(NHẠC CÕI ÂM)

Lô Giang úy Lý Khản, người Lũng Tây, nhà ở Hà Nam, đất Lạc. Đầu đời Thái Hòa[1], chết ở nơi làm quan. Lý Khản có người vợ ngoài là Thôi thị, vốn là con hát ở Quảng Lăng, sinh được hai con gái, còn nhỏ đã mồ côi, được mẹ góa giữ đạo nuôi nấng, cũng đã gần trưởng thành, nhân ngụ cư ở Lô Giang. Khản chết rồi, nhưng người quyền cao chức trọng trong họ cũng tuyệt không hay biết gì. Người ở Lô Giang ai cũng thương cho Thôi thị mẹ góa con côi mà vẫn có thể tự lập. Thôi thị tính say mê âm nhạc, tuy cuộc sống nghèo khổ vất vả, nhưng vẫn thường lấy đàn ca làm vui. Thôi thị có người em gái tên là Xải Nô, dung nhan khá đẹp, đánh đàn tranh rất hay, thực là cổ kim tuyệt diệu, nổi danh đương thời. Năm mười bảy tuổi, còn chưa lấy chồng thì chết, ai nấy đều xót thương. Hai người con gái Thôi thị, từ nhỏ đã được truyền nghề. Người con gái lớn lấy Đinh Huyền Phu người trong huyện, bẩm tính không thông tuệ cho lắm. Khi còn nhỏ mỗi lần dạy bảo, hơi một chút không được, là người mẹ lại đánh đòn, nhưng rốt cuộc vẫn không tham cứu được đến chỗ tinh diệu. Người con thường nhớ đến dì mình, tự nhú: “Cháu, là cháu của dì. Mà nay sinh tử đôi đường, yêu thương dứt tuyệt. Dì sinh thời vốn thông minh, sao chết lại chẳng linh thiêng, để phù trì cho cháu, khiến cháu được sáng mắt mở lòng, khá sánh kịp bạn đồng trang lứa?” Mỗi khi đến tuần rằm, mồng một, lại rót rượu rưới xuống đất cầu khấn, buồn thương rơi lệ. Như vậy trong tám năm, người mẹ cũng lấy làm thương cảm.

Ngày mồng ba, tháng Tư, năm Khai Thành[2] thứ năm, đang khi nằm ngủ, nàng bỗng vùng dậy kêu khóc, nói vói mẹ rằng: “Vừa nãy con nằm mơ thấy dì, cầm tay con khóc nói: ‘Ta từ khi chia xa cõi đời, thuộc về giáo phường trong sổ âm ty, được học với bác sĩ Lý Nguyên Bằng. Nguyên Bằng nhiều lần tiến cử ta với Hiến tông Hoàng đế[3], nên Hoàng đế vời vào cung. Một năm sau, thì cho ta sang hầu trực ở cung Mục tông Hoàng đế[4], đem đàn tranh dạy cho các cung phi. Độ trên dưới một năm, Thượng đế diệt Trịnh Chú[5], thiên hạ ăn mừng lớn. Trong cung các vua nhà Đường, đều tuyển chọn kỹ nhạc, để tiến hai cung Thần Nghiêu, Thái tông, ta lại được hầu Hiến tông. Mỗi tháng trực năm ngày ở điện Trường Thu, còn những ngày khác được đi chơi xem thoải mái, nhưng không được ra khỏi cung cấm. Tình cảm khẩn thiết của cháu ta đều biết cả, nhưng không làm sao đến đây được. Gần đây, Tương Dương công chúa nhận ta làm con gái, rất yêu thương ta, nên được tùy nghi ra vào phủ đệ, lại riêng cho phép ta được về, để chu toàn nguyện vọng của cháu. Cháu hãy sớm chuẩn bị! Dưới âm phép nghiêm, nếu Hoàng đế nghe được, ta tất bị đuổi đi xa. Mà còn lụy đến cả công chúa.”

Kể xong, lại ôm mẹ mà khóc. Ngày hôm sau, nàng quét dọn sạch sẽ một gian buồng, bày cỗ bàn, sắp rượu quả, thấy phảng phất như người dì đến nơi, bèn mang đàn tranh vào chỗ ngồi, nhắm mắt gảy đàn, tùy theo ngón tay sở đắc. Khi trước, học những khúc nhạc ở nhân gian, mười ngày không được một khúc, hôm ấy học luôn được mười khúc. Tên gọi các khúc, không hề giống ở trên đời. Thanh điệu ai oán, nghe âm u như quỷ khóc cú kêu, người nghe chẳng ai không sùi sụt. Các khúc có: Nghênh quân nhạc (Chính thương điệu, hai mươi tám đoạn), Hộc lâm thán (Phân ti điệu, bốn mươi bốn đoạn), Tần vương thưởng kim ca (Tiểu cổ điệu, hai mươi tám đoạn), Quảng Lăng tán (Chính thương điệu, hai mươi tám đoạn), Hành lộ nan (Chính thương điệu, hai mươi tám đoạn), Thượng giang hồng (Chính thương điệu, hai mươi tám đoạn), Tấn Thành tiên (Tiểu thạch điệu, hai mươi tám đoạn), Ti trúc thưởng kim ca (Tiểu thạch điệu, hai mươi tám đoạn), Hồng song ảnh (Song trụ điệu, bốn mươi đoạn).

Mười khúc học xong, người dì vẻ thảm thiết, nói với cháu rằng: “Đây đều là những khúc mới soạn ra trong cung cấm, vua rất yêu chuộng. Những khúc Hộc lâm thán, Hồng song ảnh, mỗi khi yến ẩm, thì liền đá cầu múa chén, để giúp tửu hứng vui khuây đêm dài. Mục tông có lệnh cho Tu văn xá nhân Nguyên Chẩn soạn mấy chục bài thơ, rất hoa mỹ. Yến ẩm say rồi, sai cung nhân mang ra mà hát. Vua đích thân cầm ngọc như ý, gõ nhịp mà hòa theo. Vua giữ bí mật điệu nhạc này nghiêm cẩn lắm, sợ rằng các nước khác có được, cho nên không dám tiết lộ ra. Đến năm Dần[6], dưới địa phủ sẽ có đại biến, mới được lưu truyền tới nhân thế. Sáng, tối khác đường, người, ma riêng lối, nay ta được tiếp xúc với cõi người, cũng là cơ muôn đời có một, chẳng phải ngẫu nhiên. Sau này cháu hãy đem mười khúc nhạc của ta, dâng lên Thiên tử trên dương trần, chớ có để nó mai một ở đời minh thánh vậy.” Vì thế, huyện bẩm lên châu, châu bẩm lên phủ. Thứ sử Thôi Trù đích thân gọi tới thử nghe, thấy tiếng tơ đồng, thánh thót rất hay. Điệu cầm khác lạ ấy không giống với âm điệu nước Tần, lại cho các nhạc cụ cùng hợp tấu, thì điệu cung thương cũng khác. Người mẹ sai người con gái nhỏ lại bái cầu dì truyền cho mười khúc, cũng đều được như ý. Đến chiều tối, người dì từ biệt mà đi. Mấy hôm sau, lại đến, bảo: “Ta nghe quan Liên soái[7] Dương Châu muốn đòi cháu tới, sợ rằng sẽ có sai sót gì chăng, cháu hãy lần lượt tập lại tàng khúc một.” Lại bày thêm cho một khúc nhạc nữa, là khúc Tư quy nhạc.

Chẳng bao lâu, châu phủ quả nhiên sai đưa người con gái lớn đến Dương Châu, không sai lời chút nào. Quan Liêm sứ bấy giờ tức cố Tể tướng Lý Đức Dụ, đã có tấu nghị về chuyện này. Người con gái ấy không lâu sau thì qua đời.

[1] Thái Hòa: có chỗ ghi Đại Hòa, niên hiệu Đường Văn tông từ năm 827 đến năm 835.

[2] Khai Thành: niên hiệu Đường Văn tông từ năm 836 đến năm 840.

[3] Tức Đường Hiến tông Lý Thuần, ở ngôi từ năm 806 đến năm 820.

[4] Tức Đường Mục tông Lý Hằng, ở ngôi từ năm 821 đến năm 824.

[5] Trịnh Chú: đại thăn nhà Đường, vì giỏi nghề y nên được hoạn quan Vương Thủ Trứng tiến cử, Đường Văn tông tin dùng từng cho làm các chức Hàn lâm học sĩ, Công bộ Thượng thư, Phượng Tường Tiết độ sứ... Cùng Lý Huấn giúp Văn tông trừ diệt hoạn quan, khi đem quân về kinh đến nửa đường thi nghe nói Ly Huân đã bại lúc lui quân bị Giám quân sứ Trương Trọng Thanh giết.

[6] Nguyên văn: “Tuế nhiếp đề”, “nhiếp đề” tức “nhiếp đề cách”, nghĩa là năm Dần. Đây là cách ghi năm can chi theo vận hành sao Thái tuế xưa, trong Nhĩ nhã và Sử ký đều có chép rõ.

[7] Liên soái: chỉ người đứng đầu mười nước chư hầu xưa, sau phiếm chỉ trưởng quan ở địa phương. Đời Đường, cách gọi liên soái còn dùng chỉ các chức Quan sát sứ, Án sát sứ.