Ngày 27 tháng 9 năm 1974, tầm hai ba giờ chiều, một chuyến tàu hỏa từ Cáp Nhĩ Tân đến Thượng Hải vào ga. Một thanh niên có ngoại hình bình thường bị dòng người cuốn đi, bước chân phù phiếm bước ra khỏi ga Thượng Hải.

Thượng Hải rất nóng, khoảng ba mươi tư, ba mươi lăm độ. Cậu thanh niên này mặc một bộ đồng phục học sinh bằng vải kaki cũ, đã nhuộm ở tiệm giặt nhuộm, màu đen nhưng đã ngả sang xám. Một chiếc quần "đika" hoàn toàn mới, ly quần thẳng tắp, màu xanh, quá dài, gấp lên hơn một tấc. Một đôi giày tennis bán tân. Đầu đội một chiếc mũ lưỡi trai hoàn toàn mới.

Tay trái cậu xách một chiếc túi du lịch bằng da, tay phải xách một chiếc túi lưới, bên trong đựng một cái chậu rửa mặt mới, dụng cụ đánh răng các thứ.

Cậu né tránh dòng người, có chút ngơ ngác, không biết nên đi đâu.

Cậu trông giống như một tiểu văn thư nào đó ở một xã nhân dân vùng nông thôn Đông Bắc. Cụ thể hơn, giống như "Mã Lập Bổn" trong "Diễm Dương Thiên". Ngay cả chút phong độ mộc mạc của "Mã Lập Bổn" cũng không có, dáng vẻ đần độn.

Mặc dù đang trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", người Thượng Hải vốn chú trọng ăn mặc vẫn rõ ràng là mặc thanh nhã hơn người dân ở các đại đô thị khác trên cả nước.

Cậu rất hổ thẹn với vẻ ngoài "quê mùa" của mình.

Cậu chưa từng thấy cảnh tượng phụ nữ khắp phố lớn để hở tay hở chân. Cậu cảm thấy có chút xấu hổ, thậm chí không biết ánh mắt nên nhìn vào đâu mới được coi là một thanh niên đàng hoàng.

Những người phụ nữ đi ngang qua trước mắt cậu lại chẳng hề chú ý đến cậu. Thỉnh thoảng có một hai người phụ nữ nhìn cậu một cái, hoàn toàn là vì cảm thấy cậu có chút "ngốc nghếch".

Cậu lại càng cảm thấy hổ thẹn và xấu hổ hơn.

Không có người đàn ông nào giống như cậu, đội trên đầu một chiếc mũ lưỡi trai hoàn toàn mới. Miếng bìa cứng chống mũ vẫn còn giữ nguyên trong mũ, không vứt đi là để vành mũ trông có vẻ đứng đắn hơn, tiếp thêm chút tinh thần cho bản thân.

Cậu không kiềm chế được mà tháo chiếc mũ xuống, nhét vào trong túi xách. Nhưng nghĩ đến việc cách đây hơn một tháng mình vừa cạo trọc đầu, tóc mọc ra chưa đủ nửa phân, chắc chắn lại càng ngớ ngẩn hơn, nên lại lấy mũ ra đội lên lại. Miếng bìa cứng chống mũ đã bị gãy, đành phải vứt đi. Chiếc mũ mất đi nó, không còn được đẹp dáng như ban đầu nữa. Có vài phần chán nản. Đó chính là tôi.

Nếu những thanh niên Thượng Hải biết tôi mang theo bên mình một giấy báo trúng tuyển "Học viên Công Nông Binh" của Đại học Phục Đán, bọn họ chắc chắn sẽ vô cùng ngưỡng mộ, thậm chí có thể ghen tị với cái "gã nhà quê Đông Bắc" này. Thời đó "Học viên Công Nông Binh" đang rất được săn đón, Phục Đán lại là một trường đại học tên tuổi trong nước. Tổ tông nhà tôi bốc khói đỏ mịt mờ! Tôi hỏi một công nhân vệ sinh cách bắt xe đi Phục Đán.

Ông ấy đánh giá tôi từ trên xuống dưới một lúc, hỏi ngược lại: "Học viên Công Nông Binh mới nhập học à?" Tôi không giấu vẻ tự hào gật đầu.

Lại hỏi: "Đến từ đâu?"

Tôi đáp: "Đại Hoang Bắc."

Lại hỏi: "Người bản địa Đại Hoang Bắc à?"

Đáp: "Tri thức thanh niên Cáp Nhĩ Tân."

Ông ấy nói: "Con gái tôi cũng ở Đại Hoang Bắc, sư đoàn một đoàn ba."

Tôi nói: "Tôi ở đoàn hai."

Ông ấy hỏi thăm tình hình gần đây của tri thức thanh niên binh đoàn. Tôi rất vui vẻ trả lời những câu hỏi mà ông ấy đặt ra. Tôi có rất nhiều bạn bè là tri thức thanh niên Thượng Hải, tiếng Thượng Hải sớm đã nghe quen tai. Ông ấy sinh ra chút thiện cảm với tôi, cuối cùng nói: "Xe đón tiếp của Đại học Phục Đán đỗ ở gần đây thôi, tôi dẫn cậu đi."... Tôi có thể bước chân vào Đại học Phục Đán, bản thân hoàn toàn không ngờ tới.

Đầu năm 1973, tôi từ thành phố Giai Mộc Tư - nơi đặt trụ sở Bộ tư lệnh Binh đoàn Xây dựng Sản xuất Hắc Long Giang - quay về sư đoàn một đoàn hai của chúng tôi. Tôi đến trụ sở binh đoàn để tham gia lớp học sáng tác văn học. Tôi là phát ngôn viên ban tuyên truyền của đoàn, hội viên sáng tác văn học nghiệp dư của binh đoàn.

Về đoàn bộ vừa được mấy ngày, chủ nhiệm chính trị dẫn tôi đến nhà máy chế biến gỗ "cắm điểm", tổng kết kinh nghiệm "công tác tư tưởng chính trị". Nhà máy chế biến gỗ là liên đội (đơn vị đại đội) trực thuộc phòng hậu cần của đoàn, nằm ở gần đoàn bộ, cách khu cơ quan đoàn chỉ năm sáu phút đi bộ. Nhà máy chế biến gỗ có một tri thức thanh niên Hạc Cương, khi khiêng gỗ lớn bị ngã gãy chân, được đưa đến bệnh viện sư đoàn nằm viện. Sau khi chân lành, anh ấy viết một bức thư từ bệnh viện gửi cho lãnh đạo đại đội, yêu cầu được về thành phố Hạc Cương thăm nhà một chuyến. Lãnh đạo đại đội không phê chuẩn. Anh ấy tự ý quay về Hạc Cương. Mẹ anh ấy đã viết một bức thư cho lãnh đạo đại đội, trong đó có câu chất vấn thế này: "Con trai tôi lặn lội ngàn dặm đến biên cương, bị gãy chân trong lao động, bản thân tôi cũng đang đổ bệnh, chẳng lẽ các anh là lãnh đạo đại đội, lại không có chút lòng trắc ẩn cho phép con trai tôi về thăm nhà một chuyến hay sao?" Có thể tưởng tượng được, bức thư này khiến lãnh đạo đại đội phẫn nộ đến mức độ nào. Ngày anh ấy quay lại đại đội một tuần sau đó, chi bộ đoàn đã tổ chức hội nghị, tiến hành phê bình giáo dục đối với anh ấy, đồng thời thảo luận về hình thức kỷ luật đối với anh ấy. "Thảo luận" chẳng qua chỉ là một hình thức, kỷ luật đã được quyết định trước khi anh ấy quay lại đại đội rồi — khai trừ khỏi đoàn thanh niên.

Với tư cách là một thành viên tổ công tác chính trị đoàn, tôi đã tham gia cuộc họp đặc biệt của tổ chức đoàn cấp cơ sở lần này. Trước cuộc họp, tôi được biết lãnh đạo đại đội đã tìm một số cốt cán đoàn viên để nói chuyện riêng, "chỉ thị" họ phát huy "vai trò nên có" khi thảo luận về hình thức kỷ luật. Bí thư chi bộ đoàn, một cô gái Cáp Nhĩ Tân, đối với "chỉ thị" của đại đội trưởng và chính trị viên đương nhiên là hiểu ngầm trong bụng, không có chút nghi ngờ nào, "kiên quyết làm theo". Cách làm này vốn dĩ nên được xếp vào loại hành vi phá hoại nguyên tắc tổ chức đoàn. Thậm chí có thể gọi là "thủ đoạn nhỏ", là việc không quang minh chính đại. Lại còn là sức ép đặt lên ý chí của mỗi đoàn viên. Càng không có lợi cho công tác tư tưởng chính trị của một đại đội cơ sở.

Trong lúc tri thức thanh niên Hạc Cương đó khóc lóc thảm thiết lặp đi lặp lại việc nhận lỗi, kiểm điểm, sau một khoảng thời gian im lặng, sau khi bí thư chi bộ đoàn tuyên bố hình thức kỷ luật tổ chức là khai trừ khỏi đoàn thanh niên, sau khi mấy đoàn viên cốt cán được đại đội trưởng, chính trị viên gọi riêng ra nói chuyện đồng thời giơ tay lên, trong lúc những đoàn viên khác đang vô cùng do dự, tôi không nhịn được nữa, lên tiếng phát biểu. Tính cách của tôi không cho phép bản thân giữ im lặng vào khoảnh khắc đó. Mà khi tôi không tán thành chuyện gì, lời lẽ của tôi thường là chua ngoa cay độc. Lúc đó tôi đã nói những gì, không cần phải dài dòng kể lại. Tóm lại, bí thư chi bộ kiêm phó chính trị viên tỏ ra vô cùng lúng túng và khó xử, gần như là phẫn nộ dặn dò một đoàn viên: "Đi gọi đại đội trưởng và chính trị viên đến đây!"

Đại đội trưởng đã đến. Chính trị viên cũng đã đến. Cục diện "tọa trấn" của hai vị lãnh đạo đại đội khiến bầu không khí trở nên vô cùng nghiêm trọng. Bầu không khí nghiêm trọng này đã đẩy tôi vào thế bị ép "nghênh chiến". Mà con người một khi bị đẩy vào tình thế này, dẫu cho là một người trầm tĩnh từng trải, đôi khi cũng sẽ trở nên khác thường, trở nên sục sôi hào hứng. Bản tính tôi vĩnh viễn không thể trở thành một người trầm tĩnh từng trải. Trong khí chất của tôi có một loại gen xấu dễ bốc đồng, dễ sục sôi hào hứng. Mà tôi một khi đã bốc đồng rồi, đâu chỉ là "sục sôi hào hứng" không thôi, đơn giản có thể gọi là "coi trời bằng vung", "khí thế ngút trời"! Đặc biệt là khi tôi đinh ninh rằng chính nghĩa thuộc về phía mình, tôi lại càng có chút không sợ trời không sợ đất.

Lúc đó tôi đã nói những gì, đến cả bản thân tôi bây giờ cũng không nhớ rõ nữa. Chỉ có một điều tôi nhớ rất rõ, đại đội trưởng ngồi chưa được bao lâu, liền im lặng không nói một lời, mặt xanh lét phất áo bỏ đi. Chính trị viên có khả năng kiềm chế tốt hơn đại đội trưởng, lặng lẽ hút hai điếu thuốc, cũng đứng dậy bỏ đi. Mặc dù bề ngoài anh ta không biến sắc, nhưng động tác dập tắt đầu thuốc lá trước khi rời đi cũng đủ để khiến người ta "giật mình kinh hãi". Nếu không phải vì thân phận thành viên tổ công tác của tôi, lúc đó anh ta tuyệt đối sẽ không thể hiện ra khả năng kiềm chế tốt như vậy. Bí thư chi bộ đoàn cũng muốn đứng dậy bỏ đi, tôi gọi cô ấy lại, nói với cô ấy rằng: "Hội nghị tổ chức đoàn vẫn chưa họp xong, cô không được đi!" Cô ấy đành phải ở lại, mắt rưng rưng, gần như sắp khóc.

Đa số đoàn viên tri thức thanh niên, đối với việc xuất hiện một cục diện "giương cung bạt kiếm" mà họ vạn lần không ngờ tới này, vừa cảm thấy chấn động, vừa thầm cảm thấy thâm phục. Tôi vô hình trung đã trở thành người đại diện cho ý kiến bị kìm nén của họ. Họ chủ trương tiếp tục bỏ phiếu. Kết quả bỏ phiếu — cho tri thức thanh niên Hạc Cương đó hình thức kỷ luật cảnh cáo. Điều này tương đương với một đòn giáng nặng nề vào uy tín của đại đội trưởng và chính trị viên nhà máy chế biến gỗ.

Mổ xẻ lại mà nói, "lời nói vì nghĩa" của tôi, hóa ra lại không phải chủ yếu bị chi phối bởi cái gọi là "tinh thần chính nghĩa". Còn có yếu tố tâm lý mang tính quyết định hơn, thứ tâm lý mà vào thời điểm đó ngay cả bản thân tôi cũng hoàn toàn không thể nhận thức được đang đóng vai trò tác động mạnh mẽ. Tâm lý đó chính là, thân là một tri thức thanh niên, thường xuyên phải chịu đủ loại "sự quản thúc" mang tính kìm nén không chính đáng, nhân cách bị "ý chí lãnh đạo" bóp méo theo ý thích, cảm xúc bị thế lực bên ngoài quấy rối một cách vô cớ và thô bạo, trong lòng luôn tìm kiếm cơ hội để được trút bỏ, thể hiện tâm lý phản kháng. Chỉ là dưới cơ hội nào, lấy sự kiện nào làm ngòi nổ, phát tiết và phản kháng bằng phương thức nào, thì tùy người khác nhau mà thôi. Vệc này, tôi đã đem "cốt truyện" chuyển thực sang nhân vật nữ chính Lý Hiểu Yến trong tiểu thuyết "Đây là một mảnh đất kỳ diệu" của tôi.

Tôi đã phát tiết bằng phương thức mà tôi cho là thỏa đáng. Tâm lý của tôi cảm nhận được một sự thỏa mãn sau khi được giải tỏa, cảm nhận được một niềm sảng khoái tựa như "đại thắng". Một niềm sảng khoái chưa từng có.

Thế nhưng, kẻ "đại thắng" không phải là tôi, cũng không thể là tôi. Tôi chẳng qua chỉ đóng một lần vai kẻ thất bại thảm hại theo kiểu "Don Quixote" mà thôi.

Tôi đã nói rồi, từ nhà máy chế biến gỗ đến đoàn bộ chỉ mất năm sáu phút. Vừa bỏ phiếu xong, cuộc họp còn chưa giải tán, tôi đã bị gọi đi nghe điện thoại. Chủ nhiệm chính trị gọi từ đoàn bộ tới.

“Cúp điện thoại xong, lập tức chạy đến văn phòng của tôi!” Chủ nhiệm chính trị dùng giọng điệu vô cùng nghiêm khắc ra lệnh trong điện thoại.

Tôi không chạy, nhưng bước đi rất nhanh. Bước vào văn phòng chủ nhiệm chính trị, đại đội trưởng và chính trị viên nhà máy chế biến gỗ đang ngồi trong văn phòng, đều mang bộ dạng cười trên nỗi đau của người khác nhìn tôi, đều là vẻ mặt cười mà không phải cười.

“Từ hôm nay, không, từ bây giờ trở đi, cậu không còn là thành viên tổ công tác nữa! Cậu bắt buộc phải kiểm điểm sâu sắc tại hội nghị chi bộ nhà máy chế biến gỗ!” Chủ nhiệm đập bàn trừng mắt với tôi.

“Chẳng có gì phải kiểm điểm cả!” Tôi bực bội đến cực điểm.

“Cậu quá kiêu ngạo rồi đấy!” Chủ nhiệm tức giận đến mặt mày đỏ phừng phừng.

Tôi cãi lại: “Là một con người, tôi có quyền được kiêu ngạo một lần!” Cơ gò má chủ nhiệm co giật, không thốt nên lời.

“Tiểu Lương, cậu việc gì phải nổi giận lớn thế! Có chuyện thì từ từ nói!” Đại đội trưởng và chính trị viên nhà máy chế biến gỗ giả tạo khuyên can tôi.

Tôi trừng mắt nhìn họ một cái, bước ra khỏi văn phòng chủ nhiệm.

Chủ nhiệm chính trị không có lấy một chút ấn tượng tốt đẹp nào về tôi. Ấn tượng của tôi về ông ta lại càng tồi tệ hơn. Hơn hai tháng sau khi tôi được điều từ đại đội về ban tuyên truyền, văn thư đại đội của chúng tôi, một cô gái Mẫu Đơn Giang nhỏ nhắn xinh xắn như "thiên thần", cũng được điều về ban tổ chức đoàn bộ. Ngày cô ấy đến trình diện, lúc ăn bữa tối, tôi và cô ấy đi vai kề vai về phía nhà ăn cơ quan. Chủ nhiệm chính trị ăn tối xong, đi ngược chiều về phía chúng tôi. Cách ba mươi bước chân, tôi đã phát hiện năm quan trên mặt ông ta túm lại với nhau, nặn ra một nồng nàn nụ cười trên mặt. Mặc dù tôi không thích nhìn kiểu cười đó của ông ta, nhưng lại cho rằng ông ta đang cười với mình. Kể từ khi tôi được điều về ban tuyên truyền, ông ta chỉ nói với tôi mấy câu ngắn ngủi theo lệ thường, chưa từng cười với tôi lần nào.

Chủ nhiệm cười với tôi, lại còn là lần đầu tiên, chỉ vì phép lịch sự, tôi nghĩ mình cũng nên cười lại với chủ nhiệm.

Trong lòng nghĩ vậy, biểu cảm trên mặt cũng theo đó mà tạo ra một điệu bộ cười cợt. Cười không được tự nhiên cho lắm, cũng chẳng mấy chân thành.

Cách hai mươi bước chân, nụ cười trên mặt chủ nhiệm lại càng rạng rỡ hơn.

Cách mười bước chân, tôi mới nhìn ra, nụ cười trên mặt chủ nhiệm không phải dành cho tôi, mà là dâng hiến cho người cô gái giống như "thiên thần" ở bên cạnh tôi. Ánh mắt chính là được hội tụ. Đủ hai luồng ngay ngắn, phóng thẳng về một tiêu điểm — khuôn mặt cô ấy. Ngay cả chút ánh sáng dư thừa, cũng không ban phát cho tôi. Điệu bộ cười cợt của tôi coi như làm công cốc. Giống như một "cầu thủ chuyền hai" tồi tệ, chuyền bóng không đúng vị trí.

Tôi bỏ mặc cô ấy, biết điều một mình bước đi. Kể từ ngày hôm đó, tôi liền đinh ninh rằng chủ nhiệm chính trị không phải là một thứ tốt đẹp gì. Sự thật chứng minh, cách nhìn người của tôi vẫn rất chuẩn xác. Cuối cùng vì đạo đức suy đồi, ông ta đã bị khai trừ quân tịch, đảng tịch, bãi bỏ mọi chức vụ cán bộ, "đày" về đại đội cũ của tôi, trở thành một "kẻ cải tạo lao động" chính hiệu.

Con người "không phải thứ tốt đẹp gì" này, vào lúc đó, vẫn chưa có đầy đủ bằng chứng để được công nhận là "kẻ xấu", cho nên vẫn hoàn toàn nắm thóp vận mệnh của một phóng viên nhỏ bé là tôi.

Chẳng bao lâu sau, cơ quan đoàn bắt đầu "tinh giản bộ máy". Ba ban cán sự, tổ chức, tuyên truyền trực thuộc bộ chính trị phải tinh giản đi một phần hai mươi hai. Tôi chính là một phần đó.

Trưởng ban tuyên truyền cảm thấy có chút có lỗi với tôi, an ủi tôi: "Cậu đến đại đội cơ khí đi, có thể học hỏi chút kỹ thuật. Sau này, tìm cơ hội, tôi lại kéo cậu lên." Tôi không đến đại đội cơ khí.

Lúc đó tôi tuổi trẻ khí thịnh. Sự thách thức đối với chủ nhiệm chính trị, đối với đại đội trưởng và chính trị viên nhà máy chế biến gỗ, đã thôi thúc tôi yêu cầu được đến nhà máy chế biến gỗ. Yêu cầu như vậy đương nhiên sẽ không bị từ chối.

Trong phòng đại đội của nhà máy chế biến gỗ, đại đội trưởng ngồi trên ghế, hé mi mắt nhìn tôi một cái, thong thả nói: "Cậu tự nguyện đến nhà máy chế biến gỗ, tôi đương nhiên rất hoan nghênh. Ngã ở đâu thì đứng lên ở đấy mà! Chỉ là chỗ chúng tôi không có việc nhẹ đâu nhé!"

Anh ta rõ ràng rất vui mừng vì tôi rơi vào hoàn cảnh thế này.

Tôi hỏi: "Việc gì mệt nhất?"

Anh ta nói: "Khiêng gỗ lớn."

Tôi nói: "Tôi khiêng gỗ lớn."

Anh ta nói: "Được thôi!"

Anh ta đứng dậy, lấy từ trong tủ văn phòng ra một đôi găng tay vải bạt, một bộ đệm vai, đặt lên bàn, thong thả bước ra ngoài... Tôi mãi mãi biết ơn những người bạn đồng hành tri thức thanh niên tổ khiêng gỗ của nhà máy chế biến gỗ năm xưa, tình cảm quan tâm của họ đối với tôi còn hơn cả anh em ruột thịt. Họ cho rằng tôi bị "đày" đến nhà máy chế biến gỗ. Họ cảm thấy có nghĩa vụ phải bảo vệ tôi. Trong ba tháng đầu tiên, bả vai của tôi hầu như chưa từng chạm qua "đầu nấm" — cây đòn gánh khiêng gỗ lớn. Chỉ dùng móc sắt để di chuyển gỗ. Ba tháng sau, theo yêu cầu của tôi, họ mới bắt đầu luân phiên ghép cặp khiêng gỗ cùng tôi. Bước chân của tôi ban đầu vốn dĩ không bắt kịp nhịp hô, những khúc gỗ lớn cứ trước lắc sau đảo, lắc lư sang trái sang phải, "múa rồng" không ngừng. Khá nhiều người vì ghép cặp với tôi mà bị trật thắt lưng, thế nhưng không một ai nói với tôi dù chỉ một câu oán trách.

Tôi mãi mãi biết ơn họ.

Mãi mãi không quên tên tuổi và biệt danh của họ. Âm dung tiếu mạo của họ, đến nay vẫn thường xuyên hiện lên trước mắt. Mấy người ở Bắc Kinh, mặc dù đều đã có gia đình, mỗi người đều bị gánh nặng bởi gia đình và công việc, qua lại không nhiều. Nhưng cứ đến dịp Tết Nguyên Đán, thế nào cũng phải ghé thăm hỏi lẫn nhau.

Tính cách họ khác nhau, đều rất hào sảng, rất chính trực. Có lẽ điều này không tách rời với lao động chân tay đặc thù. Tám người, cất lên tiếng hò, khiêng khúc gỗ nặng ngàn cân, là không thể không đồng lòng. Một tiếng "Anh em ơi, xốc lên nào..." kéo con người lại gần nhau hơn. Bốn tháng sau, chỉ tiêu tuyển sinh được giao xuống đại đội.

Nhưng năm đó xuất hiện Trương Thiết Sinh, tôi không đi được.

Chủ nhiệm chính trị cũng không nành lòng để tôi đi học đại học. Chính tay ông ta đã gạch tên tôi đi.

Năm thứ hai, nhà máy chế biến gỗ chỉ được phân bổ hai chỉ tiêu: một chỉ tiêu đại học, một chỉ tiêu trung chuyên. Chỉ tiêu đại học là Học viện Sư phạm Cáp Nhĩ Tân. Chỉ tiêu trung chuyên là Trường Bưu điện thành phố Hạc Cương.

Lúc đó tôi đã được biệt phái đến phòng biên tập văn học Nhà xuất bản Hắc Long Giang, thời hạn một năm. Không còn mấy hứng thú với việc học đại học nữa. Chỉ hy vọng một năm sau có lẽ sẽ được giữ lại nhà xuất bản, làm một biên tập viên. Bởi vì họ đối xử tốt với tôi, có ý định đó.

Nhưng những người bạn tri thức thanh niên trong đại đội đã thay tôi báo danh. Kết quả đề cử, tôi xếp thứ ba. Mấy người bạn còn tỏ ra khá tiếc nuối cho tôi. Tôi từ Cáp Nhĩ Tân về nhà máy chế biến gỗ "thăm nhà", công việc đề cử vừa mới kết thúc.

Người được đề cử vào Trường Bưu điện thành phố Hạc Cương là một tri thức thanh niên Hạc Cương, y tá của nhà máy chế biến gỗ. Anh ta đang hẹn hò với một cô bạn gái, là một cô gái Cáp Nhĩ Tân, đội trưởng đội nấu ăn.

Tối ngày kết thúc đề cử, đội trưởng đội nấu ăn hẹn y tá "gặp mặt". Cô ấy nói với anh ta: "Anh tuyệt đối đừng đi học cái trường bưu điện gì đó nhé! Hạc Cương chẳng qua chỉ là một thành phố mỏ nhỏ bé, về đó làm nhân viên bưu điện thì mong chờ gì chứ? Y tá ở chỗ chúng ta rất được săn đón, ai nấy đều phải nhờ vả, chẳng lẽ anh nỡ vứt bỏ ống nghe bác sĩ sao?" Y tá bắt đầu do dự.

Đội trưởng đội nấu ăn nhân đó lại dùng giọng điệu đong đưa tình cảm nói: "Dù sao em cũng tuyệt đối không cho anh đi! Anh mà đi, tình yêu của chúng ta chấm dứt! Em sợ anh về Hạc Cương rồi sẽ yêu cô gái khác!"

Y tá thề non hẹn biển, nói rằng người tuy rời đi nhưng trái tim mãi mãi không đổi thay. Đội trưởng đội nấu ăn khóc lóc, lại nói: "Cho dù anh không thay lòng đổi dạ, sau này cuộc sống mỗi người một nơi, khổ sở biết bao nhiêu!"

Y tá cuối cùng cũng bị thuyết phục, vì tình yêu mà làm "hy sinh", từ bỏ chỉ tiêu.

Đội trưởng đội nấu ăn lại giấu y tá, đi tìm trưởng phòng hậu cần, nói rằng bạn trai của cô ấy hy vọng cô ấy có thể thay thế chỉ tiêu này, khẩn khoản cầu xin trưởng phòng hậu cần thành toàn cho tâm nguyện của họ.

Nhà máy chế biến gỗ do phòng hậu cần quản lý lãnh đạo. Trưởng phòng hậu cần thường xuyên đến nhà máy chế biến gỗ đi dạo, có ấn tượng khá tốt với cô gái Cáp Nhĩ Tân là đội trưởng đội nấu ăn này, sảng khoái đồng ý.

Một chỉ tiêu Trường Bưu điện thành phố Hạc Cương, ai thay thế ai cũng không đến mức gây ra sóng gió gì. Huống chi lại là bạn gái thay thế bạn trai. Huống chi trưởng phòng hậu cần còn tự mình đứng ra nói giúp. Ban tuyển sinh cho rằng dù sao cũng không tính là vấn đề nguyên tắc, liền đồng ý. Chuyện này sao có thể giấu được y tá?

Y tá sau khi biết chuyện, tất nhiên là nổi giận, chất vấn bạn gái, sao lại có thể "tráo rồng đổi phượng" như vậy?

Đội trưởng đội nấu ăn nói: "Em quá muốn đi học, quá muốn rời khỏi binh đoàn rồi. Chỉ cần có thể rời khỏi binh đoàn, đi đến bất kỳ thành phố nhỏ nào cũng được! Vì tình yêu của chúng ta, anh hãy hy sinh triệt để đi! Em tuyệt đối sẽ không thay lòng đổi dạ với anh đâu! Thật ra thì, cuộc sống mỗi người một nơi cũng có cái lợi của cuộc sống mỗi người một nơi. Không thường xuyên ở bên nhau, nỗi nhớ nhung sẽ làm sâu sắc thêm tình yêu..." các thứ các thứ.

Y tá hoàn toàn không tiếp thu nổi những lời như vậy. Anh ta thực lòng yêu cô ấy. Đã mắc lừa một lần, liền không còn dễ dàng tin tưởng cô ấy nữa. Thế nên tìm đến ban tuyển sinh làm nháo.

Ban tuyển sinh cảm thấy họ gây sự vô cớ, rất tức giận, nói với họ: "Thôi đi! Các người cứ cắm rễ ở biên cương đi!"

Kết quả, tư cách vào Trường Bưu điện thành phố Hạc Cương của cả hai người đều bị hủy bỏ. Tình cảm lại không hề tan vỡ, hình như cắt đứt ý niệm rồi thì lại càng yêu nhau hơn.

Còn ở đại đội, nghĩ rằng đừng có bỏ phí một chỉ tiêu chứ! Chính trị viên liền đến ban tuyển sinh thương lượng, lại đòi lại chỉ tiêu này. Đòi lại là để cho một nữ tri thức thanh niên khác đi. Mối quan hệ giữa chính trị viên và nữ tri thức thanh niên đó có chút không bình thường.

Các tri thức thanh niên trong đại đội không đồng ý, nói rằng nên để tôi đi. Bởi vì tôi là người đã qua đề cử. Hơn nữa lại xếp thứ ba. Người xếp thứ hai không có tư cách nữa thì đương nhiên đến lượt người xếp thứ ba đi.

Còn tôi, thật ra thì lại không muốn đi học cái trường bưu điện quỷ quái gì đó. Nơi phân công đi về đã được thông báo trước — các cơ quan bưu điện thành phố Hạc Cương. Tôi cứ hễ nghĩ đến việc sau này sẽ mặc một bộ đồ màu xanh lá, ở trong một trạm bưu điện nào đó của thành phố mỏ nhỏ bé Hạc Cương, suốt ngày cầm một con dấu bưu điện đóng mãi không thôi, hoặc là đạp chiếc xe đạp lanh canh chạy khắp các con phố ngõ ngách, liền cảm thấy chẳng có gì là tốt đẹp cả.

Mấy người bạn thuyết phục tôi. Họ nói người dịch chuyển thì sống, cây dịch chuyển thì chết. Họ nói cậu muốn ở lại Nhà xuất bản Hắc Long Giang đâu phải chuyện dễ dàng như vậy. Từ binh đoàn điều một tri thức thanh niên đi có lắm cửa ải lắm đấy! Cơ thể cậu kém thế này, mà quay lại nhà máy chế biến gỗ khiêng gỗ lớn, không sớm thì muộn cũng vắt kiệt sức cậu cho mà xem! Họ nói cán bộ trong đoàn không thích cậu, cán bộ trong đại đội cũng chẳng ưa gì cậu, không đi thì luyến tiếc cái gì nữa chứ?

Cái người tri thức thanh niên Hạc Cương vì lúc trước tôi nói giúp một câu công đạo mới được giữ lại đoàn tịch nói với tôi rằng: "Bố tôi là phó tổng biên tập báo "Hạc Cương Nhật Báo", cậu tuyệt đối đừng bỏ lỡ cơ hội này! Sau này tôi sẽ bảo bố tôi tìm cách điều cậu đến báo "Hạc Cương Nhật Báo" làm phóng viên!"

Tôi không nỡ phụ lòng tốt của họ. Hơn nữa lại hoàn toàn không nắm chắc về việc có thể được giữ lại Nhà xuất bản Hắc Long Giang làm biên tập viên hay không, liền đưa ra một quyết định rất trọng đại trong cuộc đời mình — đi làm một công dân thành phố Hạc Cương.

Tôi đối với công việc lao động chân tay nặng nhọc là khiêng gỗ lớn này quả thật cũng có chút sợ hãi. Khoảng thời gian đó tôi ăn không nổi cơm, toàn thân vô lực, đi đứng hai chân mềm nhũn, đừng nói chi là khiêng gỗ lớn bước lên tấm ván nhảy cao. Có một lần thiếu chút nữa bị đè bẹp dí trên ba đoạn ván nhảy. Quả thực như vậy, cái mạng nhỏ của tôi sớm đã bỏ mạng dưới những khúc gỗ lớn rồi. Bản thân tôi không hề hay biết, lúc đó tôi đã mắc bệnh viêm gan cấp tính không vàng da. Chức năng gan tổn thương nghiêm trọng.

Ngày thứ hai tên tôi được báo lên ban tuyển sinh đoàn. Tôi đang cắn răng cố gắng cùng mấy người bạn khiêng gỗ lớn, đại đội trưởng bước tới, bảo với tôi rằng có một giáo viên của Phục Đán muốn gặp tôi, bảo tôi lập tức đến nhà khách.

“Phụ Đan? Gánh nặng gì chứ?” Tôi có chút khó hiểu. Thật hổ thẹn, cho đến tận ngày hôm đó, tôi vẫn không hề biết ở Trung Quốc có một trường đại học nổi tiếng là Đại học Phục Đán. Chỉ biết Thanh Hoa, Bắc Đại, Đại học Công nghiệp Cáp Nhĩ Tân, Học viện Kỹ thuật Quân sự Cáp Nhĩ Tân. Nếu lúc "đi liên kết" mà tôi đến Thượng Hải, chắc chắn tôi đã biết rồi. Nhưng tôi chưa từng đến. Ngày thường cũng chưa từng nghe thấy hai chữ "Phục Đán" từ miệng các tri thức thanh niên Thượng Hải. Một học sinh tốt nghiệp cấp hai, sao lại có thể biết được mọi trường đại học tên tuổi trên cả nước chứ?

Đại đội trưởng rõ ràng cũng hồ đồ, nói: "Cậu đi rồi sẽ biết."

Thế là tôi đến nhà khách, người tôi gặp là một nam giáo viên khoảng hơn bốn mươi tuổi của Phục Đán. Nếu tôi nhớ không lầm, ông ấy họ Trần. Khoa kinh tế chính trị.

Ông ấy rất nhiệt tình với tôi, hỏi tôi đã đọc những cuốn sách văn học nào rồi, tôi liền trả lời ông ấy đã đọc cái này cái kia.

Lại hỏi tôi thích nhất những tác phẩm nào.

Tôi nói: "Ruồi Trâu", "Thép đã tôi thế đấy", "Đỏ và đen", "Chữ cái màu đỏ"……”

“Trong mấy cuốn sách này, cuốn sách nào cảm động cậu nhất?”

Tôi suy nghĩ một lúc, nói: "Đỏ và đen."

“Tại sao?”

Tôi cứng họng. Tôi đọc "Đỏ và đen" vào năm lớp một cấp hai. Tôi nhớ đọc xong cuốn sách này, tôi đã khóc lớn một trận. Người mà tôi đồng cảm nhất hóa ra không phải Julien, mà là phu nhân de Renal. Tình yêu của bà ấy dành cho Julien, theo tôi thấy quá đau lòng quá bất hạnh. Tôi nghĩ nếu tôi là Julien, có lẽ tôi đã giương súng bắn vào thái dương của chính mình, tuyệt đối không nỡ đi tổn thương người phụ nữ đã yêu mình cuồng nhiệt si tình đến thế. Hơn nữa sau khi đọc "Đỏ và đen", tôi thường tưởng tượng ra một cái kết khác — Julien vượt ngục trốn thoát, mang theo phu nhân de Renal cùng nhau trốn đến một hòn đảo hoang hoặc khu rừng lớn nào đó, có tình nhân cuối cùng thành vợ thành chồng, sinh ra một cậu con trai một cô con gái, đầu bạc răng long... Tôi liền đem những suy nghĩ này kể ra.

Ông ấy rất chăm chú lắng nghe.

Cuối cùng tôi nói: "Lần đầu tiên bị rung động sâu sắc cũng giống như lần đầu tiên yêu, là điều khó quên."

Ông ấy liếc nhìn tôi một cái, chợt nghĩ đến điều gì đó, hỏi: "Cậu có bạn gái không?" Tôi lắc đầu nói: "Không có."

Ông ấy lại hỏi: "Thật chứ?"

Tôi nói: "Tại sao phải gạt thầy làm gì?"

Ông ấy nói: "Được, rất được."

Lúc đó tôi không hiểu tại sao ông ấy lại cho rằng việc tôi không có bạn gái là "được", lại còn là "rất được".

Nhưng có thể có một vị giáo viên đại học chăm chú lắng nghe một tri thức thanh niên nói chuyện văn học như vậy, tôi cảm thấy vô cùng vui mừng, không còn cảm thấy câu nệ nữa, lại bắt đầu trò chuyện về những tác phẩm khác. Tôi nhớ tôi còn nhắc đến "Nass Dillot". Đây là một truyện ngắn, đọc năm lớp năm tiểu học. Trong tựa đề chắc chắn có hai chữ tôi nhớ sai hoặc bị đảo lộn. Hơn nữa có phải là tác phẩm của Mérimée hay không, tôi cũng không nắm chắc lắm. Nội dung là: một công tử nhà giàu đem lòng yêu một nữ công nhân xinh đẹp lớn lên từ cô nhi viện, nhưng lại không có ý định cưới cô làm vợ. Cô không thể thoát khỏi tình yêu dành cho anh ta, nhảy lầu tự tử, không chết, bị gãy một chân. Được một vị nữ bá tước trẻ tuổi hay làm việc thiện thương xót, đưa đến bệnh viện, ngày ngày đọc Kinh Thánh cho cô nghe, dạy dỗ cô phải sám hối vì tình yêu "tội lỗi" của mình. Công tử nhà giàu cảm thấy vô cùng áy náy, quyết tâm cưới nữ công nhân làm vợ. Nhưng người giám hộ của anh ta, cũng là dì út của anh ta phản đối tình yêu này. Cho rằng việc một công tử nhà giàu yêu một nữ công nhân là tình yêu làm tổn hại đến thể diện quý tộc. Người dì út đó chính là vị nữ bá tước kia, cô ấy cũng đã đem lòng yêu cháu trai của mình. Kết quả là: nữ công nhân u sầu chết trong bệnh viện, nữ bá tước đã ngăn cản người tình của cô ấy gặp cô ấy mỗi một lần. Nữ bá tước bắt nữ công nhân trước lúc lâm chung phải sám hối với Chúa.

Cô ấy nói: "Em đã từng yêu."

Cô ấy nói: "Là em, em đã từng yêu."

Rồi cô ấy chết.