Vào ngày mùng Một tháng Hai hàng năm, tức ngày lễ thánh Trifon, trên điền trang của bà Madame Zavzyatov — góa phụ của Trifon Lvovitch, cố hội trưởng quận hạt — thường diễn ra một khung cảnh hết sức náo động. Vào ngày hôm đó, cũng là ngày lễ bổn mạng của vị cố hội trưởng, người góa phụ Lyubov Petrovna lại cho cử hành một buổi lễ cầu siêu để tưởng nhớ ông, tiếp nối sau đó là nghi lễ tạ ơn Thiên Chúa. Toàn thể quan khách trong vùng đều tề tựu đông đủ để dự lễ. Nào là Hrumov, viên hội trưởng đương nhiệm; Marfutkin, chủ tịch hội đồng Zemstvo; Potrashkov, ủy viên thường trực hội đồng nông thôn; hai vị thẩm phán hòa giải của quận; viên đại úy cảnh sát Krinolinov; hai vị thanh tra cảnh sát; vị bác sĩ quận Dvornyagin thoang thoảng mùi i-ốt; cùng toàn thể các điền chủ lớn nhỏ, vân vân. Tổng cộng có khoảng năm mươi người tụ họp.

Đúng mười hai giờ trưa, khách khứa với những gương mặt dài thườn thượt lần lượt di chuyển từ các phòng bước vào đại sảnh. Sàn nhà được trải thảm nên bước chân của họ không phát ra tiếng động, nhưng bầu không khí trang nghiêm của buổi lễ đã khiến họ theo bản năng mà bước đi trên đầu ngón chân, hai tay dang ra để giữ thăng bằng. Trong sảnh, mọi thứ đã được chuẩn bị sẵn sàng. Cha Yevmeny, một cụ ông nhỏ thó đội chiếc mũ cao đã bạc màu, đang mặc lễ phục màu đen. Phó tế Konkordiev, người đã khoác lễ phục và đỏ gay như con cua luộc, đang lặng lẽ lật giở các trang sách cầu kinh và kẹp những mảnh giấy nhỏ vào đó. Ngay cửa dẫn ra tiền sảnh, thầy phó tế phụng vụ Luka đang phồng má trợn mắt thổi lò xông trầm. Căn phòng lớn dần ngập tràn làn khói xanh mờ ảo cùng hương thơm ngào ngạt của trầm hương.

Gelikonsky, thầy giáo trường làng — một thanh niên trẻ tuổi với những nốt mụn lớn trên gương mặt đầy vẻ hoảng hốt, khoác chiếc áo bành tô mới rộng thùng thình như cái bao tải — đang bưng khay mạ bạc đi mời nến sáp. Nữ chủ nhân Lyubov Petrovna đứng ở vị trí trang trọng phía trên, bên cạnh một chiếc bàn nhỏ bày đĩa cơm cúng, tay lăm lăm cầm sẵn chiếc khăn tay bên gò má. Xung quanh tĩnh lặng tuyệt đối, lâu lâu lại bị phá vỡ bởi những tiếng thở dài. Ai nấy đều mang vẻ mặt dài dượn, nghiêm trang...

Lễ cầu siêu bắt đầu. Làn khói xanh cuộn tròn bay lên từ lư hương, đùa giỡn trong những tia nắng chiếu xiêng, những ngọn nến lung linh tí tách cháy. Tiếng hát ban đầu nghe chừng khàn đợt và điếc tai, nhưng chẳng mấy chốc đã trở nên trầm lắng và du dương khi dàn đồng ca dần thích nghi với điều kiện âm học của căn phòng... Các giai điệu đều mang âm hưởng sầu buồn, ảm đạm... Khách khứa dần chìm vào tâm trạng u uất và trở nên trầm ngâm. Những suy nghĩ về sự ngắn ngủi của đời người, sự đổi thay của thế sự, và sự phù phiếm của cõi trần cứ lảng vảng trong tâm trí họ... Họ hồi tưởng lại người quá cố Zavzyatov, một người đàn ông vạm vỡ, mặt đỏ gí, kẻ từng có thói quen tu ực một hơi hết sạch chai champagne rồi dùng trán đập vỡ gương soi. Và khi câu hát “Lạy Chúa, xin hãy ban ơn cho các thánh của Ngài” vang lên, đồng thời tiếng khóc nức nở của nữ chủ nhân bật phát, đám khách khứa bắt đầu bứt rứt dịch chuyển trọng lượng từ chân này sang chân kia. Những người dễ xúc động bắt đầu cảm thấy ngứa ngáy ở cổ họng và khóe mắt. Marfutkin, vị chủ tịch Zemstvo, để nén đi cảm giác khó chịu ấy, liền cúi sát tai viên đại úy cảnh sát và thì thầm:

— Hôm qua tôi có ghé nhà Ivan Fyodoritch... Tôi và Pyotr Petrovitch đã thâu tóm tất cả các ván bài khi chơi không có bài tẩy... Quả thật là vậy... Olga Andreyevna tức tối đến mức rớt cả hàm răng giả ra ngoài.

Nhưng rồi khúc hát “Cõi lòng muôn thuở ghi ơn” cũng kết thúc. Gelikonsky cung kính đến thu lại những ngọn nến, và buổi lễ tưởng niệm chấm dứt. Ngay lập tức, một sự náo động nhỏ diễn ra; người ta thay y phục để tiến hành lễ tạ ơn. Sau lễ tạ ơn, trong lúc cha Yevmeny cởi bỏ áo lễ, khách khứa vừa xoa tay vừa ho hắng, trong khi nữ chủ nhân kể lại vài mẩu chuyện về bản tính nhân hậu của người quá cố Trifon Lvovitch.

— Xin mời các bạn dùng bữa trưa, thưa mọi người, — bà vừa nói vừa thở dài kết thúc câu chuyện.

Khách khứa hối hả kéo nhau vào phòng ăn, cố gắng không xô đẩy hay dẫm lên chân nhau... Ở đó, bữa tiệc đang chờ đón họ. Mâm cỗ thịnh soạn đến mức phó tế Konkordiev năm nào cũng cảm thấy mình có trách nhiệm phải giơ hai tay lên khi ngắm nhìn nó, rồi lắc đầu đầy kinh ngạc và thốt lên:

— Thật phi thường! Thưa cha Yevmeny, món ăn này trông giống lễ vật dâng lên các vị thần linh hơn là đồ ăn thức uống của loài người.

Bữa trưa quả thực là vô cùng đặc biệt. Tất cả những sản vật mà hệ thực vật và động vật trong vùng có thể cung cấp đều được bày biện lên bàn, nhưng điều kỳ lạ duy nhất ở đây có lẽ là trên bàn có tất cả mọi thứ ngoại trừ... đồ uống có cồn. Lyubov Petrovitch đã thề sẽ không bao giờ để trong nhà bài bạc hay rượu mạnh — hai nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ của chồng bà. Và những chiếc chai duy nhất có mặt trên bàn chỉ chứa dầu ăn và giấm, như thể để chế giễu và trừng phạt những vị khách mà ai nấy đều nghiện rượu nặng và có thói quen chè chén say sưa.

— Xin mời các vị cứ tự nhiên! — góa phụ của cựu hội trưởng ân cần giục giã. — Chỉ có điều xin các vị lượng thứ, nhà tôi không có vodka... Trong nhà tôi hoàn toàn không có thứ đó.

Khách khứa tiến lại gần bàn ăn và đầy lưỡng lự tấn công chiếc bánh nướng. Nhưng tiến độ ăn uống diễn ra vô cùng chậm chạp. Trong nhịp điệu khua nĩa, cắt gót và nhai nuốt, ẩn chứa một sự uể oải và chán chường nào đó... Rõ ràng là đang thiếu vắng thứ gì đó.

— Tôi cứ có cảm giác như mình vừa đánh mất thứ gì vậy, — vị thẩm phán này thì thầm với vị thẩm phán kia. — Tôi có cảm giác y hệt như hồi vợ tôi bỏ trốn theo tay kỹ sư... Tôi chẳng tài nào ăn nổi.

Marfutkin trước khi bắt đầu ăn đã mò mẫm trong túi một hồi lâu để tìm chiếc khăn tay.

— Ồ, chắc chiếc khăn tay của tôi nằm trong áo bành tô mất rồi, — anh ta lớn tiếng nhớ ra, — thế mà nãy giờ tôi cứ đi tìm nó ở đây, — rồi anh bước ra tiền sảnh nơi treo những chiếc áo khoác lông.

Anh ta trở lại từ tiền sảnh với đôi mắt sáng lấp lánh, và ngay lập tức lao vào chiếc bánh nướng với một vẻ thèm thuồng.

— Này bác, cứ nhai ngấu nghiến với cái miệng khô khốc thế này thì chán lắm phải không? — anh ta thì thầm với cha Yevmeny. — Cha hãy ra tiền sảnh đi. Ở đấy, trong chiếc áo khoác lông của tôi có một chai... Chỉ có điều xin cha hãy cẩn thận; đừng để cái chai phát ra tiếng lục cục nhé.

Cha Yevmeny sực nhớ ra mình còn có việc cần căn dặn thầy Luka, liền lật đật bước ra tiền sảnh.

— Thưa cha, con xin thưa riêng đôi điều, — Dvornyagin vừa nói vừa đuổi theo ông.

— Các bác có thấy chiếc áo khoác lông tôi tự mua cho mình đây không, — Hrumov khoe khoang. — Nó đáng giá cả ngàn rúp đấy, vậy mà tôi chỉ phải trả... các bác có tin được không... hai trăm rưỡi! Không hơn một xu.

Vào bất kỳ thời điểm nào khác, khách khứa có lẽ đã đón nhận thông tin này với vẻ dửng dưng, nhưng lúc này họ lại tỏ ra ngạc nhiên và hoài nghi. Rốt cuộc, tất cả lũ lượt kéo nhau ra tiền sảnh để ngắm chiếc áo khoác lông, và cứ đứng ngắm nghía mãi cho đến khi tên đầy tớ của bác sĩ là Mikeshka lén lút mang ra ngoài năm cái vỏ chai không. Khi món cá tầm hấp được dọn lên, Marfutkin sực nhớ ra mình để quên bao thuốc lá ở cỗ xe trượt tuyết nên liền đi ra chuồng ngựa. Để chuyến đi không bị cô độc, anh ta kéo theo cả viên phó tế, người mà lúc này bỗng cảm thấy mình có sự cần thiết phải ra ngó ngàng lại con ngựa của mình...

Vào buổi tối cùng ngày hôm đó, Lyubov Petrovna đang ngồi trong phòng làm việc, viết thư cho một người bạn cũ ở St. Petersburg:

— Hôm nay, cũng như những năm trước đây, — bà viết trong thư, — tôi đã tổ chức một buổi lễ tưởng niệm cho người chồng yêu quý của mình. Tất cả hàng xóm láng giềng đều đến dự lễ. Họ là những con người mộc mạc, thô kệch, nhưng sống tình cảm biết bao! Tôi đã đãi họ một bữa trưa thịnh soạn, nhưng tất nhiên, giống như các năm trước, không hề có một giọt rượu chè nào. Kể từ khi anh ấy qua đời vì uống quá nhiều rượu, tôi đã hạ quyết tâm thiết lập lối sống ôn hòa trong vùng này và qua đó chuộc lại những lỗi lầm cho anh ấy. Tôi đã bắt đầu chiến dịch bài trừ rượu chè ngay từ chính ngôi nhà của mình. Cha Yevmeny vô cùng hoan hỉ trước những nỗ lực của tôi, và đã giúp đỡ tôi cả trong lời nói lẫn hành động. Ôi, ma chère, nếu bạn biết lũ gấu nhà tôi quý mến tôi đến nhường nào! Vị chủ tịch hội đồng Zemstvo, Marfutkin, đã hôn tay tôi sau bữa trưa, giữ lấy nó rất lâu trên môi, và rồi với cái đầu lắc lư một cách ngớ ngẩn, anh ta bật khóc nức nở: biết bao cảm xúc dâng trào mà không sao thốt nên lời! Cha Yevmeny, cụ ông đáng yêu ấy, đã ngồi xuống bên cạnh tôi, vừa nhìn tôi đẫm lệ vừa lẩm bẩm điều gì như một đứa trẻ. Tôi chẳng hiểu ông ấy nói gì, nhưng tôi biết cách để thấu hiểu những cảm xúc chân thành. Viên đại úy cảnh sát, chàng trai tuấn tú mà tôi từng viết thư kể cho bạn nghe, đã quỳ gối trước tôi, cố đọc cho tôi nghe mấy vần thơ do chính anh ấy sáng tác (anh ấy là một nhà thơ), nhưng... cảm xúc dâng trào quá mạnh khiến anh ấy lảo đảo rồi ngã nhào ra đất... gã khổng lồ to lớn ấy đã lên cơn kích động thần kinh, bạn có thể tưởng tượng được sự vui sướng của tôi lúc đó! Tuy nhiên, ngày hôm nay cũng không trôi qua hoàn toàn suôn sẻ. Tội nghiệp anh Alalykin, chủ tịch hội đồng thẩm phán — một người to béo và có tiền sử cao huyết áp — đã bị đột quỵ và nằm bất tỉnh trên sô-fa suốt hai tiếng đồng hồ. Chúng tôi phải dùng nước để tạt vào người anh ấy... Thật may là tôi có bác sĩ Dvornyagin: anh ấy đã mang theo một chai brandy từ phòng y tế đến và xoa vào thái dương người bệnh, nhờ thế anh ấy nhanh chóng tỉnh lại và có thể di chuyển được...