờ mờ nghi ngờ rằng Leonidas W. Smiley chỉ là một nhân vật hư cấu; rằng bạn tôi chẳng hề quen biết ai như thế cả; và anh ta chỉ suy đoán rằng nếu tôi hỏi lão Wheeler về người này, lão sẽ liên tưởng ngay đến gã Jim Smiley khét tiếng của lão, rồi bắt đầu thao thao bất tuyệt, tra tấn tôi bằng những hồi ức dài lê thê vô bổ. Nếu đó là âm mưu của anh bạn tôi, thì nó đã thành công mỹ mãn.
Tôi tìm thấy Simon Wheeler đang ngủ gật ngon lành bên lò sưởi trong quán rượu tồi tàn ở cái thị trấn mỏ hoang tàn Angel’s Camp. Tôi nhận thấy lão béo, đầu hói, và trên khuôn mặt tĩnh lặng ấy toát lên vẻ hiền lành, đơn giản đầy lôi cuốn. Lão choàng tỉnh và chào tôi. Tôi kể rằng một người bạn đã nhờ tôi hỏi thăm về một người bạn cũ thời thơ ấu của anh ta tên là Leonidas W. Smiley—Mục sư Leonidas W. Smiley, một vị mục sư trẻ tuổi mà anh ta nghe nói từng sống ở Angel’s Camp. Tôi nói thêm rằng nếu ông Wheeler biết điều gì về vị Mục sư Leonidas W. Smiley này, tôi sẽ vô cùng biết ơn.
Simon Wheeler dồn tôi vào góc, chặn lối bằng chiếc ghế của lão, rồi ngồi xuống và tuôn ra câu chuyện dài lê thê mà các bạn sắp đọc dưới đây. Lão không hề mỉm cười, không cau mày, không thay đổi giọng điệu nhẹ nhàng đều đều từ câu mở đầu, cũng không để lộ chút hào hứng nào. Nhưng xuyên suốt câu chuyện bất tận ấy là một sự nghiêm túc và chân thành đến lạ, cho thấy rõ ràng rằng lão không hề coi đó là chuyện nực cười hay hài hước; trái lại, lão coi đó là một vấn đề trọng đại, và ngưỡng mộ hai nhân vật chính của câu chuyện như những bậc thầy về tài xoay xở. Tôi để lão cứ thế tiếp tục theo cách của mình, và không hề ngắt lời dù chỉ một lần.
“Mục sư Leonidas W. Hừm, Mục sư Le—à này, từng có một gã ở đây tên là Jim Smiley, vào mùa đông năm 49—hoặc có lẽ là mùa xuân năm 50—tôi không nhớ chính xác lắm, mà sở dĩ tôi nghĩ là một trong hai thời điểm đó là vì tôi nhớ cái máng dẫn nước khổng lồ vẫn chưa làm xong lúc gã mới đến đây; nhưng dù sao đi nữa, gã là cái gã kỳ quặc nhất mà cậu từng thấy, luôn cá cược vào bất cứ thứ gì nảy sinh, miễn là gã tìm được ai đó đặt cược vào phe ngược lại; còn nếu không tìm được, gã sẽ đổi phe. Kiểu nào mà người kia ưng thuận thì gã cũng chiều—miễn là có kèo cá cược, thế là gã mãn nguyện. Nhưng gã vẫn may mắn, may mắn đến mức khó tin; hầu như lần nào gã cũng thắng. Gã lúc nào cũng sẵn sàng và chực chờ cơ hội; không thể có chuyện gì xảy ra mà gã không gạ gẫm đặt cược, và gã sẵn sàng theo bất cứ phe nào cậu muốn, như tôi vừa nói với cậu đấy. Nếu có cuộc đua ngựa, cậu sẽ thấy gã thắng lớn hoặc cháy túi sau khi nó kết thúc; nếu có chó cắn nhau, gã cá; mèo cắn nhau, gã cá; gà chọi nhau, gã cá; chà, nếu thấy hai con chim đậu trên hàng rào, gã cũng cá với cậu xem con nào bay trước; hoặc nếu có hội trại, gã cũng có mặt đều đặn để cá cược vào Mục sư Walker, người mà gã đánh giá là tay diễn thuyết cừ nhất vùng này, mà ổng đúng là thế thật, một người đàn ông tốt. Ngay cả khi thấy một con bọ cánh cứng bắt đầu bò đi đâu đó, gã cũng cá với cậu xem mất bao lâu nó mới đến được—đến bất cứ nơi nào nó định đến, và nếu cậu nhận lời, gã sẽ theo con bọ đó tận tới tận Mexico để tìm xem nó định đi đâu và mất bao lâu trên đường. Rất nhiều cậu trai ở đây đã thấy gã Smiley đó và có thể kể cho cậu nghe về gã. Chà, gã chẳng nề hà gì cả—gã cá đủ mọi thứ—một gã quái đản nhất trần đời. Vợ Mục sư Walker từng ốm nặng một thời gian dài, tưởng chừng không qua khỏi; nhưng một buổi sáng nọ, gã đến, Smiley chồm dậy hỏi thăm bà ấy thế nào, và ông ấy bảo bà ấy đã khá hơn nhiều—tạ ơn Chúa vì lòng thương xót vô biên của Ngài—và đang hồi phục tốt đến mức nhờ ơn trên mà bà ấy sẽ khỏe lại; và Smiley, chẳng kịp suy nghĩ, liền nói: “Chà, con cá hai đô rưỡi là bà ấy không qua khỏi đâu.”
Gã Smiley này có một con ngựa cái—mấy cậu trai gọi nó là con ngựa mười lăm phút, nhưng chỉ là nói đùa thôi, vì dĩ nhiên nó nhanh hơn thế—và gã thường thắng tiền nhờ con ngựa đó, mặc dù nó rất chậm và luôn bị hen suyễn, hay bệnh dịch, hoặc lao phổi, hay thứ gì đó đại loại vậy. Người ta thường cho nó xuất phát trước hai ba trăm thước, rồi mới bắt đầu chạy; nhưng luôn ở đoạn cuối cuộc đua, con ngựa lại trở nên phấn khích và liều lĩnh, nó phi nước đại, khua chân múa tay, chân cẳng vung vẩy lỏng lẻo, lúc thì trên không, lúc thì văng sang bên hàng rào, bụi bay mịt mù và tiếng ho, hắt hơi, sổ mũi của nó ồn ào khủng khiếp—và lần nào cũng về đích sớm hơn đúng một cái cổ ngựa, tính toán kỹ lưỡng là như vậy.
Và gã có một con chó bun nhỏ, nhìn bề ngoài thì cậu sẽ tưởng nó chẳng đáng một xu, chỉ giỏi ngồi quanh trông vẻ bệ rạc và chực chờ cơ hội ăn trộm thứ gì đó. Nhưng ngay khi đã đặt tiền cược vào nó, nó liền biến thành một con chó khác hẳn; hàm dưới bắt đầu chìa ra như mũi tàu hơi nước, và những chiếc răng nhe ra sáng quắc như lò lửa. Một con chó khác có thể lao vào gây sự, cắn xé, quăng quật nó hai ba lần qua vai, và Andrew Jackson—tên của con chó đó—Andrew Jackson chẳng bao giờ tỏ ra nao núng, cứ như nó đã lường trước hết thảy—và những khoản tiền cược cứ thế nhân đôi, nhân ba ở phía bên kia cho đến khi tiền đã đặt hết cả; rồi bất thình lình, nó sẽ ngoạm chặt lấy cái khớp chân sau của con chó kia và cắn chết thôi—không phải nhai, cậu hiểu không, chỉ là cắn chặt và treo lơ lửng ở đó cho đến khi đối phương đầu hàng, dù có mất cả năm trời. Smiley luôn thắng nhờ con chó đó, cho đến khi gã gặp phải một con chó không có chân sau, vì chúng đã bị cưa mất bởi cái cưa tròn, và khi cuộc đấu đã diễn ra đủ lâu, tiền cược đã đặt hết cả, và đến lúc con chó của Smiley chuẩn bị tung cú đớp quyết định, nó mới sững người nhận ra mình đã bị lừa, và con chó kia đã bắt thóp nó, thế là nó tỏ vẻ ngạc nhiên, rồi trông có vẻ nản lòng, và chẳng buồn thắng cuộc nữa, thế là nó bị đánh cho tơi tả. Nó nhìn Smiley một cái, như thể muốn nói trái tim nó đã tan vỡ, và tất cả là lỗi của gã khi đặt nó đấu với một con chó không có chân sau để nó ngoạm vào, vốn là miếng đòn tủ của nó, rồi nó khập khiễng bỏ đi, nằm xuống và chết. Đó là một con chó tốt, con Andrew Jackson ấy, và hẳn đã làm nên trò trống nếu nó còn sống, vì nó có tố chất và thiên tài—tôi biết điều đó, vì nó chẳng có cơ hội nào đáng kể để thể hiện, và thật vô lý nếu một con chó lại có thể chiến đấu cừ khôi như thế trong hoàn cảnh đó nếu không có tài năng. Tôi luôn cảm thấy tiếc nuối khi nghĩ về trận đấu cuối cùng của nó, và cái kết cục ấy.
À, gã Smiley này còn có chó săn chuột, gà chọi, mèo mướp và đủ thứ loại, nhiều đến mức cậu không thể nghỉ ngơi, và cậu không thể mang ra thứ gì để gã không gạ cá cược với cậu được. Một ngày nọ, gã bắt được một con ếch, mang về nhà, bảo rằng gã tính dạy dỗ nó; thế là suốt ba tháng ròng, gã chẳng làm gì khác ngoài việc ngồi ở sân sau và dạy con ếch nhảy. Và cậu tin tôi đi, gã dạy được thật đấy. Gã chọc nhẹ vào lưng nó, và ngay giây sau cậu sẽ thấy con ếch xoay tròn trên không như một cái bánh vòng—thấy nó lộn một vòng, hoặc có thể hai vòng nếu lấy đà tốt, rồi đáp xuống đất bằng cả bốn chân, vững vàng như một con mèo. Gã huấn luyện nó bắt ruồi giỏi đến mức, và giữ cho nó luyện tập thường xuyên đến nỗi, nó có thể đớp gọn con ruồi từ khoảng cách xa nhất mà mắt nó nhìn thấy. Smiley nói rằng con ếch chỉ cần được giáo dục là có thể làm được hầu hết mọi thứ—và tôi tin gã. Chà, tôi đã thấy gã đặt Dan’l Webster xuống sàn nhà này đây—Dan’l Webster là tên con ếch—và hô to: “Ruồi, Dan’l, ruồi!” và nhanh hơn cái chớp mắt, nó nhảy vọt lên, đớp con ruồi ngay trên quầy kia, rồi đáp xuống sàn vững chãi như một cục bùn, và thản nhiên gãi đầu bằng chân sau, cứ như thể nó chẳng hề hay biết mình vừa làm một việc phi thường mà chẳng con ếch nào làm nổi. Cậu chưa bao giờ thấy con ếch nào khiêm tốn và thẳng thắn như nó, dù nó có tài năng đến thế. Và khi phải nhảy trên một mặt phẳng tuyệt đối, nó có thể vượt qua khoảng cách xa hơn bất kỳ con vật nào cùng loài mà cậu từng thấy. Nhảy trên mặt phẳng tuyệt đối là sở trường của nó, cậu hiểu không; và khi đến món đó, Smiley sẵn sàng đặt cược tiền vào nó bao nhiêu cũng được. Smiley tự hào về con ếch của mình kinh khủng, và cũng phải thôi, vì những kẻ từng đi đây đi đó đều bảo rằng nó ăn đứt bất kỳ con ếch nào họ từng thấy.
Thế rồi, Smiley nhốt con vật trong một cái hộp gỗ, thỉnh thoảng lại mang nó ra thị trấn để tìm kèo cá cược. Một hôm, một gã—một người lạ trong thị trấn—bắt gặp gã với cái hộp, liền hỏi:
“Cái gì trong hộp đó thế?”
Và Smiley, có vẻ thờ ơ, đáp: “Có thể là vẹt, cũng có thể là chim hoàng yến, nhưng không phải—chỉ là một con ếch thôi.”
Gã kia cầm lấy, nhìn kỹ, xoay qua xoay lại, rồi nói: “Hừm—đúng là ếch. Mà nó làm được trò trống gì?”
“Chà,” Smiley đáp, giọng thản nhiên, “nó cũng được việc đấy, tôi đoán vậy—nó có thể nhảy xa hơn bất kỳ con ếch nào ở quận Calaveras.”
Gã kia cầm lấy cái hộp, nhìn thêm một hồi lâu, đầy soi mói, rồi trả lại cho Smiley, và nói, rất chậm rãi: “Chà,” gã nói, “tôi chẳng thấy điểm gì ở con ếch này hơn hẳn mấy con ếch khác cả.”
“Có thể cậu không thấy,” Smiley nói. “Có thể cậu hiểu về ếch, cũng có thể cậu chẳng hiểu gì sất; có thể cậu có kinh nghiệm, hoặc cậu chỉ là tay mơ mà thôi. Dù sao thì tôi cũng có ý kiến của riêng mình và tôi dám đặt bốn mươi đô la rằng nó có thể nhảy xa hơn bất kỳ con ếch nào ở quận Calaveras.”
Gã kia suy nghĩ một lát, rồi nói, giọng có vẻ buồn buồn: “Chà, tôi chỉ là người lạ ở đây, và tôi không có con ếch nào; nhưng nếu có, tôi chắc chắn sẽ cá với anh.”
Thế là Smiley bảo: “Được thôi—không sao cả—nếu anh giữ cái hộp giúp tôi một lát, tôi sẽ đi tìm cho anh một con ếch.” Và gã kia cầm lấy cái hộp, đặt bốn mươi đô la của mình cùng với của Smiley, rồi ngồi xuống đợi.
Gã ngồi đó một hồi lâu, cứ trầm tư suy nghĩ, rồi gã lấy con ếch ra, cạy miệng nó, lấy một thìa cà phê nhét đầy đạn chì vào mồm nó—nhét đầy! gần tới tận cổ họng—rồi đặt nó xuống sàn. Smiley đi ra đầm lầy, bì bõm trong bùn một lúc lâu, cuối cùng cũng bắt được một con ếch, mang về, đưa cho gã này và bảo:
“Nào, nếu anh đã sẵn sàng, đặt nó cạnh Dan’l, hai chân trước ngang bằng với Dan’l, và tôi sẽ ra hiệu.” Rồi gã hô: “Một—hai—ba—nhảy!” và cả hai người họ thúc vào sau lưng lũ ếch, con ếch mới nhảy đi thoăn thoắt, nhưng Dan’l thì rướn người, nhướn vai lên—như thế này—giống người Pháp, nhưng vô ích—nó chẳng hề nhúc nhích; nó cắm chặt xuống đất như một nhà thờ, không thể cử động dù chỉ một chút, cứ như bị neo xuống vậy. Smiley vô cùng ngạc nhiên, và cũng thấy bực mình, nhưng dĩ nhiên, gã chẳng thể nào biết được chuyện gì đã xảy ra.
Gã kia cầm tiền rồi bỏ đi; và khi sắp bước ra cửa, gã hất ngón cái qua vai—về phía Dan’l, rồi lại nói, rất chậm rãi: “Chà,” gã nói, “tôi vẫn chẳng thấy điểm gì ở con ếch này hơn hẳn mấy con ếch khác cả.”
Smiley đứng gãi đầu, nhìn xuống Dan’l một lúc lâu, và cuối cùng nói: “Không hiểu sao con ếch này lại dở chứng nhỉ—không biết nó có bị làm sao không—trông nó cứ phình ra thế nào ấy.” Và gã túm lấy gáy Dan’l, nhấc bổng lên, rồi nói: “Chà, chết tiệt thật, sao nó nặng tận năm cân thế này!” và lật ngược nó lại, con ếch nôn ra hai nắm đạn chì. Lúc bấy giờ gã mới hiểu ra mọi chuyện, và gã tức điên người—gã đặt con ếch xuống rồi đuổi theo gã kia, nhưng không tài nào bắt kịp hắn. Và——
(Đúng lúc đó Simon Wheeler nghe thấy tiếng gọi tên mình từ sân trước, liền đứng dậy xem có chuyện gì.) Và quay sang tôi khi rời đi, lão nói: “Cậu cứ ngồi đó, người lạ, thong thả nhé—tôi đi một lát rồi quay lại ngay.”
Nhưng, xin thứ lỗi, tôi không nghĩ rằng việc tiếp tục nghe câu chuyện về gã lang thang liều lĩnh Jim Smiley sẽ mang lại cho tôi thêm thông tin gì về Mục sư Leonidas W. Smiley, thế là tôi đứng dậy bỏ đi.
Tại cửa, tôi gặp gã Wheeler dễ tính đang quay lại, hắn níu lấy tôi và tiếp tục:
“Chà, gã Smiley này có một con bò cái màu vàng, chột một mắt và không có đuôi, chỉ còn một mẩu cụt ngắn như quả chuối, và——”
Tuy nhiên, vì không có thời gian cũng chẳng có hứng thú, tôi không đợi để nghe nốt về con bò tội nghiệp kia mà cáo từ.
✦ ✦ ✦
