Từ nhỏ tôi đã thích trồng hoa chăm cỏ và quan sát tập tính sinh hoạt của các loài động vật nhỏ. Tôi thường gom những gốc rau thừa mẹ nhặt bỏ, đem vùi vào đất rồi hết sức cẩn thận chăm bẵm, để rồi vui sướng khôn xiết khi thấy chúng hồi sinh, đâm chồi nảy lộc.

Tôi cũng từng thử đào tung tổ kiến để xem cách chúng sinh sống, rồi dời cả đàn kiến vào chiếc "nhà mới" tự tay làm bằng hộp giấy, ôm hy vọng tạo dựng nên một "thành phố kiến" của riêng mình.

Lên cấp hai, tôi bắt đầu thu nhận mèo hoang, thường tha những chú mèo con thoi thóp về nhà, dùng lọ thuốc nhỏ mắt để mớm từng giọt sữa. Nửa đêm tôi luôn thức giấc xem chúng đã ngủ yên chưa, thậm chí còn làm hô hấp nhân tạo khi thấy mèo con nguy kịch.

Thuở ấy tôi sống trên tàn tích của một vụ hỏa hoạn. Căn nhà kiểu Nhật sau khi sụp đổ, những bức tường đất ngăn phòng ngày trước biến thành từng ụ đất sét vàng. Tôi lại ngắt lá cây quýt ngâm vào cồn để chế ra thứ nước hoa có mùi kỳ quặc. Một trận hỏa hoạn đã thiêu rụi mái nhà tôi, nhưng lại mở ra cả một khoảng trời điền viên.

Lên đại học, tôi thi đỗ vào khoa Mỹ thuật của Đại học Sư phạm. Mỗi lần đi vẽ ký họa, tôi thường nhìn chăm chú vào những bông hoa, thấy chúng e ấp cũng đẹp, bung nở cũng đẹp, mà tàn tạ rơi rụng cũng mang một nét đẹp riêng. Vẽ lâu dần, quen thuộc từng đường nét của hoa, tôi rất dễ nhận ra chỗ nào bị sâu cắn hay gió dập mà sinh tật. Nhưng tôi nhận thấy dẫu có tì vết, chỉ cần được hình thành giữa thiên nhiên khoáng đạt, ắt sẽ toát lên một "vẻ đẹp tự nhiên" mà sức người khôn bề tạo tác.

Dù thường hái trộm hoa để vẽ ký họa, nhưng với những cành hoa mang về, tôi luôn dốc hết sức mình để duy trì sự sống cho chúng. Dẫu chỉ còn trơ trọi một chiếc lá, tôi vẫn cắm vào nước nuôi dưỡng, mong mỏi một phép màu xuất hiện.

Tôi cũng thử ghép lại những cành hoa bị gãy, hệt như người thầy thuốc nối lại xương gãy cho bệnh nhân. Bác sĩ viết bệnh án, tôi cũng cẩn thận ghi lại từng bước ghép nối và quá trình phát triển sau đó.

Còn với những đóa hoa đã rụng, tôi sẽ lấy dao mổ xẻ ra để quan sát cấu tạo bên trong, rồi vẽ lại một cách trung thực nhất. Giáo sư từng hỏi tôi: "Vẽ hoa chứ có phải vẽ sơ đồ giải phẫu đâu, hà tất phải bới lông tìm vết đến thế?" Câu trả lời của tôi vô cùng đơn giản: "Tò mò ạ! Lại vui nữa!"

Cho đến tận hôm nay, tôi vẫn duy trì thói quen ấy, cuốn sổ ký họa của tôi chẳng khác nào một cuốn bách khoa toàn thư sinh vật học. Bên cạnh bàn làm việc của tôi lúc nào cũng có sẵn dao mổ và kính hiển vi. Tôi sẽ đếm từng chiếc "lông vũ sơ cấp", "lông vũ thứ cấp" trên cánh chim, nghiên cứu mối tương quan giữa tốc độ đập cánh và hình dáng lông vũ, rồi cũng thường lui tới viện bảo tàng quan sát xương chim và ghi chép tỉ mỉ.

Nhờ vậy, tôi đã viết được ba cuốn sách ký họa về hoa điểu và sơn thủy. Không biết có phải cách tiếp cận hội họa Trung Hoa dưới góc nhìn khoa học này đã tạo được sự đồng điệu với phương Tây hay không, mà có dạo chỉ riêng ở khu phố Tàu thuộc quận Manhattan, New York, đã có tới bốn hiệu sách bày sách của tôi ngay trong tủ kính trưng bày.

Những năm gần đây, dẫu không tổ chức triển lãm cá nhân, tôi vẫn duy trì thói quen đi vẽ thực tế. Đôi khi chỉ vì một loài hoa, tôi có thể miệt mài làm việc suốt hai, ba tuần liền. Tôi nhận ra phương pháp giúp tinh thần mình thư thái nhất chính là ký họa hoa điểu. Trung thực ghi lại từng bông hoa chiếc lá, từng chiếc lông ngọn mỏ của chúng. Khoảnh khắc ta ngưng thần ký họa trước vạn vật, mọi tạp niệm đều tan biến, đưa tâm trí đạt tới cảnh giới quên mình.

Mỗi lần ký họa xong, tôi vẫn tiến hành giải phẫu, ghi lại thời điểm hoa nở, quá trình thu hái rồi chép vào nhật ký. Trong cuốn nhật ký của tôi có một góc riêng chuyên ghi chép thời gian nảy mầm, đơm hoa, giao phối và đẻ trứng của các loài sinh vật, cũng như quy luật lên xuống của thủy triều.

Nắm rõ con nước, tôi có thể chọn đúng thời điểm đẹp nhất để rảo bước trên bãi cát ven mép nước, quan sát tập tính của các loài chim nước và giáp xác tôm cá sau khi triều rút. Cách nhà tôi không xa là vịnh biển và vùng đầm lầy, giữa những rặng sậy cao vút là muôn vàn sinh vật hoang dã ngắm mãi không chán. Ngắm nhìn chúng chính là một cách tĩnh tâm chiêm nghiệm khác của tôi.

"Vạn vật tĩnh quan giai tự đắc." Cổ nhân từ sớm đã có nỗi niềm cảm thấu ấy, và tôi cũng thấm thía sâu sắc. Đôi khi chỉ nhặt một hòn sỏi nhỏ lên, tôi đã ngỡ như mình đang nắm giữ cả một thế giới. Mỗi viên đá đều mang một đường vân độc nhất vô nhị, ẩn chứa hàng ngàn vạn năm lịch sử thăng trầm. Mỗi chiếc vỏ ốc vỏ sò đều từng là nơi trú ngụ của một sinh mệnh bé nhỏ, khéo léo tự xây nên tổ ấm cho mình, rồi bỏ lại, chết đi, nằm vùi dưới đáy biển sâu hàng ngàn trăm năm trước khi tình cờ bị sóng đánh dạt vào bờ cát. Mỗi chú chim non đều ríu rít xuất hiện từ sớm tinh mơ, nhưng hễ chiều buông là thoắt biến mất tăm, chúng đều có tổ ấm của riêng mình, có tình yêu của riêng mình.

Từng loài côn trùng nhỏ bé cũng vậy, con thì nép mình dưới tán lá, con thì ẩn náu trong nụ hoa, con đục khoét chui vào quả ngọt, con lại vùi sâu trong lòng đất. Chúng tự chiếm lĩnh địa bàn của mình, dường như đã có một ngầm ước tự thuở nào để cùng sẻ chia thế giới này.

Trong quá trình quan sát chúng, tôi không chỉ tìm thấy niềm vui thanh tao để dưỡng tính tu tâm, mà còn ngộ ra thêm bao điều về mẹ thiên nhiên. Càng cảm nhận sâu sắc rằng mỗi sinh vật đều mang trong mình trí tuệ phi thường, tôi lại càng thêm kính trọng chúng và thấy bản thân thật đỗi nhỏ bé.

Cuối mùa hè năm 1995, tôi bắt được một con bọ ngựa, và cũng theo lệ cũ ghi chép lại "nếp sống, sinh hoạt" của nó. Bọ ngựa là một trong số ít những loài côn trùng có thể nuôi như "thú cưng". Tôi đi kiếm ăn cho nó, chữa bệnh cho nó, thậm chí còn giúp nó "tìm bạn tình". Tôi và nó đã xây dựng nên một mối gắn kết sâu nặng, và chính từ sinh vật nhỏ bé ấy, tôi đã chiêm nghiệm ra bao điều mà trước đây chưa từng nghĩ tới.

Ở Bắc Mỹ, đại đa số bọ ngựa đều sẽ bị rét chết vào đầu tháng Mười Một. Con bọ ngựa của tôi sống sung sướng trong nhà ấm nên tất nhiên thọ hơn. Dưới sự chăm sóc tận tình của cả gia đình tôi, nó không những vượt qua dịp năm mới, sống sang tận năm 1996, mà mãi đến đầu tháng Hai mới qua đời. Tôi đã tổ chức một tang lễ nho nhỏ cho nó, thậm chí còn gọi điện cho "Bảo tàng Kỷ lục Guinness Thế giới", hỏi xem liệu họ có thể đưa chú bọ ngựa trường thọ này vào sách kỷ lục hay không. Dù sau đó họ báo lại là không được, nhưng sự việc ấy lại nhen nhóm trong tôi một ý tưởng khác——

Dựa vào những trang nhật ký mỗi ngày để viết một cuốn sách về bọ ngựa.

Công việc viết lách bắt đầu từ tháng Tám. Cũng có thể nói là nửa năm sau khi nó chết tôi mới đặt bút. Trong khoảng thời gian đó, tôi đã chần chừ khá lâu vì sợ bản thân không đủ sức viết nên một cuốn sách như vậy. Tôi cũng phân vân liệu có nên mượn cuốn sách này để phơi bày thế giới nội tâm của mình trước mắt độc giả hay không.

Dẫu nói là ghi chép lại cuộc đời của một con bọ ngựa, nhưng cuốn sách này thực chất lại là tập "tùy tưởng lục" của tôi. Cũng có thể xem là những liên tưởng muôn màu muôn vẻ nảy sinh từ việc quan sát bọ ngựa. Chính vì là "tùy tưởng" nên chuyện trên trời dưới biển đều được đem ra bàn luận, gần như không có ranh giới bó buộc nào. Trong quá trình sáng tác, có lúc tôi từng băn khoăn liệu độc giả có mất kiên nhẫn với đề tài này không, và liệu họ có mắng tôi nói hươu nói vượn không. Nhưng rồi tôi lại tự an ủi chính mình:

"Dù sao đi nữa, mình dám vì một con bọ ngựa mà viết thành cả cuốn sách, sự thử nghiệm táo bạo này xem như đã là một thành công rồi."

Trong suốt hai mươi lăm năm sự nghiệp cầm bút đã qua, cứ cách một dạo tôi lại cho ra đời một "tác phẩm ngẫu hứng" mang tính thử nghiệm. Từ những tác phẩm thời kỳ đầu như "Huỳnh song tùy bút", "Sự tĩnh lặng đích thực", cho đến gần đây là "Làm một giấc mơ bay lượn", thảy đều là những "trang sách riêng tư" ghi lại tâm hồn tôi. Điểm xuất phát của chúng đơn thuần là "chỉ cầu mua vui cho mình, chẳng màng làm đẹp lòng người".

Và cũng chính dưới suy nghĩ "chỉ cầu mua vui cho mình" ấy, tôi đã dốc sức trong ba tháng liên tục để hoàn thành mười tám vạn chữ này. Cũng bởi chủ đề xoay quanh một con bọ ngựa tàn sát đồng loại, nên tôi đặt tên sách là "Sát thủ chính truyện".

Về thủ pháp nghệ thuật, tôi vận dụng nghệ thuật châm biếm phản ngữ, nghĩa là lời lẽ mang ý khẳng định lại được diễn đạt theo lối phủ định, ngược dòng. Tôi biết đại đa số độc giả chỉ liếc mắt là nhận ra ngay, sở dĩ phải nêu rõ ở đây là vì e ngại một số bạn đọc trẻ tuổi nhất thời sơ ý, ngộ nhận "lời phản diện" của tôi thành "quan điểm chính diện", từ đó bóp méo đi ý tứ ban đầu. Ngoài ra, để giúp độc giả nắm bắt được trọng tâm, tôi có thêm thắt một vài đoạn "lời bình đầu trang" xem như một dạng "hướng dẫn đọc". Xin những bậc độc giả uyên bác cứ coi như "chúng không hề tồn tại".

"Sát thủ chính truyện" có thể xem là cuốn "sách dị biệt" của tôi, bên trong có không ít cảnh tượng đẫm máu ghê người, chỉ là đằng sau những thước phim ấy, tôi mong mỏi phơi bày một thế giới chân thực nhất. Một khi cõi trần này vốn dĩ đã khốc liệt quỷ quyệt, cạm bẫy trùng trùng đến thế, cớ sao tôi lại không thể nói toạc cái đạo lý bên trong ra?

Đúng vậy! Điều tôi thực sự bàn tới trong cuốn sách này là một chữ "Lý"——là thiên lý tương sinh tương khắc, là định luật kẻ mạnh thắng kẻ yếu thua, và cũng là nỗi "bất lực của kiếp nhân sinh". Tôi cảm thấy chỉ khi một người nhìn thấu những quy luật tất yếu và nỗi bất lực khôn nguôi ấy, tâm hồn mới có thể thản nhiên khoáng đạt. Ngược lại, nếu cứ trốn tránh không dám đối mặt, không chịu tiếp nhận, ắt sẽ chỉ chuốc lấy sự bất an, dằn vặt trong lòng.

Chính vì lẽ đó, tôi xếp cuốn sách này vào "Hệ liệt đối nhân xử thế" của mình. Rất nhiều đề tài gai góc về chính trị và nhân tính vốn khó bàn luận sâu sắc trong "Lạnh mắt nhìn đời" hay "Tôi không dạy bạn lừa lọc", nay đều mượn hình tượng sát thủ bọ ngựa kia để bộc lộ rõ ràng. Ở đây, tôi cần phải nhấn mạnh rằng, điều được châm biếm trong sách là toàn bộ chiều dài lịch sử và bản chất nhân tính nói chung, tuyệt đối không có bất kỳ sự ám chỉ bóng gió nào tới các nhân vật thời hiện đại, xin độc giả ngàn vạn lần chớ nên bới lông tìm vết, suy diễn lung tung.

Cuộc đời của một con bọ ngựa, nào có khác gì một đời của một con người? Đều có sinh có tử, có tổn thương tàn sát, có yêu thương và căm hận. Vốn dĩ đối với muôn vàn sự đời ở chốn nhân gian, con người ta nên giữ tâm thế "có buồn có vui" mà lại "chẳng buồn chẳng vui". Vế trước có thể ví như "đời sống là hình vuông", một khi đã "sống" ắt phải đối mặt với muôn trùng khốn cảnh góc cạnh chông gai; vế sau có thể ví như "sinh mệnh là hình tròn", đến cuối cùng, nếu chúng ta không thể xem mọi nỗi hợp tan bi hoan như một "vòng tròn viên mãn", hay một "định luật sinh tồn" tuần hoàn bất tận, thì kiếp người chẳng phải quá đỗi đắng cay hay sao.

"Trời sinh vạn vật, trời diệt vạn vật; vạn vật sinh dưỡng vạn vật, vạn vật sát phạt vạn vật." Đây chính là "vòng tròn" mà tôi muốn khắc họa xuyên suốt toàn bộ cuốn sách. Và cũng để vẽ nên vòng tròn ấy, trước khi sách được xuất bản, tôi đã đem trích toàn bộ năm mươi vạn tiền nhuận bút quyên góp cho các quỹ từ thiện công ích, với hy vọng "Sát thủ chính truyện" mang lại không phải là sự "Sát phạt", mà chính là "Sự sống".

Cuốn sách này là thử nghiệm mới mẻ nhất của tôi, có lẽ nó sẽ hơi thâm sâu, hơi trúc trắc khó hiểu đôi phần, nhưng tôi xin chân thành khẩn cầu quý vị:

Hãy lắng lòng kiên nhẫn, chậm rãi đọc, chậm rãi nghiền ngẫm, chậm rãi dư ba, và chậm rãi sẻ chia niềm trắc ẩn……