ĐÊM GIAO THỪA. Nellie, một thiếu nữ xinh đẹp là con gái của một vị tướng kiêm chủ đất, ngày đêm mộng tưởng về chuyện chồng con, đang ngồi trong phòng, thẫn thờ nhìn vào tấm gương soi với đôi mắt mệt mỏi, nửa nhắm nửa mở. Cô tái mét, căng thẳng và bất động tựa như chính tấm gương.

Cái hành lang hẹp và dài với những hàng nến kéo dài vô tận hiện ra trong ảo ảnh nhưng có vẻ rất thật, rồi hình bóng khuôn mặt cô, đôi bàn tay cô, chiếc khung gương—tất cả đã mờ đi trong sương khói và hoà lẫn vào một biển xám mênh mông. Biển cả nhấp nhô, lấp lánh và thỉnh thoảng lại bừng lên sắc đỏ rực. . . .

Nhìn đôi mắt bất động và đôi môi hé mở của Nellie, người ta khó lòng biết được cô đang ngủ hay đang thức, nhưng chắc chắn là cô đang nhìn thấy một điều gì đó. Thoạt đầu, cô chỉ thấy nụ cười và ánh mắt dịu dàng, đầy quyến rũ của ai đó, rồi trên nền xám đang chuyển động, bóng dáng một chiếc đầu, một khuôn mặt, đôi lông mày và bộ râu cứ thế dần hiện ra. Đó chính là chàng, người định mệnh của đời cô, đối tượng của bao giấc mơ và hy vọng dài lâu. Đối với Nellie, người định mệnh ấy là tất cả, là ý nghĩa cuộc sống, là hạnh phúc cá nhân, sự nghiệp và số phận. Ngoài chàng ra, mọi thứ đều tối tăm, trống rỗng và vô nghĩa, tựa như khoảng không trên nền xám của tấm gương. Thế nên cũng chẳng có gì lạ khi nhìn thấy trước mặt một khuôn mặt tuấn tú, mỉm cười dịu dàng, cô cảm nhận được niềm hạnh phúc vô biên, một giấc mơ ngọt ngào khôn tả mà ngôn từ hay chữ nghĩa chẳng thể nào diễn đạt nổi. Rồi cô nghe thấy giọng nói của chàng, thấy mình đang sống chung dưới một mái nhà với chàng, cuộc đời cô hoà quyện vào cuộc đời chàng. Tháng năm cứ thế trôi qua trên nền xám ấy. Và Nellie nhìn thấy rõ mồn một tương lai của mình trong từng chi tiết nhỏ.

Cảnh nọ nối tiếp cảnh kia trên nền xám mờ ảo. Giờ đây, Nellie thấy mình trong một đêm mùa đông đang gõ cửa nhà Stepan Lukitch, vị bác sĩ của huyện. Con chó già sủa khàn giọng và uể oải sau cánh cổng. Những ô cửa sổ của căn nhà bác sĩ tối thit. Mọi thứ chìm trong tĩnh lặng.

“Vì Chúa, xin bác sĩ vì Chúa!” Nellie thì thầm.

Nhưng rồi cuối cùng cánh cửa vườn cũng có tiếng kẹt cửa và Nellie nhìn thấy người đầu bếp của bác sĩ.

“Bác sĩ có nhà không?”

“Cụ nhà đang ngủ,” người đầu bếp thì thầm vào ống tay áo, ra điều sợ đánh thức chủ nhà.

“Cụ vừa mới đi khám bệnh về, và có lệnh là không được đánh thức.”

Nhưng Nellie hầu như chẳng nghe thấy lời người đầu bếp. Gạt người đó sang một bên, cô lao đầu vào nhà bác sĩ. Chạy băng qua những căn phòng tối tăm và ngột ngạt, làm đổ hai, ba cái ghế, cuối cùng cô cũng đến được phòng ngủ của bác sĩ. Stepan Lukitch đang nằm trên giường, vẫn mặc quần áo nhưng cởi áo khoác, và đang chúm môi hà hơi vào lòng bàn tay. Một chiếc đèn ngủ nhỏ toả ánh sáng mờ ảo bên cạnh bác sĩ. Không thốt lên lời nào, Nellie sụp xuống ghế và bắt đầu khóc. Cô khóc nức nở, toàn thân run lẩy bẩy.

“Chồng tôi ốm rồi!” cô thổn thức. Stepan Lukitch im lặng. Ông từ từ ngồi dậy, chống đầu bằng một tay và nhìn vị khách bằng đôi mắt trân trân, ngái ngủ. “Chồng tôi ốm rồi!” Nellie nói tiếp, cố kìm nén tiếng nấc. “Làm ơn hãy đi ngay đi. Nhanh lên. . . . Nhanh lên nào!”

“Hả?” vị bác sĩ gầm gừ, vừa thổi vào lòng bàn tay.

“Đi đi! Đi ngay phút này đi! Hoặc là . . . nghĩ đến thôi cũng thấy khủng khiếp rồi! Vì lòng nhân từ, xin bác sĩ hãy đi!”

Và Nellie với vẻ mặt tái nhợt, kiệt sức, vừa thở hổn hển vừa nuốt nước mắt, bắt đầu kể cho bác sĩ nghe về căn bệnh của chồng mình cùng nỗi sợ hãi tột cùng của cô. Nỗi thống khổ của cô hẳn đã làm động lòng cả đá vàng, thế nhưng vị bác sĩ chỉ nhìn cô, thổi vào lòng bàn tay và—chẳng có lấy một cử động.

“Tôi sẽ sang vào ngày mai!” ông lầm bầm.

“Không thể nào như thế được!” Nellie kêu lên. “Tôi biết chồng tôi bị sốt phát ban! Cần phải có mặt ngay lập tức . . . ngay phút này!”

“Tôi . . . à . . . vừa mới về đến nhà thôi,” bác sĩ lẩm bẩm. “Ba ngày nay tôi đi vắng để khám bệnh sốt phát ban, và bản thân tôi cũng kiệt sức, ốm liệt người rồi. . . . Tôi chịu không đi được! Chắc chắn là không! Chính tôi cũng nhiễm bệnh rồi đây này! Nhìn xem!”

Và vị bác sĩ liền chìa chiếc nhiệt kế y tế trước mặt cô.

“Nhiệt độ của tôi suýt soát bốn mươi độ rồi đây . . . Tôi hoàn toàn không thể đi được. Ngồi dậy tôi còn chẳng nổi nữa là. Xin lỗi cô. Tôi phải nằm xuống đây. . . .”

Vị bác sĩ liền nằm xuống giường.

“Nhưng tôi nài nỉ bác sĩ đấy,” Nellie rên rỉ trong tuyệt vọng. “Tôi cầu xin bác sĩ! Hãy cứu tôi, vì lòng nhân từ! Hãy cố gắng hết sức và đi cùng tôi đi! Tôi sẽ hậu tạ bác sĩ!”

“Trời ơi! . . . Chẳng phải tôi vừa nói với cô rồi sao. A!”

Nellie chồm dậy, bước đi đầy lo âu quanh phòng ngủ. Cô rất muốn giải thích cho bác sĩ hiểu, muốn lay chuyển lý trí của ông. . . . Cô nghĩ rằng giá như ông biết chồng cô thương yêu cô đến nhường nào và cô bất hạnh ra sao, hẳn ông sẽ quên đi sự mệt mỏi và bệnh tật của mình. Nhưng làm sao để cô có thể ăn nói thật lưu loát đây?

“Hãy đến tìm bác sĩ của hội đồng земство đi,” cô nghe thấy giọng Stepan Lukitch.

“Không thể được! Ổng ở cách đây hơn hai mươi dặm, mà thời gian thì vô cùng quý giá. Lại thêm ngựa không thể chịu nổi quãng đường ấy. Từ nhà chúng tôi đến chỗ bác sĩ là ba mươi dặm, và từ đây đến chỗ bác sĩ земство cũng ngần ấy. Không, không thể nào! Đi nào, Stepan Lukitch. Tôi cầu xin bác sĩ làm một việc nghĩa hiệp. Hãy đi đi, hãy làm việc nghĩa hiệp ấy! Xin hãy rủ lòng thương chúng tôi!”

“Thế này thì quá sức chịu đựng rồi. . . . Tôi đang sốt bần bật đây . . . đầu óc thì quay cuồng . . . mà cô ta chẳng chịu hiểu gì cả! Mặc kệ tôi!”

“Nhưng bác sĩ có bổn phận phải đi! Bác sĩ không thể từ chối được! Đó là sự ích kỷ! Con người ta phải biết hy sinh cả mạng sống vì đồng loại, thế mà ông . . . ông lại từ chối đến khám! Tôi sẽ kiện ông ra tòa đấy.”

Nellie cảm thấy mình đang thốt ra những lời lăng mạ sai trái và bất công, nhưng vì chồng, cô sẵn sàng vứt bỏ lý trí, phép tắc xử sự và lòng cảm thông dành cho người khác. . . . Đáp lại những lời đe dọa của cô, vị bác sĩ liền ngửa cổ uống một hơi cạn sạch cốc nước lạnh. Nellie lại quay sang van xin và nài nỉ như một kẻ ăn mày hạ tiện nhất. . . . Cuối cùng vị bác sĩ cũng chịu nhượng bộ. Ông từ tỏi đứng dậy, thở hồng hộc và tìm áo khoác.

“Áo đây ạ!” Nellie kêu lên, giúp ông mặc vào. “Để tôi mặc hộ bác sĩ nhé. Đi thôi nào! Tôi sẽ hậu tạ bác sĩ. . . . Suốt đời tôi sẽ biết ơn bác sĩ. . . .”

Nhưng quả là một sự cực hình! Vừa mặc xong áo khoác thì bác sĩ lại nằm phịch xuống giường. Nellie lại phải vực ông dậy và kéo ra tới sảnh. Tiếp theo là một màn vật lộn đến khổ sở với đôi ủng cao su và chiếc áo khoác ngoài của ông. . . . Rồi lại mất tích cả mũ. . . . Nhưng cuối cùng Nellie cũng ngồi được lên xe ngựa cùng vị bác sĩ. Giờ thì họ chỉ phải đi ba mươi dặm nữa là chồng cô sẽ được bác sĩ cứu chữa. Trái đất chìm đắm trong bóng tối mịt mùng. Giơ tay lên không thể thấy nổi năm ngón. . . . Một cơn gió đông lạnh buốt đang thổi lồng lộng. Dưới bánh xe là những cục đất đóng băng cứng ngắc. Người đánh xe liên tục phải dừng lại để dò dẫm xem nên đi theo con đường nào.

Nellie và bác sĩ ngồi lặng thinh suốt dọc đường. Xe xóc nảy đến rũ rượi, nhưng họ chẳng còn cảm thấy cái lạnh hay những cú xóc nữa.

“Đi nhanh lên, mau lên nào!” Nellie khẩn khoản giục người đánh xe.

Lúc năm giờ sáng, những con ngựa kiệt sức đã kéo xe vào trong sân. Nellie nhìn thấy những cánh cổng quen thuộc, cái giếng nước với chiếc cần cẩu, dãy chuồng ngựa và kho lúa dài dằng dặc. Cuối cùng cô cũng đã về đến nhà.

“Chờ một lát nhé, tôi vào ngay đây,” cô bảo Stepan Lukitch, và đỡ ông ngồi xuống chiếc ghế sofa ở phòng ăn. “Bác cứ ngồi yên đợi một lát, để em vào xem tình hình anh ấy thế nào đã.”

Khi từ phòng chồng quay ra, Nellie thấy bác sĩ đang nằm dài. Ông đang nằm trên ghế sofa và lẩm bẩm điều gì đó.

“Bác sĩ ơi! . . . bác sĩ!”

“Hả? Hỏi con Domna ấy!” Stepan Lukitch lẩm bẩm.

“Cái gì cơ?”

“Họ nói trong cuộc họp . . . Vlassov nói . . . Ai cơ? . . . cái gì cơ?”

Và trong nỗi kinh hoàng, Nellie nhận ra rằng vị bác sĩ cũng đang mê sảng giống hệt chồng cô. Biết tính sao đây?

“Mình phải đi tìm bác sĩ земство thôi,” cô tự quyết định.

Và thế là lại một màn đêm bao trùm, lại những cơn gió cắt da cắt thịt, những cục đất đóng băng. Thể xác lẫn tâm hồn cô đều oằn mình chịu đựng, và cái thiên nhiên phỉnh phờ ấy chẳng có lấy một mánh lới hay trò lừa bịp nào để bù đắp cho những nỗi đau đớn ấy. . . .

Rồi trên nền xám ấy, cô lại thấy cảnh chồng mình cứ mỗi độ xuân sang lại túng quẫn tiền bạc để trả lãi ngân hàng cho khoản tiền thế chấp. Anh không ngủ được, cô không ngủ được, và cả hai vắt óc suy nghĩ đến đau cả đầu xem làm thế nào để tránh khỏi cảnh bị trát tòa ghé thăm.

Cô nhìn thấy những đứa con của mình: nỗi lo âu thường trực về những trận cảm lạnh, bệnh tinh hồng nhiệt, bệnh bạch hầu, những điểm kém ở trường, rồi cả sự chia ly. Trong một bầy năm sáu đứa thế nào cũng có đứa chết yểu.

Nền xám ấy không phải là không có bóng dáng của cái chết. Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Vợ chồng không thể cùng lúc chết đi được. Dù thế nào đi nữa thì người này cũng phải chôn cất người kia. Và Nellie nhìn thấy chồng mình đang hấp hối. Sự kiện khủng hiện hiện lên trước mắt cô với từng chi tiết rõ mồn một. Cô thấy chiếc quan tài, những ngọn nến, thầy sáu phó tế, và thậm chí cả những vết giày do người làm dịch vụ tang lễ để lại ngoài sảnh.

“Tại sao lại thế này, chuyện này là vì cái gì cơ chứ?” cô cất tiếng hỏi, thẫn thờ nhìn vào khuôn mặt chồng.

Và toàn bộ quãng đời chung sống trước đó với chồng bỗng hiện lên trong cô như một khúc dạo đầu ngốc nghếch cho thảm kịch này.

Có vật gì đó tuột khỏi tay Nellie rơi xuống sàn kêu lách cách. Cô giật mình, chồm dậy và mở trừng trừng đôi mắt. Một tấm gương đang nằm dưới chân cô. Tấm gương kia vẫn đang đứng đó trên bàn như cũ.

Cô nhìn vào tấm gương và thấy một khuôn mặt tái nhợt, đẫm nước mắt. Giờ thì chẳng còn cái nền xám nào nữa cả.

“Chắc là mình ngủ quên mất,” cô thầm nghĩ với một tiếng thở phào nhẹ nhõm.