Trong căn lều nhỏ lụp xụp và xiêu vẹo của Artyom, người gác rừng, có hai người đang ngồi dưới bức thánh ảnh lớn tối màu—chính Artyom, một lão nông thấp và gầy với khuôn mặt nhăn nheo, già nua cùng chòm râu cằm mọc thõng xuống cổ, và một thanh niên vạm vỡ mặc chiếc áo sơ mi đỏ tươi mới tinh cùng đôi ủng đi bùn cỡ lớn vừa đi săn về để trú ngả qua đêm. Họ ngồi trên chiếc ghế dài bên chiếc bàn ba chân nhỏ, nơi có một ngọn nến mỡ cừu cắm trong vỏ chai đang lười biếng cháy.

Ngoài cửa sổ, màn đêm ngập chìm trong thứ âm thanh hỗn độn và gầm rú mà thiên nhiên thường bộc phát trước một trận giông bão. Gió gào thét giận dữ và những hàng cây oằn mình rên rỉ thảm thiết. Một ô cửa sổ đã được dán kín bằng giấy, và người ta có thể nghe thấy tiếng những chiếc lá bị gió cuốn đập lộp độp vào lớp giấy đó.

—Tôi bảo anh nghe này, người anh em Thiên chúa giáo thiện lành, —Artyom cất giọng thì thầm khàn đục bằng quãng giọng nam cao, dán đôi mắt sợ hãi, trân trân nhìn người thợ săn.—Tôi chẳng sợ sói, sợ gấu hay bất kỳ loài thú hoang nào, nhưng tôi lại sợ con người. Anh có thể tự cứu mình khỏi thú dữ bằng súng hoặc thứ vũ khí nào khác, nhưng chẳng có cách nào để cứu mình khỏi một kẻ độc ác.

—Chắc chắn rồi, anh có thể bắn hạ một con thú, nhưng nếu anh bắn một tên cướp thì anh sẽ phải trả giá cho việc đó: anh sẽ bị đày tới Siberia.

—Tôi đã làm nghề gác rừng này ba mươi năm rồi, cậu thanh niên ạ, và tôi không tài nào kể hết những gì mình phải chịu đựng từ lũ người ác độc. Có rất nhiều, rất nhiều kẻ như thế ở đây. Căn lều nằm ngay trên lối đi, một con đường xe ngựa qua lại, và điều đó thu hút bọn chúng đến, lũ quỷ tha ma bắt ạ. Đủ loại lưu manh xuất hiện, chẳng thèm cởi mũ hay làm dấu thánh, cứ thế xông thẳng vào nhà người ta với câu: "Đưa ít bánh mì đây, cái đồ già khốn kiếp này." Mà tôi lấy bánh mì đâu ra cho hắn? Dựa vào cái gì chứ? Tôi là đại gia chắc mà phải nuôi tất cả những kẻ nát rượu đi ngang qua? Tụi nó tức tối đến mức mù quáng cả rồi... Chẳng có nổi một dấu thánh trên người, lũ quỷ... Chúng sẵn sàng giáng cho anh một bạt tai mà chẳng cần suy nghĩ gì: "Đưa bánh mì đây!" Ừ thì, người ta đành cho... Chứ ai lại đi đánh nhau với chúng, mấy cái đồ tợn ngược ấy chứ! Có kẻ vai rộng cả sải tay, nắm đấm to bằng chiếc ủng của cậu, trong khi cậu nhìn xem vóc dáng tôi thế này đây. Chỉ một ngón tay út của hắn cũng đủ bóp bẹp tôi rồi... Ừ thì, cho hắn bánh mì, hắn ngốn ngấu cho sạch rồi nằm dài cướp lấy cả căn lều mà chẳng thèm nói một lời cảm ơn. Lại có những kẻ đòi tiền. "Nói tao nghe xem, tiền mày giấu ở đâu?" Cứ như là tôi có tiền thật không bằng! Làm sao mà tôi có được cơ chứ?

—Làm gác rừng mà không có tiền á!—Người thợ săn bật cười.—Tháng nào ông chẳng nhận lương, lại còn lén lút bán trộm gỗ nữa chứ, tôi lạ gì.

Artyom liếc trộm vị khách với vẻ rụt rè rồi giật giật chòm râu y như cách con ác là vẫy đuôi.

—Cậu còn quá trẻ để nói với tôi những lời đó đấy, —lão nói.—Cậu sẽ phải trả lời trước Chúa về những lời vừa rồi. Thân thích nhà cậu là ai? Cậu ở đâu đến?

—Tôi ở Vyazovka tới. Tôi là con trai của cụ trưởng thôn Nefed.

—Cậu đi săn bằng súng à. Hồi trẻ tôi cũng thích đi săn lắm. Hừm! À mà tội lỗi của chúng ta thật nặng nề, —Artyom vừa ngáp vừa nói.—Thật là buồn! Người tốt thì ít mà kẻ gian ác với sát nhân thì vô kể—xin Chúa rủ lòng thương xót chúng con.

—Xem chừng ông cũng sợ cả tôi nữa đấy nhỉ...

—Ái chà, lại còn thế nữa! Sợ cậu làm gì cơ chứ? Tôi hiểu mà... Tôi biết rồi... Cậu bước vào nhà, không phải bước vào thế nào cũng được, mà còn làm dấu thánh, cúi chào đàng hoàng, tử tế... Tôi hiểu chứ... Cho cậu bánh mì thì được thôi... Tôi là kẻ góa vợ, chẳng nhóm bếp núc gì, cái ấm samovar cũng bán xừ rồi... Tôi nghèo đến mức chẳng tích trữ nổi thịt thà hay thứ gì khác, nhưng bánh mì thì cậu cứ tự nhiên.

Ngay lúc đó, có tiếng gầm gừ phát ra từ dưới gầm ghế: tiếp sau tiếng gầm là một tiếng xì xì. Artyom giật nảy mình, rụt chân lại và nhìn người thợ săn với ánh mắt dò hỏi.

—Chó nhà tôi đang gây sự với mèo của ông đấy mà, —người thợ săn nói.—Lũ quỷ chúng mày!—Hắn quát lớn xuống gầm ghế.—Nằm xuống mau. Muốn ăn đòn hả. Này, con mèo nhà ông gầy quá đấy, bạn già ạ! Chẳng còn lại gì ngoài da với xương.

—Nó già rồi, chết đi cũng vừa lúc... Thế cậu bảo cậu ở Vyazovka đến à?

—Tôi thấy ông chẳng cho nó ăn uống gì cả. Dù nó là mèo nhưng nó cũng là một sinh linh... mọi sinh vật thở đều thế cả. Ông phải rủ lòng thương với nó chứ!

—Các người ở Vyazovka đúng là một đám kỳ cục, —Artyom nói tiếp, ra vẻ như không thèm lắng nghe.—Nhà thờ đã bị trộm đột nhập hai lần trong một năm... Nghĩ đến việc có những kẻ ác độc như thế! Tới mức chẳng sợ cả loài người lẫn Thiên chúa phải trái ra sao! Cả đồ của Chúa mà chúng cũng dám trộm! Treo cổ lũ đó vẫn còn quá nhẹ nhàng! Ngày trước các vị tổng đốc thường cho lôi những tên lưu manh thế này ra đánh roi cho tơi tả.

—Cho dù ông có trừng phạt thế nào đi nữa, dù là đánh roi hay bất cứ hình phạt gì, thì cũng chẳng ích gì đâu, ông không thể gột sạch bản tính ác độc khỏi một kẻ vốn đã tồi tệ được đâu.

—Xin Chúa cứu rỗi và gìn giữ chúng con, lạy Nữ vương Thiên đàng!—Người gác rừng thở dài thườn thượt.—Xin cứu chúng con khỏi mọi kẻ thù và kẻ gian ác. Tuần trước ở vùng Volovy Zaimishtchy, một kẻ đi cắt cỏ đã dùng lưỡi hái chém vào ngực người khác một nhát... hắn giết chết tươi người ta ngay tại chỗ! Mà chuyện có quái gì cho cam, lạy Chúa tôi! Một kẻ đi cắt cỏ bước ra từ quán rượu... say mèm. Kẻ kia đi tới, cũng say khướt.

Cậu thanh niên nãy giờ vẫn chăm chú lắng nghe bỗng giật mình, nét mặt trở nên căng thẳng.

—Khoan đã, —hắn nói, cắt ngang lời người gác rừng.—Tôi tưởng có ai đang la hét.

Cả người thợ săn lẫn người gác rừng cùng lắng tai nghe, mắt đăm đăm nhìn về phía cửa sổ. Vượt qua tiếng gầm rú của khu rừng, họ nghe thấy những âm thanh mà đôi tai căng ra có thể nhận biết được trong mọi trận giông bão, khiến người ta khó lòng phân biệt được liệu có ai đang kêu cứu hay chỉ là tiếng gió đang gào thét trong ống khói. Nhưng rồi những cơn gió giật mạnh vào mái nhà, đập vào lớp giấy dán cửa sổ và mang theo một tiếng kêu "Cứu với!" vô cùng rõ mồn một.

—Đúng là nhắc tới sát nhân thì sát nhân xuất hiện, —người thợ săn nói, mặt tái mét đứng bật dậy.—Có kẻ đang bị cướp kìa!

—Lạy Chúa nhân từ, —người gác rừng thì thầm, lão cũng tái mặt và đứng dậy theo.

Người thợ săn nhìn vẩn vơ ra cửa sổ rồi đi qua đi lại trong căn lều.

—Đêm với hôm thế này không biết thế nào mà lần!—Hắn lầm bầm.—Đưa tay lên không thấy rõ năm ngón! Thời điểm hoàn hảo cho một vụ cướp. Ông có nghe thấy không? Lại có tiếng hét kìa.

Người gác rừng nhìn bức thánh ảnh rồi từ bức thánh ảnh quay sang nhìn người thợ săn, đoạn khuỵu xuống băng ghế, đổ sụp xuống như một kẻ vừa bị tin dữ đánh gục.

—Người anh em thiện lành ơi, —lão cất giọng nghẹn ngào.—Cậu ra ngoài hành lang chốt cửa lại đi. Rồi chúng ta phải tắt đèn nữa.

—Để làm gì?

—Lỡ xui xẻo bọn chúng mò được đến đây thì sao... ôi chao cái tội cái lỗi của chúng tôi!

—Chúng ta phải ra ngoài giúp người ta, thế mà ông lại bảo đi chốt cửa! Ông khôn hết phần thiên hạ đấy nhỉ? Có đi không hả?

Người thợ săn vác súng lên vai và với lấy chiếc mũ.

—Chuẩn bị đi, xách súng theo. Này, Flerka, lại đây, —hắn gọi con chó của mình.—Flerka!

Một con chó với đôi tai dài xù xì, giống chó lai giữa chó săn lông rụt và chó giữ nhà, từ dưới gầm ghế bước ra. Nó vươn mình bên chân chủ và ngoe nguẩy cái đuôi.

—Sao ông cứ ngồi ì ra đấy thế?—Người thợ săn quát người gác rừng.—Ý ông là không đi chứ gì?

—Đi đâu cơ?

—Đi cứu người chứ đi đâu!

—Tôi đi thế nào được?—Người gác rừng xua tay, run lẩy bẩy toàn thân.—Tôi không lo nổi mấy chuyện đó đâu!

—Sao ông lại không chịu đi?

—Sau khi nghe bàn về những chuyện rùng rợn thế này thì đến một bước chân ra ngoài bóng tối tôi cũng không thèm nhích. Mặc kệ bọn chúng! Mà tôi đi để làm gì cơ chứ?

—Ông sợ cái gì? Chẳng lẽ không có súng à? Đi cùng tôi đi, làm ơn đi mà. Đi một mình sợ lắm; có hai người chúng ta đi cùng nhau sẽ đỡ hãi hơn. Ông có nghe thấy không? Lại có tiếng hét kìa. Đứng dậy mau!

—Cậu nghĩ tôi là loại người nào thế hả cậu thanh niên?—Người gác rừng rên rỉ.—Cậu nghĩ tôi ngu ngốc đến mức tự đầu rúc vào rọ chắc?

—Thế tóm lại là không đi chứ gì?

Người gác rừng không đáp. Con chó dường như nghe thấy tiếng người kêu liền phát ra những tiếng rên rỉ đáng thương.

—Tôi hỏi lại lần cuối, có đi hay không?—Người thợ săn quát, trừng mắt giận dữ.

—Cậu cứ lèo nhèo mãi thế, lạy Chúa tôi, —người gác rừng bực bội đáp.—Thích thì tự đi mà cứu lấy một mình.

—Hừm!... Đúng là quân tiểu nhân hèn nhát, —người thợ săn cằn nhằn, quay người hướng ra cửa.—Flerka, lại đây!

Hắn bước ra ngoài và để ngỏ cửa. Ngọn gió ùa vào trong lều. Ngọn lửa nến chao đảo bất an, bùng lên rồi tắt ngấm.

Vừa cài then cửa lại sau lưng người thợ săn, người gác rừng thoáng nhìn thấy những vũng nước đọng trên đường mòn, những gốc thông gần nhất và bóng vị khách đang khuất dần được chiếu sáng bởi một tia chớp lòe qua. Từ đằng xa, tiếng sấm gầm vang dội.

—Thiêng liêng thay, thiêng liêng thay,—người gác rừng thì thầm, vội vã đẩy thanh chốt dày vào những chiếc vòng sắt lớn.—Thứ thời tiết quái quỷ gì mà Chúa ban xuống thế này không biết!

Quay trở lại phòng trong, lão dò dẫm tìm đến chiếc bếp lò, trèo lên nằm và trùm kín mít từ đầu đến chân. Nằm dưới tấm da cừu và lắng tai nghe ngóng, lão không còn nghe thấy tiếng kêu cứu của con người nữa, nhưng những tiếng sấm thì cứ dồn dập gầm vang hơn và kéo dài hơn. Lão nghe thấy những giọt mưa lớn bị gió quất tơi bời đang đập giận dữ lên các ô cửa sổ và lớp giấy dán.

—Hắn ta đi làm cái việc bao đồng dại dột rồi, —lão thầm nghĩ, tưởng tượng cảnh người thợ săn ướt sũng mưa và vấp ngã qua những gốc cây.—Cá là răng hắn đang đánh vào nhau vì sợ hãi ấy chứ!

Chưa đầy mười phút sau, có tiếng bước chân vang lên, tiếp theo là những tiếp gõ cửa dồn dập.

—Ai đấy?—Người gác rừng kêu lên.

—Tôi đây, —giọng cậu thanh niên vang lên.—Mở chốt cửa ra mau.

Người gác rừng trèo từ trên bếp lò xuống, mò mẫm tìm cây nến, châm lửa rồi tiến ra cửa. Người thợ săn và con chó của hắn đã ướt sũng như chuột lột. Họ vừa hứng trọn trận mưa xối xả nhất, và giờ đây nước từ người họ chảy ròng ròng hệt như những bộ quần áo vừa giặt xong chưa kịp vắt.

—Chuyện gì thế?—Người gác rừng hỏi.

—Một người đàn bà đi xe ngựa bị lạc đường thôi... —cậu thanh niên đáp, thở hồng hộc vì mệt.—Bà ta bị kẹt trong bụi rậm.

—Ái chà, mụ đàn bà ngốc nghếch! Hẳn là mụ ta hoảng sợ lắm nhỉ... Thế cậu đã chỉ đường cho mụ ta chưa?

—Tôi chẳng thèm đôi co với một tên tiểu nhân như ông đâu.

Cậu thanh niên ném chiếc mũ ướt sũng lên băng ghế rồi nói tiếp:

—Giờ thì tôi biết ông là một tên tiểu nhân hạ tiện nhất trên đời này rồi. Lại còn làm nghề gác rừng, hưởng lương hoàng gia nữa chứ! Đồ khốn nạn!

Người gác rừng lủi thủi bước về phía bếp lò với vẻ mặt tội lỗi, hắng giọng một tiếng rồi nằm xuống. Cậu thanh niên ngồi thừ trên ghế dài một lát rồi nằm vật ra dọc theo chiếc ghế. Chẳng bao lâu sau, hắn đứng dậy, thổi tắt ngọn nến và lại nằm xuống. Giữa lúc một tiếng sét đánh vang trời, hắn trở mình, khạc nhổ xuống sàn nhà và làu bàu:

—Hắn sợ vãi linh hồn ra... Mà lỡ người phụ nữ đó thực sự đang bị sát hại thì sao? Trách nhiệm bảo vệ người ta thuộc về ai cơ chứ? Lại còn là một lão già sống lâu lên lão làng, là một tín đồ Thiên chúa giáo hẳn hoi... Chẳng khác nào con lợn.

Người gác rừng hắng giọng rồi thở dài thườn thượt. Đâu đó trong bóng tối, con chó Flerka rũ mạnh bộ lông ướt sũng, làm những giọt nước bắn tung tóe khắp phòng.

—Thế ra ông chẳng bận tâm nếu người phụ nữ ấy bị sát hại nhỉ?—Người thợ săn nói tiếp.—Cho dù Chúa có sét đánh chết tôi đi chăng nữa—tôi cũng không thể ngờ ông lại là loại người như thế...

Sự im lặng bao trùm. Cơn giông bão lúc này đã tạnh và tiếng sấm chỉ còn vang vọng từ đằng xa, nhưng trời vẫn tiếp tục mưa.

—Giả sử người kêu "Cứu với" lúc nãy không phải là một người phụ nữ mà là ông thì sao?—Người thợ săn phá vỡ sự im lặng.—Ông sẽ cảm thấy thế nào, hỡi cái đồ quái vật, nếu không có ai chạy đến cứu giúp ông? Sự hèn hạ của ông làm tôi phát tởm, mặc kệ quỷ tha ma bắt ông đi!

Sau một khoảng im lặng kéo dài nữa, người thợ săn cất lời:

—Chắc ông phải có nhiều tiền lắm nên mới sợ người ta nhòm ngó đến thế! Kẻ nghèo rớt mồng tơi thì có gì mà phải sợ...

—Cậu sẽ phải trả lời trước Chúa về những lời đó, —Artyom cất giọng khàn khàn từ trên bếp lò vọng xuống.—Tôi chẳng có lấy một xu.

—Nói dối! Lũ khốn nạn lúc nào chẳng giấu tiền... Thế sao ông lại phải sợ thiên hạ? Chắc chắn là có của chìm của nổi rồi! Tôi rất muốn cướp sạch của ông cho bõ ghét, để dạy cho ông một bài học mới được!...

Artyom lặng lẽ trượt khỏi bếp lò, châm nến và ngồi xuống dưới bức thánh ảnh. Mặt lão tái mét và mắt không rời khỏi người thợ săn lấy một giây.

—Nào, tôi sẽ cướp sạch của ông đây, —người thợ săn vừa nói vừa đứng dậy.—Ông nghĩ sao về chuyện đó? Những kẻ như ông cần phải được dạy cho vài bài học. Nói mau, tiền của ông giấu ở đâu?

Artyom rụt chân lại và chớp chớp mắt. —Sao cứ cựa quậy mãi thế hả? Tiền giấu ở đâu? Câm họng rồi à, đồ ngu? Sao không trả lời?

Cậu thanh niên chồm dậy và tiến lại gần người gác rừng.

—Hắn cứ chớp mắt như con cú kìa! Sao hả? Đưa tiền đây, bằng không tôi bắn thủng sọ ông đấy.

—Sao cứ nhằm vào tôi mãi thế hả?—Người gác rừng rít lên, những giọt nước mắt lớn lăn dài trên khuôn mặt.—Lý do là gì chứ? Chúa thấu suốt tất cả! Cậu sẽ phải chịu tội trước Chúa vì từng lời cậu thốt ra đấy. Cậu chẳng có bất cứ quyền gì để đòi tiền của tôi cả.

Cậu thanh niên nhìn khuôn mặt đẫm nước mắt của Artyom, cau mày đi qua đi lại trong căn lều, rồi tức giận sập mạnh chiếc mũ lên đầu và xách súng lên.

—Hừm!... Thật tình... nhìn ông tôi thấy phát ói, —hắn nghiến răng qua kẽ răng.—Tôi không thể chịu nổi khi phải nhìn mặt ông thêm nữa. Dù sao thì tôi cũng chẳng thèm ngủ lại cái nhà này đâu. Chào nhé! Này, Flerka!

Cánh cửa sập mạnh lại và vị khách phiền toái dắt con chó bỏ đi... Artyom chốt cửa lại sau lưng hắn, làm dấu thánh rồi nằm xuống.