Nhà văn cổ đại Hàn Quốc Tào Vĩ có viết một bài "Quỳ đình ký", kể về quãng thời gian ông bị giáng chức, sống trong cảnh nghèo khó, dựng một chiếc đình nhỏ trong khu vườn rộng vài trượng. Trong vườn không có vật gì khác, "chỉ có vài chục gốc hướng dương, thân xanh lá non, lay động trong gió nồm nam mà thôi, vì thế đặt tên là Quỳ đình." Có khách hỏi ông vì sao không chọn những cái tên đẹp mang ngụ ý đạo đức như tùng, mai, cúc, lan, mà lại thiên về đặt tên bằng loài vật "mềm yếu giòn giã" như hoa hướng dương. Tào Vĩ trước hết cho rằng chính vì hướng dương không được người đời coi trọng, nên mới phù hợp với hoàn cảnh của bản thân, "lấy kẻ bị bỏ rơi để sánh với vật hèn mọn vậy." Sau đó ông lại nói hướng dương tuy là vật bị vứt bỏ, nhưng lại có hai đức tính. Một là "hướng dương có thể hướng về mặt trời mà ngả theo ánh dương, gọi là trung vậy." Hai là "hướng dương có thể bảo vệ chân, gọi là trí vậy." Mà sự trung và trí này, chính là "tiết thói của bề tôi" vậy.

Tôi đọc bài viết này, trước hết nghĩ đến câu thơ "Quỳ hoắc ngưỡng dương xuân" của Đỗ Phủ, rồi sau đó liên tưởng đến văn hóa hoa hướng dương từng vô cùng thịnh hành vào thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Ở chỗ Đỗ Phủ, hướng dương và rau hoắc trộn lẫn vào nhau, vẫn mang tính chất của một loài thực vật. Chỉ là một ẩn dụ biểu thị lòng trung thành, chứ chưa trao cho hướng dương một giá trị độc lập. Đến thời Tào Vĩ, hướng dương đã tách ra độc lập, trở thành tên của một cái đình, biểu thị một thứ tiết thói dẫu bị bỏ rơi nhưng vẫn trung thành khôn nguôi. Thế nhưng ở đây, vẫn phảng phất một nỗi bất đắc dĩ, lộ rõ đây là sự lựa chọn chẳng đặng đừng vì không thể làm tùng, mai, cúc, lan. Thế nhưng đến thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", giá trị của hoa hướng dương lại có xu hướng vượt qua cả tùng, mai, cúc, lan. Khi đó loài hoa đẹp nhất chính là hoa hướng dương, không chỉ có những bức bích họa khổ lớn, mà ngay cả các vật dụng thường ngày như ga trải giường, khăn trải bàn cũng thường ngập tràn hình ảnh hoa hướng dương khắp nơi. Tiết mỹ thuật hồi tôi học tiểu học, bài đầu tiên là vẽ mặt trời đỏ, bài thứ hai chính là vẽ hoa hướng dương.

Tuy nhiên, thực tế về hoa hướng dương thì tôi không hề xa lạ. Người vùng Đông Bắc rất thích ăn hạt dưa, thế nên loài thực vật này được trồng rất nhiều, thậm chí ngay trong thành phố cũng trồng khắp nơi trước hiên nhà bên vách tường. Mùa hè, tôi và mấy đứa trẻ thường hay đi "trộm đồ cúng trời". Lẻn vào trong vườn, bẻ phăng cái bông to đét rồi cắm cổ chạy, lúc đó trong đầu nào có bận tâm gì đến chuyện hướng với chả không hướng dương. Ấn tượng của tôi là bông hướng dương đó chẳng đẹp đẽ gì sất, cứ cúi gằm cái đầu xuống, bẻ một cái là gãy đứt, quả đúng là "vật mềm yếu giòn giã". Chúng tôi cũng biết rằng nó cứ xoay cổ theo mặt trời từ sáng sớm, nhưng cái hình ảnh "ngẩng mặt lẽo đẽo đi theo" ấy chẳng có chút vẻ đẹp thẩm mỹ nào cả, chỉ thấy đó chẳng qua là loài vật hèn mọn mặc sức cho người ta giẫm đạp, mặc sức cho người ta bẻ phá.

Tào Vĩ và Đỗ Phủ, mượn hướng dương hướng về mặt trời để bày tỏ lòng trung thành của mình, điều này dưới cái nhìn của một số bậc chính nhân quân tử ngày nay, có lẽ sẽ bị phê phán là "tính nô lệ" và "tên tòng phạm của bạo chúa" này nọ. Nhưng tôi cho rằng, vào thời đại ấy, đây chính là sự thể hiện ý chí tự do của họ, điều này có giá trị nhân tính tương đương với việc tự ví mình như "tùng đáy suối", "cúc bên giậu", "mai góc tường", hay nói cách khác, đây chính là biểu hiện cho nhân cách độc lập của họ. Thế nhưng nếu đem sở thích của thiểu số áp đặt lên đầu đa số, thì sẽ phản tác dụng. Muốn ai ai cũng làm hoa hướng dương, kết quả là người người vứt bừa bãi vỏ hạt dưa. Nhân cách độc lập bắt buộc phải tự mình xây dựng, không thể ban ơn, cũng chẳng thể nhân bản. Tranh thủ độc lập dân tộc thì mọi người có thể cùng nhau đấu tranh, chứ nếu tranh thủ sự độc lập nhân cách cho chính mình mà cũng hùa theo một đám đông xưng là "tri thức độc lập" hò hét om sòm, lại còn bài xích đả kích những kẻ cứ khăng khăng không chịu "độc lập", thì điều này trước tiên đã đánh mất đi ý nghĩa của sự độc lập rồi. Trong một thời đại mà nhà nhà muốn làm mười tám cây thông xanh, thì giá trị của thông xanh cũng chẳng khác gì hạt dưa là mấy. Vậy thì trong một thời đại hô hào sùng bái sự độc lập cá tính, chúng ta có nên tôn trọng những cây quỳ hoắc không cần cá tính ấy, và dành cho họ một chút không gian tự do hay không?

(Tiêu đề của bài viết này là do tiên sinh Lạc Sảng, nhà phê bình nổi tiếng ban tặng khi đăng trên tờ "Tín báo". Có bạn đọc bài này xong liền nói Van Gogh chắc chắn sẽ rất thích.)