"Con gái người nắn xương" là tiểu thuyết dài thứ tư của nữ nhà văn Mỹ gốc Hoa Đàm Ân Mỹ (Amy Tan). Năm 1989, cuốn tiểu thuyết đầu tay "Phúc Lạc Hội" của bà vừa xuất bản đã gặt hái thành công vang dội, từng liên tục tám tháng liền nằm trong danh sách sách bán chạy của tờ "New York Times". Hai tác phẩm tiếp theo của bà là "Vợ Táo Quân" và "Trăm giác quan bí mật" đã tiếp nối thành công của "Phúc Lạc Hội". Cuốn "Con gái người nắn xương" xuất bản năm 2001 này vẫn nhận được sự tán thưởng rộng rãi từ giới phê bình và độc giả. Ngày nay, Đàm Ân Mỹ đã trở thành một gương mặt đại diện của các nhà văn dân tộc thiểu số trên văn đàn Mỹ. Dưới bối cảnh xã hội Mỹ hiện nay đang đề cao tính đa nguyên văn hóa, vị thế của bà từ lâu đã vượt ra khỏi danh xưng của một nhà văn thiểu số hay một cây bút tiểu thuyết ăn khách, để trở thành một trong những đại văn hào hạng nhất nổi tiếng nhất của toàn nước Mỹ, thậm chí của cả phương Tây.

Chủ đề của "Con gái người nắn xương" vẫn giống như ba cuốn tiểu thuyết trước của Đàm Ân Mỹ, xoay quanh mâu thuẫn và sự hòa giải giữa hai thế hệ mẹ con người nhập cư gốc Hoa. Giới nghiên cứu có thể hứng thú hơn với những trải nghiệm và diễn biến tâm lý của người nhập cư gốc Hoa tại Mỹ dưới ngòi bút của bà, nhưng độc giả thành thị đương đại, bất kể sống ở đâu hay thuộc chủng tộc nào, nhất định đều sẽ cảm thấy cách bà miêu tả mối quan hệ mẹ con vô cùng thấu đáo, chân thực và xúc động. Phận làm con hay bậc làm cha mẹ đều có thể tìm thấy sự đồng cảm sâu sắc với các nhân vật của bà.

Tiểu thuyết được chia thành ba phần. Phần mở đầu kể về cuộc sống của Ruth Young, một nữ nhà văn ở San Francisco. Mối quan hệ gần mười năm giữa cô và người bạn trai sống chung là Art lúc này rơi vào khủng hoảng, Ruth hoang mang không lối thoát. Cùng lúc đó, mẹ cô là Như Linh bắt đầu xuất hiện những triệu chứng của bệnh đãng trí tuổi già. Ruth nhận ra rằng, những ký ức đang dần biến mất của mẹ, quãng đời bà lớn lên ở Trung Quốc thời trẻ, có ảnh hưởng và ý nghĩa vô cùng to lớn đối với việc cô thấu hiểu cuộc đời mẹ, hé lộ nguồn cơn của những vướng mắc yêu hận và tổn thương lẫn nhau trong mối quan hệ mẹ con, thậm chí sâu xa hơn là giải mã những vấn đề bản thân đang đối mặt trong cuộc sống.

Phần thứ hai chuyển sang ngôi thứ nhất, do Như Linh tự thuật về cuộc đời thời trẻ của mình. Phần này là cuốn hồi ký do người mẹ viết trước khi mất trí nhớ, hy vọng con gái hiểu được sự thật về thân thế của mình. Phần truyện này xoay quanh sự hưng thịnh và suy tàn của một gia tộc làm mực tại ngoại ô Bắc Kinh, việc khai quật di cốt người vượn Bắc Kinh, cùng cảnh ngộ bi thảm của con gái người thầy thuốc nắn xương — tức mẹ đẻ của Như Linh; kể về việc hai chị em Như Linh đã sống sót qua biến cố gia đình và nạn nước ra sao, nương náu trong cô nhi viện do người Mỹ mở thế nào, rồi từng người buông bỏ muôn vàn nỗi đau trong quá khứ, trải qua bao chông gai trắc trở để cuối cùng đặt chân đến nước Mỹ. Là độc giả Trung Quốc, có thể sẽ khắt khe cho rằng hiểu biết của tác giả về lịch sử Trung Quốc chưa hoàn toàn chuẩn xác, nhưng câu chuyện về các nhân vật được khắc họa trong phần này vẫn vô cùng tinh tế, sống động, thăng trầm và phong phú.

Phần thứ ba quay trở lại với góc nhìn của Ruth. Sau khi biết được những bí mật mà mẹ sợ quên đi nhất nhưng cũng chưa từng dám nhắc đến này, cô sẽ xử trí ra sao? Hiểu được quá khứ của mẹ, cô mới có thể thấu tỏ những nét tính cách ngang ngạnh và nỗi khổ tâm của bà, từ đó tha thứ cho những tổn thương mẹ từng gây ra cho mình lúc nhỏ, tự soi chiếu lại những sai lầm mình phạm phải thuở thiếu thời bồng bột, và nhờ đó đào sâu hơn vào những vấn đề trong tính cách của chính mình, để rồi mối quan hệ với mẹ và bạn trai cuối cùng đều được hòa giải. Được sự dẫn dắt của tiền nhân, Ruth cũng tìm thấy động lực, gác lại công việc viết thuê cho người khác để bắt đầu cầm bút sáng tác cho chính mình, cho người thân, kể lại câu chuyện của chính họ.

Trong quá trình sáng tác cuốn tiểu thuyết này, mẹ và biên tập viên của Đàm Ân Mỹ lần lượt qua đời. Nghe nói sau khi hai người thân thiết này tạ thế, Đàm Ân Mỹ đã xin lại bản thảo tiểu thuyết vốn đã nộp để viết lại toàn bộ một lần nữa. Giống như nhiều nhà văn khác, mấy tác phẩm này của Đàm Ân Mỹ đều mang đậm màu sắc cá nhân, và "Con gái người nắn xương" là cuốn nổi bật nhất trong số đó. Đúng như tác giả từng chia sẻ trong buổi phỏng vấn với trang web Bookreporter, tiểu thuyết như một tấm gương soi chiếu cuộc sống của chính bà.

Giống như những gì miêu tả trong tiểu thuyết, Đàm Ân Mỹ suốt nhiều năm cũng không hề biết tên thật của mẹ. Mãi đến một ngày trước khi mẹ qua đời, bà mới biết được tên của mẹ và bà ngoại. Bản sắc danh tính mà cái tên đại diện có ý nghĩa vô cùng đặc biệt đối với tác giả. Đằng sau đó có lẽ còn là sự thừa nhận đối với bản sắc gốc Hoa của chính bản thân bà. Cần biết rằng cuốn tiểu thuyết đầu tay "Phúc Lạc Hội" của Đàm Ân Mỹ ra đời chính là sau chuyến đi cùng mẹ trở về thăm lại chốn xưa nơi Trung Quốc mà mẹ bà luôn khắc khoải khôn nguôi. Trước đó, Đàm Ân Mỹ cũng giống như nhân vật chính của "Con gái người nắn xương", là một "cây bút chuyên nghiệp", từng dùng một bút danh không phải người Hoa để viết cho IBM một cuốn sách nhỏ về phương diện giao tiếp trong thời đại điện tử. Đàm Ân Mỹ năm xưa tự nhận mình là một kẻ cuồng công việc, vì thế bà còn tìm đến một bác sĩ tâm lý để tư vấn, nào ngờ vị bác sĩ nọ lại ngủ gật tới ba lần trong lúc tư vấn cho bà, Đàm Ân Mỹ bèn bỏ dở việc điều trị và quyết định bắt đầu sáng tác tiểu thuyết.

Mẹ của Đàm Ân Mỹ cũng từng là một bệnh nhân đãng trí tuổi già, tính cách không thiếu nét tương đồng với nhân vật người mẹ Như Linh trong tiểu thuyết. Đàm Ân Mỹ từng nhắc đến chuyến đi Trung Quốc đã giúp cải thiện rất nhiều mối quan hệ giữa hai mẹ con trong một bài phỏng vấn:

Tôi thấy thân mẫu ở Trung Quốc cũng giống như ở Mỹ, thường xuyên bị người ta hiểu lầm, tranh cãi với người khác, và nhận ra chuyện đó vốn dĩ không phải vì tiếng Anh của bà không tốt mới chuốc lấy những rắc rối ấy. Tôi thấy bà trò chuyện với các chị gái tôi, nhận ra bà đối xử với họ cũng hệt như với tôi, vừa chan chứa tình mẫu tử, lại vừa đem tới cảm giác áp bức, khiến người ta bực bội. Gặp lại thân mẫu trong một môi trường hoàn toàn mới, thấy bà vẫn thân thuộc như xưa, tính tình không hề đổi thay, tôi cũng nhận ra trong tính cách của mình cũng có những nét này. Đến Trung Quốc tôi mới ý thức được, hóa ra bản thân mình lại mang đậm chất Mỹ đến thế, ở Trung Quốc cảm giác hoàn toàn như một người nước ngoài, nhưng đồng thời tôi lại nhận ra mình còn có một mặt vô cùng Trung Hoa... Tôi cảm thấy thân mẫu là một con người vô cùng kỳ diệu được tạo nên bởi một thời kỳ lịch sử và một vùng đất đặc thù, tôi muốn tìm hiểu nhiều hơn về giai đoạn ấy, mảnh đất ấy, tìm hiểu nhiều hơn về mẹ tôi. Tôi muốn biết về lịch sử của bà, vì thế tôi đã tìm đến nơi mà lịch sử này bắt đầu.

Ngoài ra, chi tiết miêu tả Ruth cứ đến một thời điểm nhất định trong năm là tự nhiên mất giọng ở phần đầu cuốn sách cũng chính là trải nghiệm của bản thân nhà văn. Một người bạn thân của vợ chồng Đàm Ân Mỹ bị bọn cướp đột nhập sát hại vào đúng ngày sinh nhật của bà, hai vợ chồng phải theo yêu cầu của cảnh sát tới hiện trường nhận diện những đồ vật bị cướp và nhận dạng thi thể. Khoảng mười năm sau đó, cứ đến ngày sinh nhật, Đàm Ân Mỹ luôn có vài ngày không thể nói nên lời. Cho đến tận bây giờ, mỗi khi sinh nhật cận kề, bà vẫn rơi vào trạng thái suy sụp, tinh thần căng thẳng, "không phải vì tôi sợ tuổi tác tăng thêm, sợ người ta già đi, mà là bởi vì cơ thể con người sẽ ghi nhớ những bất hạnh từng trải qua."

Đàm Ân Mỹ sinh năm 1952 tại California, những bất hạnh bà gặp phải trong nửa đời người có lẽ nhiều hơn người bình thường. Thuở thiếu thời, cha và anh trai bà lần lượt qua đời vì khối u não, về sau cũng thường xuyên có người thân, bạn bè mất sớm. Có đôi khi chính nhà văn cũng không kìm được tự hỏi: "Chẳng lẽ mình sinh ra đã mang số chiêu mời tai họa hay sao?" Bạn bè cũng trêu bà rằng: "Có lẽ tôi không nên kết bạn với bà." Nhưng bản thân Đàm Ân Mỹ tin rằng, mình thực sự có khả năng thông linh, thi thoảng từng nhìn thấy bóng ma, có thể cảm nhận được nỗi lòng của người khác. Sau khi mẹ và người bạn biên tập qua đời, bà tin rằng linh hồn của hai người vẫn đang chỉ dẫn cho bà hoàn thành sáng tác cuốn sách này. Trên thực tế, bìa bản in tại Mỹ của cuốn sách này dùng chính bức ảnh cũ của bà ngoại Đàm Ân Mỹ, tương ứng và hô ứng với câu chuyện và bức ảnh của Dì Bảo trong tiểu thuyết.

Stephen King trong cuốn tự truyện của mình từng nhắc tới việc Đàm Ân Mỹ tâm sự với ông rằng, là tác giả của những cuốn sách ăn khách, khi phỏng vấn người ta thường không bao giờ hỏi họ những câu hỏi liên quan đến ngôn ngữ sáng tác, bà cảm thấy điều này thật có phần bất công đối với những nhà văn như họ. Kỳ thực, ngôn ngữ của Đàm Ân Mỹ vô cùng cô đọng, sáng rõ và giàu chất hài hước. Điều này khiến cho quá trình đọc và dịch thuật trở nên vô cùng thú vị. Hơn nữa người ta thường bắt gặp những hình tượng rõ nét trong ngôn ngữ và đối thoại của bà, khiến cho áng văn trở nên vô cùng sống động, không rõ là do bản thân tác giả là nữ giới, hay do kế thừa lối tư duy cụ tượng mà người Trung Quốc vốn rất sở trường. Nancy Willard, một nhà phê bình sách của tờ "New York Times", đã hết lời ca ngợi kết cấu của "Con gái người nắn xương", ví cuốn sách này như một quả cầu ngà voi được chạm khắc tinh xảo, bên trong một lớp chạm rỗng lại lồng thêm một lớp khác, cứ thế tầng tầng lớp lớp khôn cùng, cấu trúc vô cùng tinh xảo.

Bên cạnh bốn cuốn tiểu thuyết dài được nhắc đến ở trên, Đàm Ân Mỹ còn viết hai cuốn sách thiếu nhi là "Nàng tiên Mặt Trăng" và "Mèo Xiêm Trung Hoa", cùng một cuốn tự truyện mang tên "Mặt đối lập của số phận — Tập suy tưởng". Năm 2005, bà lại có tác phẩm mới ra mắt mang tên "Cứu cá khỏi chết đuối". Tác phẩm mới này đã từ bỏ đề tài quan hệ mẹ con sở trường nhất của bà để khám phá quan niệm đạo đức của con người hiện đại, cũng như hiện tượng những ý định tốt đẹp đôi khi lại đem đến những hậu quả tiêu cực.

Người dịch

Tháng 12 năm 2005