(VƯƠNG TẠ TRUYỆN)

Đời Đường, có Vương Tạ, người Kim Lăng, nhà cự phú, từ đời tổ tiên đã theo nghiệp tàu biển. Một hôm, Tạ chuẩn bị thuyền lớn, để đến nước Đại Thực[1]. Đi hơn một tháng, thì gặp bão biển, sóng dựng lưng trời, mây đen như mực, từng cột sóng như núi chạy. Rùa cá nổi chìm, ngư long ẩn hiện, sóng vùi gió dập, biết bấy nhiêu cơn. Nhưng gió ngày càng mạnh, sóng lớn cuộn dâng, người như tung chín tầng trời, ba đào vừa rút, thuyền như rơi xuống đáy biển. Mọi người trên thuyền ai nấy hết bị quăng lên lại rơi quật xuống. Chẳng mấy lúc thì thuyền vỡ. Duy có Tạ ôm được một mảnh ván bên mình, rồi bị sóng gió xô đẩy trôi đi. Mở mắt ra nhìn thì chỉ thấy cá lớn lao qua bên tả, thú biển nổi lên bên hữu, nhe nanh trợn mắt, như muốn nuốt chửng mình. Tạ chỉ biết nhắm chặt mắt chờ chết mà thôi.

Ba ngày sau, dạt vào một hòn đảo, Tạ buông tấm ván lên bờ. Đi được chừng trăm bước thì trông thấy hai ông bà lão, đều cùng mặc áo đen, tuổi chừng ngoại bảy mươi, mừng rỡ nói: “Đây chính là cậu chủ của chúng ta. Cớ sao lại đến chỗ này?” Tạ kể rõ thực tình, hai người bèn đưa Tạ về nhà mình. Ngồi chưa bao lâu, họ đã nói: “Chủ nhân từ xa đến đây, tất là đói lắm.” Rồi bèn đem đồ ăn lên, toàn các món thủy sản.

Hơn một tháng, Tạ mới bình phục, ăn uống được lại như xưa. Ông lão nói: “Ai đến nước ta cũng đều phải tói gặp đức vua đầu tiên. Trước giờ vì cậu còn mệt nhọc, chưa thể tới được, nay có thể đi được rồi.” Tạ vâng lời. Ông lão bèn dẫn đi, được chừng ba dặm, qua những nơi phố xá dân cư, cũng vô cùng đông đúc trù phú. Lại qua một cây cầu dài, thì thấy cung điện, lầu gác, nối nhau không dứt, tựa như nơi ở của các bậc vương công đại nhân. Đến cửa đại điện, người canh cửa vào báo tin, Không lâu, bèn có một nữ nhân ăn mặc đẹp đẽ, đi ra truyền rằng: “Quốc vương cho mời cậu vào gặp.”

Vương mặc áo đen, đội mũ chim, ngồi trên đại điện, hai bên tả hữu đều là những nữ nhân đứng hầu. Tạ bái chào dưới bậc. Vương nói: “Ông là người từ phương bắc vượt biển đến đây, lễ không bắt buộc, không cần bái lạy vậy.” Tạ nói: “Đã đến nước của ngài, sao có thể không lạy chào được?” Vương cũng cúi mình đáp lễ, rồi vui vẻ mời Tạ lên điện, ban cho được ngồi, bảo: “Hiền nhân duyên cớ gì mà lại tới đất nước xa xôi nhô mọn này?” Tạ kể lại chuyện sóng gió làm vỡ thuyền, nên vô tình lạc đến đây, mong nhà vua rủ lòng thương. Quốc vương hỏi: “Ông hiện ở chỗ nào?” Tạ nói: “Hiện đang ở nhà ông lão nọ.” Vương sai gọi ngay ông lão tới. Ông lão đến, thưa rằng: “Đáy chính là cậu chủ của thần ở quê nhà, dù là đòi trăm điều thần cũng không dám trái điều gì.” Vương bảo: “Nếu ngươi cần gì, thì cứ tâu lên.” Ông lão dẫn Tạ trở ra, lại về ở nhà mình.

Ông lão có một người con gái rất xinh đẹp, có khi vào đưa cơm nước, đứng bên rèm cửa ngó liếc trộm nhìn, cũng không tránh né gì. Một hôm, ông lão mời Tạ uống rượu, đến lúc ngà say, Tạ thưa rằng: “Tôi thân nơi đất khách, nhờ có ông bà giữ cho mạng sống, khiến tôi ở nơi khách trọ mà không khác gì ở nhà mình, ơn đức ấy rất lớn. Nhưng muôn dặm một thân, cô đơn khốn khổ, ngủ không nên giấc, ăn chẳng thấy ngon, khiến người buồn tủi. Chỉ sợ thành ra bệnh nằm một chỗ, thì thật phiền lụy cho ông vậy.” Ông lão nói: “Tôi cũng đang định nói, nhưng còn sợ là đường đột. Nhà tôi có đứa con gái nhỏ, tuổi vừa mười bảy, chính được sinh ở nhà chủ nhân vậy. Tôi muốn cho nó kết hảo cùng cậu, để khuây đỡ chút dạ lữ hoài, có được chăng?” Tạ đáp: “Thế thì tốt quá.” Ông lão bèn chọn ngày sắm lễ, quốc vương cũng ban cho rượu cùng đồ nhắm, và lễ vật, giúp kết nhân duyên. Tối thành thân, Tạ ngắm kỹ người con gái, thấy mắt đẹp eo thon, tóc xanh má phấn, thanh nhẹ tưởng bay được, muôn vẻ thảy yêu kiều. Tạ hỏi đến tên nước ấy, nàng đáp: “Là nước Ô Y.” Tạ nói: “Cha nàng thường coi ta là cậu chủ, mà ta không biết ông ấy, cũng chưa từng sai bảo bao giờ, sao lại gọi là chủ nhân như vậy?” Người con gái nói: “Chàng ở đây lâu rồi sẽ tự biết.”

Sau, thường khi yến ẩm, trong lúc ngồi bên bàn tiệc, người con gái nhiều khi nước mắt vòng quanh, nhíu mày sầu thảm. Tạ hỏi cớ sao, nàng nói: “Sợ rằng chẳng bao lâu nữa chúng ta sẽ phải chia biệt.” Tạ nói: “Ta tuy như cánh bèo ở trọ, nhưng có nàng cũng quên cả muốn về. Sao nàng lại nói đến câu ly biệt?” Người con gái nói: “Việc do số định, chẳng phải bởi người vậy.”

Quốc vương mời Tạ đến điện Bảo Mặc dự yến, các đồ dùng vật dụng bày biện thảy đều màu đen, nhạc đội dưới sân cũng vậy. Nâng chén cử nhạc, nghe cũng rất trong trẻo réo rắt, chỉ không rõ là khúc gì mà thôi. Quốc vương sai lấy chén ngọc đen mời rượu Tạ, nói: “Đến được nước ta, xưa nay chỉ có hai người: đời Hán có Mai Thành, đời nay có túc hạ. Xin viết cho một bài thơ, để ngày sau làm giai thoại.” Rồi đưa giấy bút ra. Tạ viết một bài thơ rằng:

Cha ông vốn nghiệp đóng thuyền,

Dặm ngàn thân khách đã quen mái chèo.

Năm nay vận hạn gieo leo,

Giữa đường gặp nạn hiểm nghèo ngẫu nhiên.

Bão bùng sóng gió nổi lên,

Mây đen ngàn lớp, mực in một trời.

Cá rồng phun sóng tanh hôi,

Cả thuyền đều phải chôn vùi thủy cung.

Chớp lòe mặt bể bầu không,

Sóng dâng ngỡ vỗ đến lưng chừng trời.

Mắt kình, nửa biển đỏ ngời,

Đầu ngao sóng dựng, trắng trời bọt tung.

Cột buồm đáy bể chìm buông,

Gãy mà tiếng ngỡ đì đùng sấm vang.

May thần linh giúp được toàn,

Nổi lênh mảnh ván đến miền nơi đây.

Ơn vua ban thưởng đã dầy,

Mà niềm cô lữ khôn khuây tấc lòng.

Lệ sa quê cũ ngóng trông,

Hận thân chẳng mọc cánh lông bay về.

Vương xem thơ vui lòng, nói: “Thơ của ông hay lắm. Nhưng chớ có khổ sở nhớ nhà làm gì, chẳng bao lâu nữa ta sẽ cho về. Tuy chẳng thể lắp thêm cánh cho ông, nhưng cũng có thể khiến ông đạp trên mây khói mà đi.” Yến tiệc tan, mọi người đều làm thơ họa lại. Người con gái hỏi: “Câu thơ cuối của chàng sao lại châm biếm nhau thế?” Tạ cũng không hiểu là nghĩa thế nào.

Không lâu sau, trên biển gió êm nắng ấm. Người con gái khóc nói: “Chàng sắp đến ngày phải về rồi.” Bỗng quốc vương sai người đến nói với Tạ rằng: “Đến ngày mỗ, ông sẽ phải về, nay nên từ biệt với người nhà dần đi.” Người con gái bầy rượu, nhưng chỉ buồn tủi rơi lệ không nói lên lời, chẳng khác gì mưa rắc hoa xinh, sương đầm liễu yếu, lục thảm hồng sầu, hương tan phấn nhạt. Tạ cũng cảm thương vô hạn. Nàng lại làm một bài thơ từ biệt rằng:

Trước nay hoan hợp thường lo ít,

Tự cổ ân tình rốt chẳng đầy.

Màn trống đêm nay muôn thuở hận,

Mộng hồn theo gió bắc xa bay.

Lại nói: “Từ đây thiếp sẽ không bao giờ vượt sang bờ bắc nữa. Nếu để chàng thấy thiếp chẳng phải dung nhan như bây giờ, thì chàng tất sẽ ghét bỏ, chứ đâu còn yêu mến thiếp nữa. Mà thiếp thấy chàng tất cũng sẽ nổi ghen, nên thiếp không vượt sang bờ bắc nữa, nguyện sẽ sống đến chết ở cố hương. Tất cả những thứ ở đây, chàng đều không thể mang đi được. Chẳng nên tiếc làm gì.” Nói rồi, sai người hầu lấy một viên linh đan ra, báo Tạ: “Viên đan này có thể lấy lại được thần hồn cho người chết. Nếu người chết chưa quá một tháng, đều có thể khiến cho sống lại được. Cách làm là dùng một mảnh gương để lên ngực người chết, rồi lấy viên đan này để vào cổ họ, xong lấy cành cây ngải ở hướng đông nam làm mồi mà đốt cứu, thì sê lập tức sống lại. Viên đan này là vật bí tích của thần biển, nếu không dùng hộp bằng ngọc ở Côn Lôn mà đựng thì không thể đi qua biển được.” Vừa vặn nàng có chiếc hộp ấy, bèn đựng viên đan buộc vào cánh tay trái cho Tạ, rồi đau đớn khóc than mà từ biệt.

Quốc vương nói: “Nước ta không có vật gì để tặng cho ông.” Rồi bèn lấy giấy, viết bài thơ rằng:

Xưa thuyền lớn xuống bể nam,

Phiêu lưu đến nước ta làm khách nhân.

Nước mây muôn dặm cách ngăn,

Từ đây gặp gỡ muôn lần chớ mong!

Tạ bái lạy từ biệt. Vương sai đem xe Phi vân đến. Tới nơi, hóa ra là một tấm thảm hình chim, bảo Tạ bước vào giữa, lại sai lấy nước hồ Hóa Vũ, vẩy lên khắp tấm thảm. Rồi lại gọi ông bà lão đến, bảo giúp đưa Tạ về. Vương dặn Tạ rằng: “Ông phải nhắm mắt lại, phút chốc là sẽ tới nhà. Nếu không, sẽ lập tức rơi xuống biển ngay.” Tạ nhắm mắt lại, chỉ nghe thấy tiếng gió rít sóng vỗ. Hồi lâu, mở mắt ra, thì đã đến nhà mình, đang ngồi trên sảnh rồi. Nhìn ra bốn chung quanh không có một ai, chỉ thấy trên xà nhà có đôi chim én đang ríu rít. Tạ ngước mắt nhìn, mới hiểu ra nơi mình đến, tức là nước chim én vậy. Giây lâu, mới có người nhà ra cùng xúm lại hỏi han, ai nấy đều nói: “Nghe tin ông bị bão gió thuyền vỡ, đã chết rồi. Làm sao lại có thể tức khắc về được thế?” Tạ nói: “Chỉ có mình ta ôm được mảnh ván nên còn sống.” Rồi cũng không kể lại chuyện đã ở nơi nào.

Tạ chỉ có một đứa con trai, lúc đi nó mới ba tuổi, nay về không tròng thấy đầu, hỏi người nhà, mới nói: “Chết đã nữa tháng rồi.” Tạ thương khóc, nhân nhớ đến viên linh đan, bèn sai mở quan tài lấy xác ra, rồi lấy ngải đốt cứu theo như cách được bày, quả nhiên đứa con liền sống lại.

Đền mùa thu, hai con én sắp bay đi, cất tiếng kêu buồn thảm khắp hiên sân. Tạ vời lại, chúng bèn đến đậu xuống cánh tay, Tạ bèn lấy mảnh giấy nhỏ viết một bài tuyệt cú, rồi buộc vào đuôi chim, rằng:

Cỡi nước Hoa Tư[2] lạc đến nơi:

Bao hôm người ngọc mến thương tài.

Xe mây bay khuất, không tin tức,

Trước gió muôn lần lệ nhỏ đầy.

Xuân năm sau, én lại quay về, bay thằng tới đậu lên tay Tạ, đuôi cùng có một mẩu thư nhỏ. Tạ lẩy ra đọc xem, thì cũng là một bài thơ tuyệt cú, rằng:

Ngày trước tương phùng là số hợp,

Thuở nay xa cách ấy sinh ly.

Xuân sau dù có lời thương nhớ

Chim én trời nam cũng chẳng về.

Tạ vô cùng sầu hận. Năm sau, én quả không quay lại nữa. Chuyện này lưu truyền khắp mọi người, vì vậy người ta bèn gọi ngõ nơi Tạ ở là ngõ Ô Y. Lưu Vũ Tích trong Kim Lăng ngũ vịnh có bài thơ Ngõ Ô Y rằng:

Bên cầu Chu Tước cỏ xen hoa,

Đầu ngõ Ô Y ánh nắng tà.

Cái én trước nhà Vương Tạ cũ,

Đã bay lạc đến chốn dân gia.[3]

Như vậy có thể biết chuyện của Vương Tạ chẳng phải là dối vậy.

[1] Tên một nước vùng ả Rập do Muhammad lập ra, từ năm Vĩnh Huy thứ hai đời Đường Cao tông (năm 651) đã có quan hệ buôn bán qua lại với Trung Quốc.

[2] Hoa Tư: theo Liệt tử, Hoàng đế thiên, nước Hoa Tư cách Trung Quốc mấy ngàn vạn dặm, không phải là nơi người ta có thế tới được, mà chỉ có thể tưởng vọng đến thôi, truyền rằng là một nước thần tiên.

[3] Về bài thơ này, xem phần Nói Thêm về Tập Truyền Kỳ mục quyển VIII ở cuối sách.