Sáng hôm sau, mặt trời thức dậy và mỉm cười chào Paris náo nhiệt — ta thiết tưởng "lão Thần Dương" cũng phải rơi lệ, khi những đám mây chen vào giữa ánh dương và thành phố rực rỡ nhất trần gian. Phu nhân Esmondet và Vaura thích thú tận hưởng chuyến dạo xe dọc theo những đại lộ tuyệt đẹp để ra vùng ngoại ô, hướng tới một trong những nhà kính công cộng lớn nhất; nơi đây, các khu vườn hiện lên với vẻ đẹp mê hồn, được quy hoạch theo đỉnh cao của nghệ thuật tạo cảnh; hai người bạn thả bước tới bất cứ nơi nào họ muốn, đắm mình trong bầu không khí ngập tràn hương thơm và những sắc màu rực rỡ.

Vaura lên tiếng: "Ở đây, người ta có thể thỏa nguyện cất tiếng hát 'Ta muốn làm một chú bướm,' suốt cả ngày dài."

"Đúng thế, nhưng chỉ cho một ngày hè mà thôi, em yêu ạ."

Vaura đáp: "Em sợ rằng mẹ đỡ đầu nói đúng, và khi mùa đông cùng mùa hội hè náo nhiệt bước lên sân khấu cuộc đời, em sẽ chứng tỏ mình là kẻ bội tín và cất lời ca: Ôi, hãy mang lại cho tôi những cảnh tượng và âm thanh của mùa hội hè!"

"Nhưng chúng ta không thể nán lại lâu hơn nữa đâu, Vaura; ta phải đến cửa hiệu để gửi đơn đặt hàng thôi."

Sau khi để lại một đơn đặt hàng khiến viên thư ký phải ngạc nhiên, họ lưu luyến từ biệt tổ ấm ngập tràn hoa lá này. Họ ra lệnh cho người đánh xe hướng vào khu vực nội thành gần đó, nơi Vaura bước xuống xe tại một ngôi nhà nhỏ xinh xắn để thăm một cô học trò mù, tên là Marie Perrault, con gái của một cựu diễn viên từng có chút tên tuổi, người từng dạy môn diễn ngâm tại chủng viện nơi cô Vernon hoàn thành việc học của mình. Ông Perrault từng giúp đỡ Vaura trong việc dàn dựng các vở kịch, bởi cô đã sớm bộc lộ năng lực diễn xuất tuyệt vời. Perrault thầm nuôi hy vọng rằng rồi đây cô sẽ có màn ra mắt khán giả từ thánh đường nghệ thuật yêu dấu của ông – Nhà hát Lyceum Theatre Francais.

Marie vỡ òa trong hạnh phúc trước bất ngờ dễ chịu khi được vị ân nhân đến thăm; khuôn mặt Vaura, dẫu xinh đẹp đến đâu đi nữa, lại bừng sáng với niềm vui sống, những lời chuyện trò rôm rả và những nhành hoa ngát hương mà cô mang theo dường như đã thắp lên ánh dương, sưởi ấm cuộc đời tăm tối của cô gái nhỏ. Vaura ở lại đủ lâu để trao tận tay những món quà gồm trái cây, hoa tươi cùng những lời chúc ấm áp dành cho ông Perrault; rồi cô rời đi để đến chủng viện của phu nhân Rocheforte. Tại đó, cô dùng bữa trưa và hay tin Isabel Douglas đã lên đường sang Anh ngay khi Roland vừa đặt chân đến nơi.

Phu nhân ân cần nói: "Isabel là một cô gái ngọt ngào, còn anh trai con là một chàng trai cao thượng; và từ những điều con bé kể, ta suy đoán rằng anh trai nó đem lòng yêu con với một tình cảm vô bờ bến. Ta thương con như con ruột, Vaura ạ, thế nên con sẽ hiểu cho lời ta nói, và ta hy vọng trái tim con rồi sẽ rung động vì cậu ấy."

Vaura đáp: "Con tin rằng thưa phu nhân, ngài đã nhầm, bởi điều đó sẽ khiến con vô cùng đau lòng, thực sự là vượt quá cả những gì con có thể diễn tả nếu phải gây cho anh ấy niềm đau khổ."

"Ta mong con sẽ đổi ý, em yêu ạ; đàn bà vốn dễ thay lòng; và khi cậu ấy cất lời thổ lộ, ta tin chắc cậu ấy có khả năng làm điều đó, con sẽ không thể dửng dưng trước gương mặt tuấn tú ấy đâu."

Vaura nghiêm nghị đặt nụ hôn tạm biệt lên cả hai má bà và nói: "Anh ấy đã chinh phục được trái tim người rồi đấy, thưa phu nhân."

"Đúng vậy, em yêu, nhưng — là vì con đấy."

"N'importe, thưa phu nhân; hãy nhớ rằng 'con người từng chết và giun dế từng ăn họ, nhưng chẳng vì yêu đâu'."

"Con thừa biết sự thật không phải vậy, Vaura."

Và khi rảo bước hướng về khách sạn (có một người hầu gái của trường đi kèm), cô tự nhủ rằng những lời ấy không phải lúc nào cũng đúng, hãy cứ nhìn chàng Guy thân thiết và những người khác mà xem; cả tội nghiệp Roland nữa; cô hy vọng anh sẽ không quá bận lòng về chuyện này. Vừa bước chân vào khách sạn, cô đã được người hầu gái trao cho lời nhắn từ phu nhân Esmondet, giục cô sửa soạn ngay để chuẩn bị dự bữa tối cùng ông Bertram. Vaura dặn Saunders hãy nhanh tay — cô sẽ mặc bộ sa-tanh màu bánh bích-quy, ren cổ, kèm trang sức san hô — và chẳng mấy chốc đã trang hoàng xong xuôi; mái tóc bồng bềnh, óng ả ánh đồng đầy vẻ trù phú chẳng khiến người hầu gái của cô phải bận tâm lấy một chút, đúng như cách gọi của một vị thánh nhân thời xưa, đó là 'vẻ hào quang của nàng', trong khi những sắc thái ấm áp từ vẻ đẹp kiêu sa của cô càng được tôn lên bởi xiêm y đang mặc.

"Cô đúng là một bảo vật, Saunders," cô chủ nói; "Tôi thấy cô chuẩn bị nhanh đến mức tôi vẫn còn chút thời gian để đọc sách đấy; hãy đi bảo phu nhân Esmondet rằng tôi đã sẵn sàng chờ lệnh xuất phát."

"Thưa tiểu thư, người dễ phục trang làm sao; ngài thấy đấy, thưa tiểu thư, đôi mắt và làn da của ngài chẳng cần đến son phấn trang hoàng gì sòng; chớ còn hồi tôi còn làm hầu gái cho các tiểu thư nhà Verlingham..."

Vaura thầm nghĩ, nửa cười nửa mổ xẻ: "Xin cô hãy tha cho tôi những bí mật bàn trang điểm ấy đi, và cứ làm theo lệnh tôi; bí mật ư, hừm, đàn ông tội nghiệp sẽ nói gì nếu họ tận mắt chứng kiến lớp sơn-chiến-trận này được trát lên để chuốc lấy sự tàn sát của họ chứ," rồi cô với lấy một cuốn tiểu thuyết của W. H. Mallock và cuộn mình vào một góc ấm cúng. Nửa giờ sau, Saunders quay lại, báo rằng phu nhân Esmondet cùng Đại úy Trevalyon đang đợi ở phòng khách. Khoác trên mình chiếc khăn choàng điệu đà bằng len trắng, đội chiếc mũ trùm đầu bằng sa-tanh đính ren cổ đồng bộ với trang phục, cô bước ra nhập hội cùng hai người với câu hỏi: "Tôi có thể đi cùng chứ?" Đại úy Trevalyon nhẹ nhàng gỡ chiếc khăn choàng mềm mại ra rồi dùng một chiếc trâm kim cương cài lên ngực áo cô mấy đóa hoa hồng gấm cùng vài bông hoa păng-xê vàng. Trong lúc cỗ xe lướt đi vùn vụt, phu nhân Esmondet giục Vaura hãy tường thuật lại hoạt động của mình trong khoảng thời gian vắng mặt.

Bà nói: "Cưng ạ, ta cứ tưởng ông Perrault đang nài nỉ em quay lại sân khấu của Nhà hát Theatre Francais cơ đấy."

Cô đáp: "Em có gặp ông ấy đâu, bằng không thì chắc chắn ông ấy đã làm thế rồi."

Nghe phu nhân Esmondet nhận xét vậy, cô thầm nghĩ (trong ánh đèn chập chờn) hình như có một gợn mây vừa thoáng qua chân mày của Trevalyon, và giờ đây, khi giữa Vaura và anh đang diễn ra một cuộc trò chuyện ngọt ngào, ngắt quãng và đầy biến chuyển; phu nhân Esmondet thả hồn mình vào những hồi ức về quá khứ do chính cái nhíu mày của người bạn trai — vốn dĩ vẫn luôn điềm tĩnh đến mức vô tâm — gợi lên, và bà nghĩ lẽ nào anh lại chẳng e sợ một người vừa xinh đẹp lại vừa tài năng như thế lại đi theo nghiệp diễn viên, dẫu chỉ vì trong nỗi niềm quan tâm dành cho cô, cô sẽ rời xa họ; rời xa cuộc sống gia đình để chìm đắm vào ánh hào quang mê hoặc của đời diễn. Và vụ kiện ly hôn từ chừng ba mươi năm về trước — khi ấy bà chỉ là một thiếu nữ non nớt tuổi mười bốn — tất cả bỗng ùa về trong tâm trí bà,— vụ án mà nhân vật chính không ai khác ngoài cha của Lionel, ông Hugh Trevalyon và người vợ xinh đẹp tên Nora của ông. Cả hai đều là những kẻ cuồng si nghệ thuật kịch; gia đình Trevalyon thường xuyên trải qua mùa đông ở Paris, nơi họ quen biết một trong những nam diễn viên hàng đầu thời bấy giờ. Hắn là một kẻ tuấn tú với thứ sức hút chết người mà chẳng ai có thể cưỡng lại, và trớ trêu thay, lại trọ cùng khách sạn, khiến hắn luồn cúi chiếm được cảm tình của cả hai vợ chồng; họ ngưỡng mộ tài năng của hắn đến mức tôn sùng như thần thánh, để rồi trong những ngày nhàn rỗi, hắn nhận được lời mời đến chơi tại điền trang The Towers; ở đó, một niềm đam mê cuồng nhiệt dành cho nữ chủ nhân xinh đẹp đã hoàn toàn chiếm hữu lấy hắn. Về phần bà, từ lâu đã bị mê hoặc bởi vẻ bề ngoài quyến rũ của hắn, khi nghe hắn cất lời khẩn khoản, bà liền gục ngã, cảm thấy bản thân đã gặp được bậc chí tôn; vốn quen thuộc với việc tôn sùng tài năng của hắn, bà đơn giản nghĩ rằng mình thuộc về hắn nếu hắn muốn; cuối cùng, vào khoảnh khắc khép lại một đêm tiệc tùng hoan ca, dạ hội và trình diễn kịch nghệ tại The Towers, bà đã đầu hàng, thuận tình, thậm chí tự nguyện bỏ trốn theo mong muốn của hắn, chỉ kịp dành một thoáng suy nghĩ lướt qua cho đứa con trai bé bỏng cùng người chồng từng một thời yêu dấu; bà hoàn toàn là của hắn; hắn chính là vị thần của đời bà, và bà chưa từng mảy may nghĩ đến người đàn ông mà bà từng thề nguyện dẫu lúc sang giàu hay khi khốn khó; người chồng đâm đơn kiện và giành được phán quyết ly hôn, gã diễn viên liền kết hôn ngay với người tình của hắn, nhưng nàng ta chỉ sống thêm vỏn vẹn hai năm ngắn ngủi, rồi mang theo nhan sắc cùng sự yếu mềm của mình chìm khuất khỏi sự phán xét của xã hội để bước lên phán quan của đấng tối cao. "Đồ ngốc đáng thương," không ít vị phu nhân đài các đã cất lời thốt lên với cái nhún vai đầy khinh miệt, "sao lại dại dột đến mức bỏ trốn cơ chứ? Với một người chồng cuồng si đến thế, lẽ ra thị hoàn toàn có thể giữ vững địa vị trong xã hội lẫn gã diễn viên của mình." Và thế là khi hội ngộ, họ phớt lờ thị, bởi thị chẳng có lấy sự khôn ngoan ở đời. Và phu nhân Esmondet từ góc xe tiếp tục miên man suy tưởng; về việc cha của Lionel, sau khi bị vợ ruồng bỏ, đã lao vào trụy lạc, chìm đắm trong mọi thứ sa đọa điên cuồng cho đến tận ngày người vợ qua đời; để rồi từ đó ông biến thành một kẻ căm ghét loài người thực thụ, sống trong cảnh cô độc tuyệt đối cho đến khi qua đời vào khoảng hai năm trước; trong cơn cuồng loạn tìm kiếm sự khuây khỏa để rồi tự hủy hoại bản thân, con người tội nghiệp ấy đã thu hẹp khoản thu nhập của mình xuống còn khoảng 8.000 bảng Anh mỗi năm. Trước lúc nhắm mắt xuôi tay, ông đã tiêm nhiễm vào lòng Lionel sự ngờ vực đối với phụ nữ, cố gắng nài ép người con trai mà ông hết mực yêu thương (và người con ấy cũng vô cùng kính yêu ông) phải thề giữ mình đồng trinh suốt đời. "Con trai ta, đừng bao giờ đặt tên tuổi và danh dự của con vào tay một kẻ thuộc giống cái yếu đuối," ông cứ lặp đi lặp lại câu nói ấy chẳng biết mỏi mệt. Lionel đã không cất lời thề theo mong ước của cha, nhưng anh chỉ thở dài đáp rằng: "Xin cha đừng lo, con sẽ chẳng tin tưởng bất kỳ cô bướm lơ thơ nào vượt quá tầm mắt con có thể trông thấy ánh sáng trên đôi cánh của chúng đâu; lại càng không đời nào trao cho họ, bất kỳ ai trong số họ, cơ hội làm vấy bẩn thêm một vết nhơ lên huy hiệu gia tộc chúng ta"; và rồi anh lại tiếp tục dỗ dành người cha khốn khổ của mình an lòng bằng câu nói: "Không, con hiểu rõ bản chất bọn họ lắm; phương châm của chúng ta cũng chính là của chúng, chúng 'luôn luôn thế, trước sau như một. Toedet tandem, eadem fecisse'," rồi anh lại xoa dịu ông bằng lời: "Không, xin đừng đau lòng vì con, cha ạ, con sẽ chẳng kết hôn trừ khi có một vị thiên thần giáng trần vì con; nhưng ngộ nhỡ có thế thật, thì kẻ đó lúc ấy cũng chỉ là một thiên thần sa ngã mà thôi," và người đàn ông tội nghiệp với trái tim tan vỡ đã trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay con trai, ra đi trong sự thỏa nguyện. Thế nhưng ngay lúc này đây, Lionel cảm nhận rõ ràng rằng, tựa như thuở nhỏ Vaura từng mang một sức hút đặc biệt đối với anh, thì giờ đây người phụ nữ kiều diễm ngồi đối diện kia cũng đang có sức mạnh ấy, và nếu anh chỉ cần buông lơi nhượng bộ, nó sẽ hoàn toàn khuất phục được anh; bởi dòng họ của anh vốn "luôn luôn thế, trước sau như một" ở một điểm duy nhất, đó là một tình yêu trường tồn cùng thời gian dành cho một người phụ nữ duy nhất; dẫu cho có trải qua bao mối tình thoáng qua đi chăng nữa, họ chỉ cảm nhận một đại ách, một tình yêu duy nhất trọn đời, và không bao giờ tái hôn lần thứ hai. Và cỗ xe vẫn tiếp tục lăn bánh, còn Lionel, với một nỗi khao khát cuồng nhiệt không thể kìm nén — dẫu cho điều đó có dẫn đến cảnh ngộ cay đắng đi chăng nữa (mà anh tự nhủ chẳng có gì phải sợ), đang như đặt tay lên nhịp đập trái tim Vaura, để dò xem liệu thế giới kia có còn chừa lại sự nguyên vẹn, dịu dàng, thấu cảm, chân thành và đầy ấp ân tình của đứa trẻ mà anh từng tường tận biết bao. Cô buồn bã cất lời: "Đại úy Trevalyon nói phải đấy, sự thấu cảm — chân thành, xuất phát từ tận đáy tâm hồn và vô cùng khốn thiết — chẳng bao giờ lụi tàn; nó chính là cội nguồn của hạnh phúc lứa đôi; ỡi chao, biết bao nhiêu cuộc đời đã phải chìm tàu chỉ vì thiếu vắng nó," thế nhưng anh lại cảm nhận được, và chẳng phải không mang theo một nỗi đau quặn thắt ở tâm can, rằng cô dường như chẳng mảy may bận tâm đến sự hiện diện của anh; khuôn mặt kiều diễm được khung viền bởi những dải ren ấy đang quay đi hướng khác, trong khi cô đang suy tư: "thế nhưng, lòng trắc ẩn thật thiêng liêng làm sao! dẫu biết thế, ta đã thể hiện điều gì với tội nghiệp anh chàng Guy chứ." Cuộc sống nổi trôi kỳ lạ mà tội nghiệp Lionel từng trải qua — một điều gần như là sự ép buộc — cùng thứ chủ nghĩa hoài nghi mệt mỏi vốn là hệ quả từ lối sống bị ép uổng ấy do sự lẳng lơ của người mẹ và nỗi đau muôn thuở của người cha để lại, thường khiến bản tính thực sự của anh cảm thấy chán ngán. Thế nhưng vì chẳng bao giờ mộng tưởng sẽ gặp được một người phụ nữ có thể trói buộc nổi mình, anh thường đắm chìm vào những lạc thú của hiện tại theo lối sống của một kẻ hưởng thụ thuần túy. Sau khi rời quân ngũ, và khi những đôi cánh bướm lấp lánh cùng những thứ xung quanh đã khiến anh mệt mỏi, anh thường rời khỏi những đô thị phồn hoa để chu du khắp các xứ sở xa xôi, từ những vùng cực bắc lạnh lẽo buốt giá cho đến những miền khí hậu ngập tràn nắng ấm, để nghiên cứu bản nhân tính, và ngẫm nghĩ về muôn mặt cuộc đời, về những tín điều khác biệt mà con người ta tôn thờ mỗi khi chứng kiến cuộc đời hy sinh quên mình của các nữ tu bác ái, khi mục kích những hành động cao cả đáng lẽ phải được khắc ghi bằng chữ vàng nhưng lại được họ thực hiện trong sự khiêm nhường tuyệt đối. Khi ngắm nhìn những con người ấy và nhận ra đó là kết hoa kết trái của Giáo hội Công giáo Rô-ma, anh đã từng nghĩ rằng chắc chắn Giáo hội đã sản sinh ra những cuộc đời như thế hẳn phải là Giáo hội cứu rỗi con người. Nhưng rồi một vài sự mâu thuẫn rành rành của những kẻ dung thân dưới mái hiên giáo hội ấy lại hiện về trong tâm trí, và anh lại thở dài quay đi trước một bức họa Chúa Kitô hay vẻ đẹp yên bình của Đức Mẹ đồng trinh. Lionel hoàn toàn có lý khi thốt lên rằng: "Giữa thời đại ngụy tạo này, đâu là chân lý! Bởi tầng lớp xã hội nào lại chẳng tồn tại những lớp vỏ bọc giả dối! Ở giáo hội nào mà chẳng có những kẻ đạo đức giả đội lốt thánh nhân! Chính quyền nào lại không tì vết! Chiến dịch chính trị nào lại chẳng vấy mùi hối lộ! Thời đại nào lại lắm giáo phasng đến thế." Thời đại nào mà tôn giáo lại trở thành mốt thời thượng đến vậy! Đúng thế, ngày nay, thứ dung thứ cho muôn vàn tội lỗi không phải là lòng bác ái, mà chính là chiếc áo choàng tôn giáo; và suy cho cùng đó chẳng phải lỗi của các tín điều, mà là "con người ai chẳng mắc sai lầm" (errare est humanum). Than ôi! Những chú bướm thế kỷ mười chín hào nhoáng chúng ta quả là một thế hệ được ưu ái; các vị thấy đấy, chúng ta thật là đoan trang làm sao; chúng ta nhường sân khấu cho Giáo hội, rồi sau đó hãng kinh doanh kỳ cựu mang tên Bacchus và Comus cũng được bước lên sàn diễn của họ. Những suy nghĩ tương tự thế này thường hay hiện về trong tâm trí Lionel, giữa những chuyến lãng du cô độc cách xa các đô thị hoa lệ — một cuộc đời mà anh từng điểm tô bằng vẻ phóng khoáng kiêu sa khi còn là một phần trong số họ. Và giờ đây, phu nhân Esmondet giật mình bừng tỉnh về lại thực tại (khi cỗ xe dừng bánh), rời khỏi những dòng suy tưởng thầm lặng về quá khứ mà bà đã góp nhặt từ Eric Haughton và từ chính bản thân Lionel.