Một chàng thanh niên nhà quê, lông mày và lông mi trắng bệch, gò má cao, khoác chiếc áo cừu rách rưới và đi đôi bốt nỉ đen to sụ, đứng chờ vị bác sĩ của hội đồng Zemstvo khám xong cho bệnh nhân và rời khỏi bệnh viện để về nhà; đoạn cậu rụt rè tiến lại gần ông.

— Xin bẩm quan lớn, — cậu lên tiếng.

— Anh muốn gì?

Chàng thanh niên đưa lòng bàn tay vuốt ngược lên mũi, ngước nhìn bầu trời rồi đáp:

— Xin bẩm quan lớn... Ngài có giam giữ anh Vaska thợ rèn ở Varvarino, anh trai con, trong khu biệt giam ở đây ạ...

— Ừ, thì sao?

— Thưa, con là em trai anh Vaska... Nhà con chỉ có hai anh em: anh ấy, Vaska, và con, Kirila; ngoài ra còn ba cô em gái, và anh Vaska đã có vợ con đùm đề... Nhà đông miệng ăn mà chẳng có ai làm lụng... Lò rèn gần hai năm nay đã nguội lửa. Con thì làm ở nhà máy sợi, chẳng biết làm nghề thợ rèn, chứ bố con thì làm sao mà làm nổi? Đừng nói chuyện làm việc, đến ăn uống ông còn chẳng nổi nữa là, chẳng nhấc nổi thìa lên miệng.

— Thế anh muốn gì ở tôi?

— Xin lòng thương xót! Hãy thả anh Vaska ra!

Bác sĩ ngạc nhiên nhìn Kirila, lặng thinh bước tiếp. Chàng thanh niên liền chạy lên trước, phủ phục dưới chân ông.

— Bác sĩ ơi, ông phước đức ơi! — cậu van xin, chớp mắt và lại đưa bàn tay trần vuốt mũi. — Xin hãy rủ lòng thương thiên đình; hãy thả anh Vaska về nhà! Chúng con sẽ cầu nguyện cho ngài suốt đời! Bẩm quan lớn, xin hãy thả anh ấy ra! Cả nhà đang chết đói cả rồi! U con khóc lóc ngày đêm, vợ anh Vaska khóc lóc... khổ hơn là chết! Con chẳng thiết sống nữa rồi. Xin hãy rủ lòng thương; thả anh ấy ra đi, ông phúc đức ơi!

— Anh bị đần hay mất trí rồi đấy à? — vị bác sĩ tức giận hỏi. — Sao tôi lại thả anh ta ra được? Bộ anh tưởng cậu ta là tù nhân chắc.

Kirila bật khóc. — Xin hãy thả anh ấy ra!

— Tào lao, gã kỳ cục này! Tôi có quyền hành gì chứ? Tôi là cai ngục chắc? Người ta đưa anh ta đến bệnh viện để tôi chữa bệnh, chứ quyền thả anh ta ra cũng như quyền tống cổ anh vào tù, đồ ngốc nghếch này!

— Nhưng người ta giam giữ anh ấy oan uổng! Anh ấy đã ngồi tù một năm trước khi xét xử, thế mà giờ chẳng rõ vì cớ gì mà vẫn bị giam ở đó. Đành rằng nếu anh ấy đâm chết ai hay ăn trộm ngựa thì đã đành; đằng này thì cơ sự ra sao chứ?

— Có thể lắm, nhưng liên quan gì đến tôi?

— Người ta bắt giam người ta mà chính họ cũng chẳng biết vì lý do gì. Thưa quan lớn, lúc đó anh ấy say rượu, chẳng biết mình đang làm gì, thậm chí còn tát vào tai bố và quẹt xước má vào cành cây, rồi hai tên nữa — ngài biết đấy, chúng thèm thuốc lào Thổ Nhĩ Kỳ — cứ gạ anh ấy cùng đột nhập vào tiệm của gã người Armenia ban đêm để lấy thuốc. Vì say rượu nên cái đồ ngốc ấy đã nghe lời chúng. Chúng bẻ khóa, ngài biết đấy, lẻn vào và đập phá tanh bành; chúng lục tung mọi thứ, đập vỡ cửa sổ và vung vãi cả bột mì ra. Chúng say rượu cả, chỉ có thế thôi! Thế là cảnh sát xuất hiện... lôi tuột cả bọn lên quan án. Chúng đã ngồi tù ròng rã một năm trời, rồi cách đây một tuần, vào thứ Tư, cả ba bị đem ra phán xử ở thị trấn. Có người lính đứng gác súng đằng sau... người ta tuyên thệ. Anh Vaska là kẻ ít tội nhất, thế mà các ông lớn lại phán quyết cậu ta là kẻ cầm đầu. Hai tên kia bị đày đi tù, còn Vaska bị kết án ba năm lao động khổ sai. Mà vì cái gì chứ? Phải xét xử sao cho ra dáng Kitô hữu chứ!

— Tôi đã bảo là chuyện này không dính dáng gì đến tôi cơ mà. Hãy đi tìm cơ quan có thẩm quyền ấy.

— Con đi rồi! Con đã đến tòa án; con thử nộp đơn khiếu nại mà họ chẳng chịu nhận đơn; con đã đến gặp quan cảnh sát trưởng, rồi cả quan thẩm tra án, và ai nấy đều bảo: "Không phải việc của tôi!" Thế rốt cuộc là việc của ai? Nhưng ở đây trong bệnh viện này thì chẳng có ai lớn hơn ngài nữa; ngài muốn làm gì chẳng được, thưa quan lớn.

— Đồ ngốc nghếch này, — bác sĩ thở dài, — một khi bồi thẩm đoàn đã tuyên án có tội, thì đừng hòng quan thống đốc hay thậm chí bộ trưởng có thể can thiệp được gì, chứ đừng nói đến quan cảnh sát trưởng. Anh có cố làm gì cũng vô ích thôi!

— Thế ai là kẻ phán xử anh ấy?

— Các vị bồi thẩm đoàn chứ ai...

— Họ chẳng phải quan quyền gì sất, họ cũng là nông dân chúng con thôi! Andrey Guryev là một; Aloshka Huk là một.

— Thôi, đứng nói chuyện với anh làm tôi lạnh cả người...

Vị bác sĩ xua tay, rảo bước đi thẳng về phía cửa nhà mình. Kirila định bước theo, nhưng thấy cửa sập lại liền khựng người.

Cậu đứng bất động giữa sân bệnh viện suốt mười phút, đầu không đội mũ cứ trân trân nhìn ngôi nhà của bác sĩ, rồi thở dài thườn thượt, lững thững gãi đầu và đi về phía cổng.

— Giờ ta biết đi đâu đây? — cậu lẩm bẩm khi bước ra con đường lớn. — Người này bảo không phải việc của mình, kẻ khác lại bảo không phải việc của mình. Thế rốt cuộc đây là việc của ai? Không đời nào, nếu không nhét tiền vào tay chúng thì chẳng hòng lấy lại được gì. Bác sĩ nói vậy nhưng mắt cứ liếc nhìn nắm tay con xem có nhét tờ giấy bạc xanh nào vào không. Này chú em, dẫu có phải lên gặp quan thống đốc thì ta cũng đi.

Vừa bước đi luân phiên hai chân vừa ngó nghiêng ngơ ngác khắp nơi, cậu lê bước ê chề dọc con đường và dường như đang ngẫm nghĩ không biết nên đi hướng nào... Trời không lạnh và tuyết lạo xạo dưới chân. Chỉ cách đó chừng nửa dặm phía trước là thị trấn huyện lỵ nghèo nàn nơi anh trai cậu vừa bị đem ra xét xử, nằm trải dài trên sườn đồi. Bên phải là nhà tù tối tăm với mái ngói đỏ và những bốt gác ở các góc; bên bên trái là khu rừng nhỏ của thị trấn giờ đang phủ đầy sương giá. Khung cảnh tĩnh mịch; chỉ có một cụ già mặc chiếc áo ngắn của phụ nữ và đội chiếc mũ khổng lồ đang lầm lũi đi trước, vừa ho vừa quát đuổi con bò đang lùa về thị trấn.

— Cháu chào cụ, — Kirila cất tiếng khi đuổi kịp cụ già.

— Chào cậu...

— Cụ lùa bò ra chợ đấy ạ?

— Không, — cụ già thờ thợ đáp.

— Cụ là người thị trấn à?

Hai người bắt chuyện; Kirila kể cho cụ nghe lý do mình đến bệnh viện và những gì đã trò chuyện với bác sĩ.

— Bác sĩ thì biết gì mấy chuyện ấy, đúng là thế rồi, — cụ già bảo cậu khi cả hai bước vào thị trấn; — dẫu ngài ấy là người có học thức, thì cũng chỉ biết cách chữa bệnh bằng mọi phương thế thôi, còn để đưa ra lời khuyên xác đáng cho cậu, hay ví dụ như viết giúp lá đơn khiếu nại — thì ngài ấy chịu. Đã có những cơ quan chuyên trách việc đó. Cậu đã đến gặp quan tòa hòa giải và quan cảnh sát trưởng rồi à — họ cũng chẳng giúp ích gì cho việc của cậu đâu.

— Thế con phải đi đâu bây giờ?

— Ủy viên thường trực của hội đồng nông thôn mới là người đứng đầu giải quyết các vấn đề của nông dân. Hãy đến gặp ngài ấy, ông Sineokov.

— Người ở Zolotovo phải không ạ?

— Ờ, đúng rồi, ở Zolotovo đấy. Ngài ấy là người quản hạt của cậu. Nếu có chuyện gì liên quan đến dân cày các cậu thì dẫu là quan cảnh sát trưởng cũng không có thẩm quyền qua mặt ngài ấy.

— Xa lắm cụ ơi... Chắc phải mười hai dặm hoặc hơn thế ấy chứ.

— Ai có việc gấp thì bảy mươi dặm cũng đi.

— Cụ nói phải... Thế con có nên nộp đơn cho ngài ấy không, hay thế nào?

— Đến đó rồi cậu sẽ rõ. Cần đơn từ gì thì viên thư ký sẽ viết cho cậu nhanh chóng thôi. Ủy viên thường trực có hẳn một viên thư ký cơ mà.

Sau khi từ giã cụ già, Kirila đứng sững giữa quảng trường, trầm ngâm suy nghĩ một lát rồi quay gót rời khỏi thị trấn. Cậu đã quyết định lên đường đi Zolotovo.

Năm ngày sau, khi vị bác sĩ đang trên đường về nhà sau buổi khám bệnh, ông lại bắt gặp Kirila ở trong sân nhà mình. Lần này chàng thanh niên nhà quê không đi một mình, mà đi cùng một ông lão gầy guộc, xanh xao, đầu cứ gật gù không ngừng như quả lắc đồng hồ và miệng lầm bầm.

— Thưa quan lớn, con lại đến cầu xin lòng nhân từ của ngài, — Kirila cất lời. — Lần này con dẫn theo cả bố con. Xin hãy rủ lòng thương, thả Vaska ra! Quan ủy viên không thèm nói chuyện với con. Ngài ấy bảo: "Cút đi!"

— Thưa quan lớn, — ông lão khò khè trong cổ họng, rướn cặp lông mày đang giật giật, — xin hãy thương xót! Chúng con là những kẻ nghèo hèn, chẳng có gì báo đáp công ơn quan lớn, nhưng nếu ngài từ bi hỉ xả, Kiryushka hoặc Vaska có thể làm lụng để đền ơn ngài. Cứ bắt chúng nó làm việc.

— Chúng con sẽ làm việc để trả ơn, — Kirila nói, rồi giơ tay cao hơn đầu như thể đang tuyên thệ. — Xin hãy thả anh ấy ra! Họ đang đói khát, khóc lóc suốt ngày đêm đây, bẩm quan lớn!

Chàng thanh niên liếc nhanh về phía bố, giật tay áo ông và cả hai người, như có hiệu lệnh, cùng sụp lạy sát đất dưới chân bác sĩ. Vị bác sĩ tuyệt vọng xua tay, chẳng thèm ngoảnh lại, rảo bước nhanh vào nhà.