(TRUYỆN THƯỢNG THANH)

Tháng Ba, mùa xuân năm Nhâm Thân, niên hiệu Trinh Nguyên, tướng quốc Đậu công[1] ở phủ đệ tại làng Quang Phúc, nhân đêm trăng tản bộ ở trước sân. Có nàng hầu vốn được sủng ái tên là Thượng Thanh, đến thưa rằng: “Thiếp có việc muốn bẩm, ngài hãy vào trong nhà, thiếp mới dám nói.” Đậu công bèn vào nhà. Thượng Thanh nói: “Trên cái cây ngoài sân có người nấp, e là kinh động đến ngài, xin hãy cẩn thận tránh đi.” Đậu công nói: “Lục Chí[2] từ lâu muốn đoạt quyền của ta. Nay có kẻ nấp trên cây trong sân, thì ta sắp có họa đến nơi. Mà việc này tâu lên hay không, thì đều rước họa, tất chết trên đường ngoài chợ. Trong số những người hầu của ta, có được mấy người như nàng! Một khi ta người chết nhà tan, nàng ắt hẳn bị sung làm nô tì trong cung. Nếu như vua có hỏi đến, nàng hãy vì ta mà nói giúp.” Thượng Thanh khóc nói: “Nhất định như vậy, xin sống chết vâng lời.”

Đậu công xuống thềm, hô lớn rằng: “Vị quân tử trên cây, hẳn là do Lục Chí sai đến. Nếu có thể toàn mạng cho, lão phu xin hậu tạ!” Người trên cây theo lời mà xuống, thì ra một kẻ đang mặc áo tang. Hắn nói: “Nhà tôi có đại tang, mà nghèo quá, không lo được tang lễ. vẫn biết tướng công hết lòng giúp người, cho nên đương đêm lẻn tới, xin tướng công đừng trách.” Ông nói: “Ta dốc hết gia tư, phong ấp cũng chỉ được một ngàn súc lụa thôi. Đang định dùng để sửa sang gia miếu, nay xin dừng mà đem tặng cho ngươi, có được chăng?” Kẻ mặc áo tang bái tạ. Đậu công đáp lễ, hắn lại bảo: “Xin từ biệt tướng công. Thỉnh ngài cho tả hữu đem những lụa là ban tặng ném qua tường, tôi sẽ ra đợi trước ngoài đường.” Đậu công làm theo như lời, lại sai người nhà do thám rất lâu, thấy tuyệt tích mới dám quay về ngủ.

Hôm sau, chức Chấp kim ngô[3] đem việc ấy tâu trước. Đến lượt Đậu công, lại tâu lên. Vua Đức tông lớn tiếng nói: “Khanh qua lại với ngoại thần, nuôi dưỡng hiệp sĩ thích khách. Ngôi cao đài đỉnh[4], còn muốn gì nữa?” Đậu công dập đầu nói: “Thần vốn chỉ có chút tiểu tài bút mực, mà quan chức đã quý hiển rất mực, ấy đều là bệ hạ ban cho, chứ chẳng phải do mình. Nay bất hạnh như vậy, hẳn là do kẻ thù gây ra. Bệ hạ bỗng nhiên nổi trận lôi đình, thần tội thực đáng muôn chết.” Có viên trung sứ xuống điện tuyên rằng: “Khanh hãy tạm về phủ trước, đợi ta định liệu.” Hơn một tháng, thì Đậu công bị biếm làm Sâm Châu[5] Biệt giá. Ít lâu sau, có Tuyên Vũ[6] Tiết độ sứ Lưu Sĩ Ninh đến Sâm Châu thông hiếu, Liêm sứ bèn dâng sớ lên vua. Đức tông nói: “Việc Đậu qua lại với ngoại thần, quả nhiên có bằng chứng.” Liền đày Đậu đến Hoan Châu, tịch biên hết gia sản, không còn một cái trâm cài đầu. Sau cùng, Đậu còn chưa đến nơi lưu đày, thì lại có chiếu bắt phải tự tận.

Thượng Thanh quả nhiên bị sung vào làm nô tì trong cung. Mấy năm sau, vì giỏi ứng đối, khéo pha trà, nên nhiều lần được ở gần Hoàng đế. Đức tông bảo: “Nô bộc trong cung chẳng phải ít người, nhưng ngươi rất thạo việc, không biết xuất thân từ đâu?” Thượng Thanh đáp: “Thiếp vốn là nữ tì trong nhà cố Tể tướng Đậu Tham. Vợ Đậu mất sớm, nên thiếp được hầu cận quét dọn. Kịp đến khi Đậu phải phá gia, thiếp may mắn được sung vào trong cung, nay được hầu cận long nhan, như được ở trên trời vậy.” Đức tông nói: “Tội của Đậu nào chỉ có nuôi dưỡng hiệp sĩ thích khách, mà còn thậm tham ô hối lộ. Những đồ bạc sung công bữa trước nhiều lắm.” Thượng Thanh chảy nước mắt mà rằng: “Đậu từ Ngự sử trung thừa, trải làm ba chức quan sứ ở Độ chỉ, Hộ bộ, Diêm thiết, rồi lên Tể tướng. Đầu đuôi sáu năm, mỗi tháng nhận được mấy mươi vạn tiền. Trước sau, được Hoàng thượng ban thưởng riêng cũng không biết bao nhiêu. Những đồ bạc sung công ở Sâm Châu bữa trước, đều là của Hoàng thượng ân tứ. Hôm tịch biên, thiếp ở Sâm Châu, chính mắt trông thấy châu huyện đều theo ý của Lục Chí mà cạo dấu ấn ân tứ đi. Trên những đồ bạc ấy, lại cho khắc tên họ, quan tước các quan ngoài phiên trấn để vu cho là đồ hối lộ. Dám xin bệ hạ xét cho.” Hoàng đế bèn truyền đem những đồ bạc tịch thu của nhà Đậu đến xem kỹ lại, những chỗ cạo xóa khắc thêm đều như lời Thượng Thanh nói. Bấy giờ là năm Trinh Nguyên thứ mười hai.

Đức tông lại hỏi đến chuyện nuôi dưỡng hiệp sĩ thích khách. Thượng Thanh nói: “Thực là không có. Tất cả đều do Lục Chí hãm hại, sai người gây ra.” Đức tông tức giận Lục Chí, nói: “Tên nô tài hỗn xược! Ta đã cho nó cởi áo xanh, khoác áo tía.[7] Lại thường gọi nó là Lục Cửu[8]. Ta nhậm dụng Đậu Tham vừa xứng ý đúng người, thì hắn lại khiến ta giết oan ông ấy. Kịp đến khi quyền hành rơi vào tay nó, thì nó làm việc yếu ớt, còn hơn nắm bùn!” Rồi bèn hạ chiếu rửa oan cho Đậu Tham.

Khi ấy, Bùi Diên Linh dò biết Lục Chí ân sủng đã giảm, bèn thỏa sức hãm hại. Rốt cuộc Chí bị đuổi đi xa không được về kinh. Sau, Thượng Thanh được đặc ban sắc chỉ cho được độ làm nữ đạo sĩ, cuối cùng làm vợ Kim Trung Nghĩa. Người đời vì cớ các môn sinh của Lục Chí có nhiều kẻ ngôi vị hiển đạt, nên không dám truyền ngôn, vì vậy mà chuyện này tuyệt không mấy ai biết.

[1] Đậu công: tức Đậu Tham, ông từng làm qua nhiều chức vụ quan trọng, lên đến Tể tướng. Sau nhân tội tự ý qua lại với ngoại thần, bị biếm làm Sâm châu Biệt giá. Khi ở Sâm Châu, lại qua lại với Tuyên Vũ Tiết độ sứ Lưu Sĩ Ninh nên bị tịch biên gia sản, đầy đi Hoan Châu. Trên đường đi Hoan Châu, thì có chiếu ban xuống bắt phái chết ở Ung Châu.

[2] Lục Chí: đời Đường Đức tông làm Hàn lâm học sĩ, rất được Hoàng đế tín nhiệm, tham gia triều chính, quyền lực rất lớn. về sau bị Bùi Diên Linh sàm tấu nên bị biếm làm Trung Châu Biệt giá.

[3] Chấp kim ngô: chức quan cai quản trị an ở kinh đô.

[4] Đài đỉnh: cách gọi Tể tướng hoặc Tam công khi xưa.

[5] Sâm châu: tên châu xưa, trị sở ở huyện Sâm, nay là thành phố Sâm Châu, Hồ Nam.

[6] Tuyên Vũ: tức Biện Tổng, tên một phương trấn đời Đường.

[7] Áo xanh (lục sam) là quan phục của quan viên cấp thấp; Áo tía (tứ sam) là quan phục của quan viên cấp cao.

[8] Lục cửu: tức Lục lão cửu, biếu thị cách xưng hô thân thiết.