Cho sinh viên đại học nữ Lệ Hoa thi vấn đáp tiếng Trung khoa cử nhân, bảo các em đặt câu "Giá mà được như thế thì biết mấy", các em thường đặt những câu như "Giá mà em được đi Trung Quốc thì biết mấy", "Giá mà em có bạn trai thì biết mấy", "Giá mà mỗi ngày không phải đi học thì biết mấy". Nhìn vẻ ngây thơ và ngốc nghếch của các em, tôi không khỏi thầm cười trong lòng. Nhưng cười xong lại nghĩ, cười nhạo học sinh thì dễ, nếu để tôi đặt câu này, tôi sẽ nói thế nào đây?

"Cái này cái nọ, giá mà được như thế thì biết mấy", biểu thị một loại hy vọng, lại giống như đã tận mắt chứng kiến cảnh tượng khi hy vọng ấy thành hiện thực, từ đó đắm chìm trong cảnh tượng vui sướng đó. Trong tận đáy lòng mỗi người phỏng chừng đều ẩn giấu không ít những câu như thế nhỉ. Du lịch nước ngoài, yêu đương hôn nhân, tự do phóng túng, là những niềm vui mà con người dễ nghĩ tới nhất. Ngoài ra tất cả mọi sự hối hận, giấc mơ, lời cầu nguyện, lời nguyền rủa, đại đa số cũng đều có thể dùng "Giá mà được như thế thì biết mấy" để thổ lộ.

"Giá mà được như thế thì biết mấy" mà chúng ta khao khát nhất thực ra thường là những điều chúng ta không dám thốt lên, ví dụ như "Giá mà ngày mai tên đó bị ô tô cán chết thì biết mấy", "Giá mà ngực tôi cũng săn chắc được như cô ấy thì biết mấy", "Nếu xảy ra chiến tranh thế giới, chỉ còn lại một mình tôi là đàn ông, giá mà được như thế thì biết mấy". Những "giấc mơ riêng tư" không dám nhìn ai này thực ra đều là tâm lý bình thường của con người, chúng là những điều cần thiết cho sự cân bằng tinh thần của con người.

Những người phụ nữ lao động khi cãi nhau thường rất hào khí lẫm liệt bày tỏ những giấc mơ riêng tư kiểu này ra ngoài, "Tao mong cho cái đồ khốn nạn nhà mày khắp người mọc đầy mủ độc, thối rữa, thối rữa, thối rữa từ đầu đến chân, có thế tao mới vui lòng!" "Tao mong cho con hồ ly tinh nhà mày cứ ra khỏi cửa là bị một trăm con đỉ khỉ tóm lấy, lẳng lơ, lẳng lơ, một năm đẻ một trăm con khỉ con, đã ghiền làm sao!" Sau khi chửi rủa cay độc xong, họ ăn ngon, ngủ ngon, "Cuộc sống của chúng ta tràn ngập ánh dương".

Mà một số trí thức học uyên bác, thì lại lấy việc chưa từng bày tỏ giấc mơ riêng tư làm thanh cao, những điều họ nói đại đa số đều là những lời sáo rỗng đạo mạo kiểu như "Giá mà không xảy ra 'Cách mạng Văn hóa' thì biết mấy", "Giá mà mọi người đều đến quan tâm đến Công trình Hy vọng thì biết mấy". Thực ra những lời chửi rủa độc ác trong đáy lòng họ chẳng ít hơn phụ nữ lao động là mấy, nhưng phụ nữ lao động mắng xong là thôi, còn trí thức hiểm ác ở chỗ, anh ta sẽ lý trí biến lời nguyền rủa của mình thành hiện thực. Anh ta thực sự sẽ nghiên cứu ra một loại nước thuốc nào đó, khiến kẻ thù mọc đầy mủ độc; anh ta thực sự sẽ khảo cứu ra, con trai của kẻ thù có mang gen di truyền của loài khỉ đột.

Sắc mặt tái nhợt của rất nhiều trí thức, có mối liên hệ mật thiết với tâm lý không thấy ánh mặt trời của họ.

Đây là phê phán một số trí thức từ góc độ u ám. Mà sở dĩ đa số trí thức không thích nói "Giá mà được như thế thì biết mấy", là bởi vì nói ra cũng vô ích, nói ra càng đau lòng hơn. Lịch sử đã tàn nhẫn đập nát giấc mơ của họ hết lần này đến lần khác.

Lỗ Tấn từng nghĩ: "Giá mà mình học y khoa thì biết mấy! Bình thường chữa bệnh cho những bệnh nhân bị lỡ dở giống như cha mình, lúc chiến tranh thì đi làm bác sĩ quân y."

Băng Tâm từng nghĩ: "Giá mà các bà mẹ trên thiên hạ đều là bạn của nhau, con trai với con trai cũng đều là bạn của nhau thì biết mấy, thế thì sẽ vĩnh viễn không có chiến tranh, vĩnh viễn là trời xanh trăng sáng biển cả."

Thời những năm 50 chúng ta từng nghĩ: "Toàn quốc đều thiết lập công xã nhân dân, giá mà được như thế thì biết mấy, thắp đèn không cần dầu, cày ruộng không cần trâu, lầu trên lầu dưới, đèn điện điện thoại..."

Thời những năm 60 từng nghĩ: "Giá mà mọi người đều không có lòng ích kỷ thì biết mấy, đúng, đấu tranh quyết liệt chữ tư vừa lóe lên, sâu thẳm linh hồn làm cách mạng..."

Thời những năm 80 từng nghĩ: "Giá mà Trung Quốc trở thành nước Mỹ thì biết mấy, đúng, muốn dân chủ, muốn tự do, thời gian chính là Nguyên Đại Đầu..."

Những giấc mơ này lần lượt đâm đầu chảy máu tươi trên bức tường sắt của hiện thực.

Vẫn là Lỗ Tấn thức tỉnh sớm nhất, ông đã nói ra những danh ngôn xen lẫn nỗi đau thương vô hạn ấy: "Sự tuyệt vọng vốn hư vọng, hoàn toàn giống với hy vọng", "Hy vọng vốn dĩ không có, cũng không thể nói là không có. Điều này cũng giống như con đường dưới mặt đất. Kỳ thực mặt đất vốn làm gì có đường, người ta đi mãi thành đường thôi."

Thế là chúng ta ngày càng ít nghe thấy âm thanh "Giá mà được như thế thì biết mấy" hơn. Chúng ta hiện tại đã không còn biết Trung Quốc và thế giới tiến lên thế nào, mới là "Giá mà được như thế thì biết mấy" nữa.

Phụ nữ lao động nói ra tiếng lòng của họ, động lực là "Không nói thì phí"; chúng ta không thốt nổi tiếng lòng của mình, trở ngại là "Nói cũng bằng thừa".

Còn về cá nhân tôi, đối với những chuyện đã qua, thường sẽ không nói những lời mang tính chất vuốt đuôi kiểu như "Giá mà Lý Tự Thành không động đến Trần Viên Viên của Ngô Tam Quế thì biết mấy", "Giá mà Trung Quốc cải cách mở cửa từ năm 1949 thì biết mấy", "Giá mà tôi tốt nghiệp đại học không học cao học, được phân công thẳng về làm việc ở Quốc vụ viện, bây giờ chắc chắn là một phương bá chủ, giá mà được như thế thì biết mấy".

Tôi cho rằng những chuyện đã xảy ra thì đều là những chuyện tất yếu phải xảy ra, chúng có thể không mang tính hợp lý về lợi ích, tính hợp lý về hiệu suất, tính hợp lý về đạo đức, tính hợp lý về tình cảm, nhưng nhất định mang tính hợp lý về logic, tính hợp lý về lịch sử. Oán trách lịch sử là một sự bất lực đối với hiện thực.

Mà tương lai, tuy mang tính nhiều khả năng, có liên quan đến sự nỗ lực của chúng ta trong hiện thực, nhưng "tương lai" lại là một người đàn bà lẳng lơ chẳng có chút tinh thần trách nhiệm nào, ả hở một chút là cả thèm chóng chán với chúng ta. Điều này khiến chúng ta không thể không chấp nhận "triết lý tuyệt vọng" của Lỗ Tấn, tức là đối với tất cả đều không ôm ảo tưởng, cắt đứt hai mối cám dỗ quá khứ và tương lai, chỉ nắm thật chặt dây cương hiện thực, hay nói cách khác là chỉ gánh vác lấy cửa cống của hiện thực.

Thứ còn lại như vậy, chỉ có một chút hy vọng nhỏ nhoi, hoàn toàn không có giá trị thực tiễn, không liên quan đến việc hiện thực có nỗ lực hay không mang tính thú vị. Ví dụ như: "Giá mà sau khi chết phát hiện đây chỉ là một giấc mơ thì biết mấy", "Giá mà lúc chết cô ấy đến thăm tôi, khóc đến chết ngay trước mặt tôi thì biết mấy", "Giá mà tôi biết Hàng Long Thập Bát Chưởng cộng thêm Lục Mạch Thần Kiếm và Bắc Minh Thần Công thì biết mấy".

Con người dù có tu dưỡng đến đâu, những giấc mơ nhỏ này rốt cuộc vẫn phải có chứ? Dù lạnh lùng như Lỗ Tấn, nếu đến những thứ này cũng không có, e là khó mà làm được "kháng chiến trong tuyệt vọng".

Điểm khác biệt với người bình thường nằm ở chỗ, chúng ta không chỉ không nói cho người khác, mà bản thân cũng không hề chấp nhất, chẳng qua chỉ nghĩ để chơi cho vui mà thôi. "Tu dưỡng" như thế này rốt cuộc là đáng mừng hay đáng buồn đây?

Cho nên nhìn những học sinh thản nhiên thổ lộ giấc mơ của mình, tôi rất ngưỡng mộ sự bộc trực của các em. Dù cho các em có đặt những câu như "Giá mà chân tôi trắng hơn chút nữa thì biết mấy", "Giá mà được ăn món Trung Quốc do thầy Khổng nấu thì biết mấy", "Giá mà đi du học Mỹ cũng rẻ như đi Trung Quốc thì biết mấy", tôi đều cảm thấy các em vô cùng đáng yêu.

Tôi nghĩ điều thực sự nên cười nhạo, là chính bản thân chúng ta. Khi tất cả học sinh đã thi vấn đáp xong, trong phòng học trống hoác chỉ còn lại lão già này, tôi không kìm được cũng thốt lên một câu: Hơi đâu, giá mà bây giờ tôi vẫn là học sinh thì biết mấy.