Khi Nadya thức dậy chắc là đã khoảng hai giờ đêm, trời bắt đầu hửng sáng. Đâu đó từ đằng xa vọng lại tiếng gõ nhịp của người canh gác. Cô không thấy buồn ngủ, và chiếc giường mang lại cảm giác thật mềm mại nhưng chẳng mấy dễ chịu. Nadya ngồi bật dậy trên giường và thả mình vào dòng suy nghĩ như cô vẫn thường làm trong mọi đêm tháng Năm. Suy nghĩ của cô vẫn y hệt như những đêm trước – những ý nghĩ vô ích, cứ bám riết lấy tâm trí và lúc nào cũng giống nhau: về việc Andrey Andreitch đã bắt đầu tán tỉnh rồi ngỏ lời cầu hôn cô ra sao, về việc cô đã chấp nhận anh và rồi từng chút một học cách trân trọng người đàn ông tốt bụng, thông minh ấy. Thế nhưng chẳng hiểu vì sao, giờ đây khi chỉ còn chưa đầy một tháng nữa là tới ngày cưới, cô lại bắt đầu cảm thấy sợ hãi và bất an, tựa hồ như có một điều gì đó mơ hồ và nặng nề đang chờ đợi cô phía trước.

“Cộc cộc, cộc cộc…” tiếng người gõ mõ vang lên uể oải.

“... Cộc cộc.”

Qua ô cửa sổ cổ kính lớn, cô có thể nhìn thấy khu vườn và cách đó không xa là những khóm tử đinh hương đang nở rộ, trông có vẻ lờ đờ và thiếu sức sống vì hơi lạnh; còn lớp sương mù dày đặc, trắng xóa đang lững lờ trôi sà vào khóm hoa, tựa hồ muốn che phủ lấy nó. Những con quạ đang ngái ngủ kêu quàng quạc trên những ngọn cây đằng xa.

“Lạy Chúa, sao lòng mình lại nặng trĩu thế này?”

Có lẽ cô gái nào trước ngày cưới cũng có tâm trạng giống cô chăng. Nào ai biết được! Hay đó là sự ảnh hưởng từ Sasha? Nhưng suốt mấy năm qua, Sasha cứ lặp đi lặp lại mãi một điệp khúc như một cuốn tập viết, và khi trò chuyện, anh trông thật ngây ngô và kỳ lạ. Thế nhưng sao cô cứ mãi không tài nào gạt được Sasha ra khỏi đầu? Rốt cuộc là vì sao chứ?

Người canh gác ngừng gõ một hồi lâu. Mấy chú chim ríu rít chuyền cành dưới khung cửa sổ và sương mù trong vườn đã tan biến từ lúc nào. Mọi thứ ngập tràn ánh nắng mùa xuân rực rỡ tựa nụ cười. Chẳng mấy chốc, toàn bộ khu vườn, ấm áp và được ánh dương mơn trớn, bừng tỉnh hồi sinh; những giọt sương mai lấp lánh như kim cương trên từng phiến lá, và trong buổi sáng hôm ấy, khu vườn già cỗi bị bỏ quên bỗng trở nên trẻ trung, khoác lên mình vẻ vui tươi rực rỡ.

Bà ngoại đã thức dậy từ lâu. Tiếng ho khàn khàn của Sasha vang lên. Nadya có thể nghe thấy tiếng họ dưới nhà đang chuẩn bị ấm samovar và dịch chuyển những chiếc ghế. Thời gian trôi qua thật chậm, Nadya đã thức dậy và đi dạo trong vườn một hồi lâu mà buổi sáng vẫn cứ kéo dài mãi.

Cuối cùng thì Nina Ivanovna cũng xuất hiện với đôi mắt đẫm lệ, tay cầm một cốc nước khoáng. Bà có hứng thú với bộ môn thông linh và vi lượng đồng căn, đọc rất nhiều sách, thích bàn luận về những mối băn khoăn luôn dằn vặt mình, và đối với Nadya, tất cả những điều đó dường như mang một ý nghĩa sâu sắc đầy huyền bí.

Lúc này Nadya bước tới ôm hôn mẹ rồi rảo bước sánh vai cùng bà.

– Mẹ khóc vì chuyện gì thế? – cô hỏi.

– Tối qua mẹ đọc được một câu chuyện kể về một ông cụ và cô con gái. Ông cụ làm việc ở một cơ quan nọ và người sấp xếp của ông đem lòng yêu cô con gái. Mẹ chưa đọc hết, nhưng có đoạn đọc lên khiến mẹ khó lòng cầm được nước mắt – Nina Ivanovna vừa nói vừa nhấp một ngụm nước trong cốc. – Sáng nay nhớ lại thế là mẹ lại sụt sùi.

– Dạo này con cứ thấy chán nản làm sao ấy – Nadya ngập ngừng nói sau một thoáng im lặng. – Sao ban đêm con cứ mãi không ngủ được cơ chứ!

– Mẹ cũng không biết nữa, con yêu ạ. Những lúc không ngủ được, mẹ thường nhắm nghiền mắt lại, thế này này, rồi tưởng tượng ra cảnh Anna Karenin đang di chuyển và trò chuyện, hoặc một sự kiện lịch sử nào đó từ thời cổ đại...

Nadya cảm thấy mẹ chẳng hề thấu hiểu cô và cũng chẳng có khả năng để thấu hiểu. Lần đầu tiên trong đời cô cảm nhận rõ điều đó, và nó thực sự khiến cô hoảng sợ, muốn tìm một chốn để trốn tránh; thế là cô quay người đi thẳng về phòng mình.

Đến hai giờ họ ngồi vào bàn ăn. Hôm nay là thứ Tư, ngày ăn chay, thế nên bữa trưa của bà ngoại gồm có súp rau và cá vược nấu với cháo hạt.

Để trêu chọc bà ngoại, Sasha ăn cả súp thịt lẫn súp rau. Anh cứ pha trò suốt bữa ăn, nhưng những lời nói đùa của anh gượng gạo và lúc nào cũng mang theo một bài học đạo đức; và trò đùa chẳng còn chút vui vẻ gì khi trước mỗi câu phát biểu hóm hỉnh, anh lại giơ những ngón tay dài ngoằn ngoèo, gầy guộc, trông như xác chết của mình lên; và khi nhớ ra rằng anh đang lâm trọng bệnh và có lẽ chẳng còn sống được bao lâu trên cõi đời này nữa, người ta lại thấy thương hại anh đến mức chực trào nước mắt.

Sau bữa trưa, bà ngoại lui về phòng riêng để nghỉ ngơi. Nina Ivanovna đánh đàn piano một lát rồi cũng rời đi.

– Ồ, Nadya thân mến! – Sasha bắt đầu cuộc trò chuyện quen thuộc vào buổi chiều. – Giá mà em chịu lắng nghe anh! Giá mà em chịu nghe!

Cô ngồi lọt thỏm sâu trong chiếc bành cổ kính, nhắm nghiền đôi mắt, trong khi anh thong thả bước đi qua bước lại từ góc phòng này sang góc phòng khác.

– Giá mà em chịu đi học đại học – anh nói. – Chỉ có những con người giác ngộ và thanh cao mới thú vị, chỉ có họ mới là những người cuộc đời cần đến. Càng có nhiều những con người như thế, Nước Trời sẽ càng sớm hiện diện trên mặt đất này. Khi ấy, thị trấn của em sẽ chẳng còn sót lại lấy một hòn đá, mọi thứ sẽ bị thổi bay từ móng, mọi thứ sẽ đổi thay như thể có phép màu. Và rồi ở đây sẽ mọc lên những ngôi nhà khổng lồ, tráng lệ, những khu vườn tuyệt diệu, những đài phun nước kỳ diệu, những con người phi thường... Nhưng đó không phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng nhất là đám đông – theo nghĩa từ ngữ của chúng ta, theo cái nghĩa mà nó đang tồn tại lúc này – cái ác ấy khi đó sẽ không còn nữa, bởi vì mỗi con người sẽ có đức tin và sẽ biết rõ mình đang sống vì điều gì, và sẽ chẳng còn ai phải tìm kiếm chỗ dựa tinh thần nơi đám đông nữa. Nadya yêu dấu, cô bé cưng của anh, hãy rời khỏi nơi này đi! Hãy cho tất cả bọn họ thấy rằng em đã phát ngấy cái cuộc đời đọng nước, xám xịt và tội lỗi này rồi. Hãy chứng minh điều đó cho chính mình trước đã!

– Em không thể đâu, Sasha, em sắp sửa kết hôn rồi mà.

– Ôi vớ vẩn! Cưới xin để làm gì chứ!

Họ bước ra vườn và đi dạo một lát.

– Và dù thế nào đi nữa, cô bé thân yêu của anh ạ, em phải suy nghĩ, phải nhận ra rằng cái cuộc sống nhàn rễ, vô tích sự này của em nó dơ bẩn và vô đạo đức đến nhường nào – Sasha tiếp tục nói. – Hãy hiểu rằng nếu ví dụ như em, mẹ và bà ngoại chẳng làm việc gì cả, điều đó có nghĩa là đang có ai khác phải lao động vất vả thay cho em, em đang ăn bám trên cuộc đời của người khác, thế mà có sạch sẽ gì đâu, chẳng phải là quá bỉ ổi sao?

Nadya muốn thốt lên rằng “Vâng, điều đó đúng đấy”; cô muốn nói rằng cô hiểu, thế nhưng nước mắt chực trào giàn giụa, tâm trạng cô trĩu nặng, và thu mình lại, cô bỏ về phòng.

Chiều tối, Andrey Andreitch đến và như thường lệ, anh kéo vĩ cầm một hồi lâu. Vốn là người kiệm lời và có niềm yêu thích đặc biệt với cây đàn violin, có lẽ bởi vì người ta có thể giữ được sự im lặng trong lúc chơi đàn. Đến mười một giờ, khi chuẩn bị ra về và đã mặc chiếc áo bành tô lên người, anh ôm lấy Nadya và ngấu nghiến hôn lên khuôn mặt, đôi bờ vai cùng đôi bàn tay cô.

– Em yêu của anh, ngọt ngào của anh, bùa mê của anh – anh lầm bầm. – Ồ, anh hạnh phúc biết bao! Anh phát điên lên vì sung sướng mất thôi!

Và cô cảm thấy như thể mình đã từng nghe những lời ấy từ rất lâu, rất lâu về trước, hoặc đã từng đọc được ở đâu đó... trong một cuốn tiểu thuyết cũ rách nát nào đó đã bị vứt xó từ lâu. Trong phòng ăn, Sasha đang ngồi bên bàn uống trà, ngón tay dài thon thả cầm hững hờ chiếc quai tách; bà ngoại đang châm chú bày bài cờ kiên nhẫn; Nina Ivanovna đang đọc sách. Ngọn lửa trong chiếc đèn lồng trước bàn thờ thánh tí tách cháy và dường như mọi thứ đều yên bình, êm ả. Nadya cất lời chúc ngủ ngon, bước lên phòng mình, leo lên giường và chìm vào giấc ngủ ngay tức khắc. Thế nhưng y hệt như đêm hôm trước, khi trời vừa hửng sáng, cô lại bừng tỉnh giấc. Cô chẳng buồn ngủ chút nào, trong lồng ngực dâng lên một cảm giác bất an, nặng nề. Cô ngồi dậy, gục đầu vào đôi đầu gối và nghĩ về vị hôn phu cùng cuộc hôn nhân sắp tới của mình... Chẳng hiểu vì sao cô chợt nhớ ra rằng mẹ mình chưa từng yêu bố và giờ đây chẳng có gì trong tay, phải sống hoàn toàn dựa dẫm vào mẹ chồng là bà ngoại. Và dù Nadya có trầm ngâm suy nghĩ thế nào đi nữa, cô cũng không tài nào hình dung nổi vì sao bấy lâu nay cô lại có thể nhìn nhận mẹ mình như một người đặc biệt và phi thường đến thế, sao cô lại có thể không nhận ra rằng bà chỉ là một người phụ nữ bình thường, giản dị và bất hạnh.

Còn Sasha ở dưới nhà vẫn chưa ngủ, cô có thể nghe thấy tiếng anh ho. Anh ấy là một con người kỳ lạ và ngây ngô, Nadya thầm nghĩ, và trong tất cả những mộng tưởng của anh, trong tất cả những khu vườn tuyệt diệu và đài phun nước kỳ vĩ ấy, người ta vẫn cảm nhận được một điều gì đó thật ngớ ngẩn. Thế nhưng chẳng hiểu sao, đằng sau sự ngây ngô ấy, chính cái sự ngớ ngẩn ấy lại mang đến một vẻ đẹp lạ thường, khiến mỗi khi nghĩ đến khả năng có thể được đi học đại học, một luồng điện lạnh buốt lại chạy dọc qua sống lưng và lồng ngực cô, tràn ngập niềm vui sướng và hạnh phúc ngất ngây.

– Nhưng tốt hơn hết là đừng nghĩ nữa, tốt hơn là không nên nghĩ tới... – cô thì thầm. – Mình không được phép nghĩ về điều đó nữa.

– Cộc cộc – tiếng người canh gác vang lên từ một nơi nào đó xa xăm. – Cộc cộc... cộc cộc...