Hồ Ứng Lân[1], người Đông Việt, đời Minh, đọc rộng khắp sách tứ bộ[2], từng nói: “Phàm những chuyện biến hóa kỳ dị, thịnh hành đời Lục triều, nhưng phần nhiều là truyền chép sai ngoa, chưa hẳn đã là sáng tác hư cấu của tác giả. Đến đời Đường mới tùy ý hiếu kỳ, mượn tiểu thuyết để gửi gắm ngòi bút. Như Mao Dĩnh, Nam Kha còn khá, chứ Đông Dương dạ quái kể chuyện Thành Tự Hư, Huyền quái lục kể chuyện Nguyên Vô Hữu, thì đều chỉ có thể mua một trận cười, chứ phong khí văn chương thấp kém, không đáng để bình luận. Những ghi chép của người đời Tống thì phần nhiều đã gần với sự thật, nhưng văn phong lại không đáng xem.”[3] Câu ấy có lẽ rất phải.

Người xưa đã chán với thi phú, lại tìm tòi một con đường mới, để văn chương tài tứ được thoải mái thể hiện, vì thế mà tiểu thuyết đã được phát triển rực rỡ. Thế nhưng những bậc hậu hiền giữ chính đạo, lại chỉ coi tiểu thuyết như đất bùn, may nhờ có các sách vở như Thái Bình quảng ký[4] bao dung nên mười phần mới còn giữ được một. Song vì cớ những kẻ thương nhân chỉ cốt mưu lợi, thu lượm in khắc nên các tập sách như: Thuyết hải, Cổ kim dật sử, Ngũ triều tiểu thuyết, Long uy bí thư, Đường nhân thuyết oái, Nghệ uyển quận hoa... vì muốn cho tổng mục được đẹp đẽ, để thu hút độc giả, nên thường tự đặt bừa thiên chương, đổi tên soạn giả, khiến các truyện truyền kỳ Tấn Đường, hầu hết đều bị cắt mũi, thích mặt. Phàm, con kiến quý cái mũi, có khác gì tượng phật, Mô Mẫu[5] giữ khuôn mặt, nào kém chi Mao Tường[6]. Như vậy mà suy, thì tuy chỉ là tiểu thuyết, từ lâu đã bị coi là thấp kém không đáng để xếp vào hàng cửu lưu[7], nhưng nếu bị cắt chân đổi đầu, thì đó vẫn là cái ách nạn khiến người ta phải kinh tâm vậy.

Từ trước đây, tôi vẫn thường áy náy không yên vì chuyện ấy, mà có mong muốn sẽ sửa chữa lại cho chính xác. Đầu tiên là sưu tập biên chép lại các tiểu thuyết từ đời Hán đến đời Tùy, biên soạn thành năm tập Cổ tiểu thuyết câu trầm. Rồi dần dà lại ghi chép các tác phẩm truyền kỳ Đường-Tống, dự định biên soạn thành một cuốn khá phổ biến, tương đối đáng tin cậy, nhưng vì cuộc sống nhiều lần thay đổi phiêu bạt, nên chưa được rảnh rang mà chỉnh lý sửa chữa, cứ bỏ bẵng trong hòm rương hành lý, để no bụng mối mọt mà thôi. Mùa hạ năm nay, tôi bị mất việc[8], nhàn cư ở Nam Trung, ngẫu nhiên được thấy cuốn Trung Quốc đoản thiên tiểu thuyết tập do Trịnh Chấn Đạc[9] biên soạn. Cuốn sách đã giúp quét sạch lớp khói bụi bao phủ cho tiểu thuyết cổ điển, gạt bỏ sai ngụy, lấy lại nguyên bản, khiến rất nhiều chỗ mờ mịt không rõ ràng khi xưa, đến nay bỗng trở nên sáng rõ. Đáng tiếc rằng, trong đó truyện Dạ quái lục vẫn còn đề tác giả là Vương Thù, Linh ứng truyện chưa bỏ tên người viết là Vu Địch, đại thể là Trịnh quân dường vẫn còn quyến luyến với sách vở cũ có trong tay mình. Rồi đó, tôi lại đọc trong Đăng khoa ký khảo của Từ Tùng[10] người Đại Hưng, thấy cuốn sách đã tập hợp nhiều ý nhỏ để giúp sáng rõ vấn đề, kê cứu sâu xa đầy đủ, nhưng chuyện thi đỗ của Lý Trưng, lại dẫn Nhân hổ truyện của Lý Cảnh Lượng để làm chứng. Truyện đó chỉ là người đời Minh bịa đặt ra, chứ không phải là văn chương của Lý Cảnh Lượng. Tôi càng lấy làm cảm thán rằng tuy chỉ là những tiểu thuyết vụn vặt, nhưng một khi bị làm rối loạn, thì rõ ràng cũng di hại cho văn học, và để nguy cho khảo cứu lịch sử vây. Chợt nhớ đến những bản thảo cũ của mình, mở rương tìm xem, thấy chúng vẫn ảm đạm nhạt nhòa, nhưng chưa hề suy suyển. Vì thế tôi bèn lược theo thứ tự thời gian, xem xét lại hết một lượt. Thấy thực vậy, Cổ kính ký của Vương Độ vẫn còn di phong của truyện chí quái đời Lục triều, nhưng đã tăng thêm nhiều phần hoa lệ. Dương xương truyện của Phòng Thiên Lý, Thượng Thanh truyện của Liễu Trinh thì rất yếu ớt, giống như phong vận thi ca bấy giờ. Người đời Tống, thích văn chương khuyến thiện trừng ác, ghi chép sự thật mà lại câu nệ, vẻ bay bổng sinh động khó có thể trông mong, khí vận và dòng mạch của truyền kỳ tới đó là dứt tuyệt. Riêng chỉ có từ đời Đại Lịch cho đến Đại Trung nhà Đường, tác giả đông đảo, văn chương dồi dào, trước thì có các tác phẩm của Thẩm Ký Tế, Lý Nghiêu Tá, sau thì có các tác phẩm của Tưởng Phòng, Nguyên Chẩn, mà Lý Công Tá, Bạch Hành Giản, Trần Hồng, Thẩm Á Chi lại càng là những tác giả trác tuyệt khác lạ trong số đó. Đặc biệt là truyện Đông Dương dạ quái lục rõ ràng là hư cấu, đến nay mà xem thì thực sự là lối viết cũ, nhưng ở thời Đường, thì đó lại rất mới mẻ. Hồ Ứng Lân chê bai quá như vậy, tôi trộm không thể đồng ý được. Xem xét lại những truyện mình đã ghi chép, tuy không có văn chương gì đáng quý, nhưng những dụng tâm trước kia, cũng tự lấy làm trân trọng. Lại nghĩ đến mấy năm gần đây, những người có thể tha thiết quan tâm đến truyện truyền kỳ Đường-Tống, thực sự không nhiều. Đem một giọt nước này, mà bỏ vào dòng thác của tiểu thuyết, dâng tặng cho những bạn văn chương, thì thật lỏm loi vô vị, tuy nhiên cũng có thể giúp các bạn đỡ nhọc công khảo cứu tìm tòi, mà lại có niềm vui thưởng thức vậy. Vì thế tôi mới đóng cửa giở sách, xem xét đối chiếu lại một lần nữa, mất một tháng mới xong, tổng cộng chia làm tám quyển, có thể cho hiệu đính in ấn được, hoàn thành tâm nguyện của mình mà lấy làm may, từ nay có thể vui vẻ không còn phải than thở nữa. Vì tập sách, mà tôi trông quê cũ không thể về, hao tổn cả tháng năm hữu hạn. Ôi chao, há đó cũng là yêu quý cuộc sống của mình ư, hay thực là bất đắc dĩ vậy. Nhân cũng có những điều phàm lệ, xin chép liền vào dưới đây:

1. Tập sách này lấy tư liệu từ các tập: Văn uyển anh hoa san khắc đời Minh; Thái Bình quảng ký do Hoàng Thạnh[11] đời Thanh san khắc, có đối chiếu với bản của Hứa Tự Xương[12] đời Minh khắc in; Tư trị thông giám khảo dị đời Tống do Hàm Phân Lâu ảnh ấn; Thanh tỏa cao nghị bản của Sĩ Lễ Cư do Đổng Khang san khắc, có đối chiếu với bản chép tay cũ và bản khắc in của Trương Mộng Tích đời Minh; Bách xuyên học hải đời Tống được phiên khắc đời Minh; Thuyết phu nguyên bản chép tay đời Minh; Văn phòng tiểu thuyết của Cố Nguyên Khánh[13] đời Minh san định; Lâm lang bí thất tùng thư ấn bản của Hồ Đình Bài đời Thanh.

2. Tập sách này chỉ thu thập những truyện đơn lẻ. Nếu là một thiên trong một tập sách nào đó, thì dù là nội dung câu chuyện vô cùng nổi bật, và cuốn sách ấy đã thất truyền, cũng không thu thập. Ví như truyện Hồng Tuyến trong tập Cam trạch dao của Viên Giao[14], truyện Đỗ Tử Xuân trong tập Tục huyền quái lục của Lý Phục Ngôn[15], truyện Côn Lôn nô, Nhiếp Ấn nương trong Truyền kỳ của Bùi Hình[16] chẳng hạn. Phi Ỵên truyện của Hoàng Phủ Mai tuy cũng là một thiên dật văn trong Tam Thủy tiểu độc, nhưng sách Thái Bình quảng ký chép lại không hề dẫn nó từ một sách nào, tựa hồ nó từng lưu truyền đơn lẻ, nên vẫn được thu thập trong tập sách này.

3. Các tác phẩm được tập sách này thu lục, những truyện đời Đường thì tiêu chuẩn tương đối rộng rãi, còn những truyện đời Tống thì chọn lựa kỹ càng hơn. Phàm những tùng san của người đời Minh biên tập, nếu có chỗ nào ngụy tác, thì đều tăng cường thẩm xét chính xác, bỏ những chỗ giả dối, không dám biên chép, để mong cho tác phẩm có độ tin cậy nhất. Ở Nhật Bản có lưu truyền truyện Du tiên quật là tác phẩm của Trương Văn Thành[17] đời Đường, vốn được tôi đặt sau truyện Bổ Giang Tổng Bạch viên truyện, nhưng vì ông Chương Mâu Trần[18] sắp sửa xuất bản riêng truyện ấy, nên tôi không chép vào đây nữa.

4. Các tác phẩm được thu thập trong tập sách này, có thể có truyện được in trong sách khác, hoặc có phiên bản khác, nếu như có thể hiệu đính được cho nhau thì đối chiếu hiệu đính. Câu chữ có khác nhau, cốt đúng là được. Tôi cũng chưa làm việc so sánh từng chữ trong các văn bản khác nhau thế nào để tránh phiền rối. Nếu như độc giả muốn biết rõ hơn, thì ở cuối sách tôi đã có ghi chép cụ thể truyện nào là xuất xứ trong sách nào, quyển nào, tự độc giả có thể kiểm tra lại sách gốc, để hiểu rõ thêm.

5. Xưa nay tôi đọc các sách vở, gặp chỗ nào có liên quan đến truyện truyền kỳ Đường-Tống, mà đủ chứng cứ tham khảo được, thì đều chép lại, để sau khỏi quên. Nhưng vì bôn ba di chuyển, đã để thất lạc nhiều. Nay ở nơi đất khách lại không dễ tìm được sách, nên càng không làm sao được. Nay chỉ tập họp được những tư liệu tản mát, bổ sung thêm một chút những tư liệu được thấy gần đây, gom thành một quyển, chép phụ ở cuối sách tạm để ghi lại những điều được biết khi trước.

6. Truyền kỳ đời Đường, phần lớn được các tác giả hí khúc từ đời Kim, Nguyên trở lại đây lấy làm đề tài, những vở kịch được mắt thấy tai nghe có thể kể ra một vài. Chỉ có điều đối với chuyện từ khúc, trước nay tôi chưa từng dụng tâm, nhưng so với sách xưa, chắc hẳn có nhiều sai sót khác biệt, muốn nghiên cứu kỹ lưỡng, khảo sát rộng rãi, xin chờ các bậc chuyên gia.

7. Tập sách này, số quyển, số truyện không nhiều, nhưng để hoàn thành được nó cũng không dễ dàng. Trước tiên được Hứa Quảng Bình[19] chọn lục ghi chép, nhiều nhất là truyện trong Thái Bình quảng ký, nhưng chỉ căn cứ vào san bản của Hoàng Thạnh, nên tôi rất lo rằng có điều sai ngoa. Đến năm ngoái, được ông Ngụy Kiến Công[20] đối chiếu thêm với san bản của Hứa Tự Xương người Trường Châu, đời Minh, hiện được lưu giữ tại thư viện Đại học Bắc Kinh, thì mới yên tâm. Gần đây, tôi tập hợp các ghi chép vụn vặt, dự tính để vào cuối sách, nhưng bản thảo cũ sơ sài, lại còn vướng nhiều chỗ nghi vấn, may nhờ ông Tưởng Kính Tam[21] đã giúp tôi tìm được hơn mười đầu sách để tôi có thêm tư liệu, nên cuối cùng công việc đã hoàn thành. Còn đến việc ông Đào Nguyên Khánh[22] làm giúp bìa sách cho, thì đã xong từ hơn một năm trước rồi vậy. Nhờ có mọi người giúp sức, nên tập sách mới được hoàn thành, xin đem những lời suông ở trên, để ghi nhớ tình nghĩa quý báu của các vị.

Ngày mồng mười, tháng Chín, năm Dân quốc thứ mười sáu (1927), Lỗ Tấn viết sau khi hoàn tất việc hiệu lục. Khi ấy đêm đã về khuya, trăng tròn vằng vặc, muỗi đói vo ve, tôi ở Quảng Châu.

❀ ❀ ❀

[1] Hồ Ứng Lân tự Nguyên Thụy, sau đổi tự Minh Thụy, hiệu Thạch Dương Sinh, Thiếu Thất Sơn Nhân, là văn nhân đời Minh, Trung Quốc.(Tất cả những chú thích trong sách nếu không ghi gì thêm đều là của người dịch.)

[2] Tứ bộ: cách phân loại sách đời xưa bao gồm Kinh, Sử, Tử, Tập.

[3] Câu này xuất xứ trong tập Thiếu Thất sơn phòng bút tùng của Hồ Ứng Lân. Trong đoạn văn, “Mao Dĩnh” tức “Mao Dĩnh truyện” do Hàn Dũ đời Đường soạn. “Nam Kha” tức “Nam Kha Thái thú truyện” do Lý Công Tá soạn, trong tập này có chép. “Đông Dương dạ quái” tức “Đông Dương dạ quái lục” không rõ soạn giả, trong tập này có chép. “Huyền quái lục” là tập tiểu thuyết chí quái do Ngưu Tăng Nhụ soạn.

[4] Thái Bình quảng ký: là một tổng tập tiểu thuyết do Tống Thái tông sai bọn Lý Phương biên tập, tổng cộng năm trăm quyển, thu thập ghi chép từ 475 đầu sách các loại từ đời Hán đến đầu đời Tống.

[5] Mô Mẫu: tương truyền là thứ phi của Hoàng đế, dung mạo xấu xí, nhưng có đức hạnh.

[6] Mao Tường: là một mỹ nữ trong truyền thuyết.

[7] Cửu lưu: chín trường phái học thuật cổ của Trung Hoa gồm Nho, Đạo, Âm Dương, Pháp, Danh, Mặc, Tung Hoành, Tạp, Nông.

[8] Ngày 21 tháng Tư năm 1927 Lỗ Tấn từ chức chủ nhiệm khoa Văn học kiêm chủ nhiệm giáo vụ trường Đại học Trung Sơn.

[9] Trịnh Chấn Đạc (1898-1958) tự Tây Đế, quê gốc Phúc Kiến, sinh ở Ôn Châu, Triết Giang, là tác gia, văn học sử gia, học giả nổi tiếng Trung Quốc.

[10] Từ Tùng tự Tinh Bá, người Đại Hưng đời Thanh, đậu tiến sĩ đời Gia Khánh. Sách Đăng khoa ký khảo của ông gồm 30 quyển ghi chép họ tên, sự tích các tiến sĩ từ đời Đường đến Ngũ đại cũng như các tài liệu liên quan đến khoa cử khác.

[11] Hoàng Thạnh tự Hương Kinh, người Tô Châu, Giang Tô, đậu cử nhân đời Càn Long, năm Càn Long thứ 18 (1752) có san khắc bộ “Thái Bình quảng ký”.

[12] Hứa Tự Xương tự Nguyên Hựu, tác giả hí khúc đời Minh.

[13] CỐ Nguyên Khánh tự Đại Hữu, người Trường Châu, đời Minh, trong nhà lưu trữ hàng vạn cuốn sách, nên ông đã chọn những thiện bản khắc in, có Văn phòng tiểu thuyết - 42 bộ lưu hành ở đời.

[14] Viên Giao tự Chi Nghi (có chỗ nói là Tử Càn) người Sái Châu đời Đường, từng giữ chức Quắc Châu Thứ sử. Tập truyền kỳ Cam trạch dao nguyên bản nay đã mất, chỉ còn đọc được trong Thái bình quảng ký.

[15] Lý Phục Ngôn: tác giả truyền kỳ đời Đường, không rõ lai lịch.

[16] Bùi Hình người cuối đời Đường, niên hiệu Càn Phù, đời Đường Hi tông làm quan đến Thành Đô Tiết độ phó sứ.

[17] Trương Văn Thành: tên Trạc, tự Văn Thành, người Lục Trạch, Thâm Châu, đậu tiến sĩ đầu niên hiệu Điều Lộ, Đường Cao tông, làm quan trải qua các chức Hồng Lô thừa, Tư môn viên ngoại lang.Trong Đường-Tống truyền kỳ của Lỗ Tấn, như trên nói, vì lý do riêng đã không in truyện này. Để hoàn thành chí nguyện của ông, cũng như để độc giả được biết rõ về câu chuyện, chúng tôi có dịch bổ sung truyện này trong phần phụ lục cuối sách.

[18] Chương Mâu Trần tên thật là Chương Đình Khiêm, bút danh Xuyên Đảo, người Thiệu Hưng, Triết Giang, tốt nghiệp khoa Triết, Đại học Bắc Kinh, khi ấy giảng dạy ở Đại học Hạ Môn.

[19] Hứa Quảng Bình người Phiên Ngung, Quảng Đông, là học trò và cũng là phu nhân của Lỗ Tấn.

[20] Ngụy Kiến Công người Như Cao, Giang Tô, nhà ngôn ngữ văn tự học, tốt nghiệp khoa Quốc văn, Đại học Bắc Kinh.

[21] Tưởng Kính Tam người Lâm Hải, Triết Giang, khi ấy là nhân viên thư viện đại học Trung Sơn, kiêm trợ lý ban nghiên cứu lịch sử ngồn ngữ.

[22] 4 Đào Nguyên Khánh người Thiệu Hưng, Triết Giang, nhà Mỹ thuật, từng giúp làm nhiều bìa sách cho Lỗ Tấn.