Phu nhân Thatcher từng nói: "Giải quyết muôn việc trong một ngày không khó, chỉ cần liệt kê những việc sắp làm ra, sau khi làm xong thì từng mục từng mục gạch bỏ đi là được!"

Ảo ảnh của sự vất vả

Mấy hôm trước, tự cậu đi bộ đến nhà ga xe lửa, lúc về lớn tiếng phàn nàn: "Ôi trời! Con suýt nữa thì không kịp bắt tàu, ba biết đường xa cỡ nào không? Tròn hai mươi lăm phút đấy, con còn phải dùng sức chạy cơ mà!"

Nghe lời con nói, hôm nay lần đầu tiên tôi đi đón tàu, liền ra khỏi nhà từ sớm, nào ngờ suốt dọc đường "đi" tới, chỉ mất có hai mươi phút, khiến tôi phải đợi ở nhà ga gần nửa tiếng đồng hồ. Cho đến khi về nhà chất vấn con, con mới nói:

"Con có phải chạy suốt dọc đường đâu, mà là đi dạo thong thả, cho đến khi phát hiện sắp không kịp thời gian, mới chạy đó chứ!"

Thế là tôi đành trách phạt con — lại một lần nữa cung cấp thông tin sai lệch, đồng thời tạo ra ảo ảnh của sự vất vả.

Hạng người tạo ra ảo ảnh này, nào chỉ có mình con! Rất nhiều người trưởng thành cũng thế! Tỷ như gần đây công ty đồ gỗ giao đến chiếc bàn học tôi đã đặt, mặc dù muộn hơn mười mấy ngày so với thời gian giao hàng dự kiến, nhưng vị ông chủ đó lúc gọi điện thoại thông báo giao hàng, còn thở hổn hển nói: "Thật không dễ dàng gì! Cuối cùng cũng làm xong rồi!"

Nhưng bàn học giao đến, bên trong toàn là mạt cưa, keo con voi tràn ra ngoài hoàn toàn không được dọn dẹp. Kết quả là lấy phòng tranh của tôi làm xưởng, lại bận rộn mất nửa buổi.

Nhìn bộ dáng mồ hôi đầm đìa của ông chủ đó, cứ như thể khoảng thời gian ông ta trì hoãn vừa rồi, đều đang khổ chiến với chiếc bàn học. Nhưng khi tôi hỏi riêng người thợ, tổng cộng phải mất mấy ngày công, người thợ cười đáp: "Làm cho tập trung mà xem! Hai người làm chưa đầy bốn ngày đâu!"

Cứ nhìn thế này, vị ông chủ đó chẳng phải giống như con, tạo ra một thứ ảo ảnh vất vả hay sao?

Ở Đài Loan, tôi cũng thường gặp những chuyện thế này, tỷ như việc đóng khung tranh, mười mấy ngày trước đã mang tranh đến, và yêu cầu thợ ít nhất phải lên kế hoạch để khô trên tường bảy ngày, kẻo sau này bị biến dạng. Thế nhưng thường đến mấy ngày trước hạn giao tranh tới xem, lại phát hiện anh ta vẫn chưa động tay nữa!

Khi tôi trách họ không động tay sớm, trong tiệm đều nói: "Hết cách thôi ạ! Phía trước có việc của phía trước, tranh của người khác cũng bị dồn lại mấy ngày rồi, nếu đem tranh của anh làm trước, tranh của người ta rốt cuộc không thể xong được!"

Nghe có vẻ rất có lý, nhưng hãy nghĩ thế này: Nếu tiệm đóng khung tranh tạm nghỉ vài ngày không nhận làm ăn, hoặc dùng thời gian nghỉ lễ Tết, nỗ lực không nghỉ ngơi, đóng khung xong những bức tranh bị kéo dài, khiến tất cả tranh đều được động tay sớm ba ngày, chẳng phải là đều có thể giao hàng đúng hạn hay sao?

Lý do họ không làm được rất đơn giản, chính là vì "trì hoãn"! Hơn nữa "trì hoãn" có tính liên tục, khi tất cả mọi chuyện đến cuối cùng buộc phải hoàn thành, tự nhiên kéo dài đến một thời điểm nhất định, thì không thể trì hoãn nữa. Chỉ là lúc anh ta làm việc vốn đã muộn màng này, việc tiếp theo đương nhiên lại tiếp tục bị kéo dài xuống.

Thế là cứ kéo, kéo thành một dây! Cuối cùng việc nào cũng không làm ít đi, nhưng việc nào cũng chẳng thể hoàn thành đúng hẹn. Hơn nữa bởi vì họ chẳng tiết kiệm được chút công sức nào, thế là liền tạo ra ảo ảnh vất vả cho người ta xem. Vất vả không có sai, thứ gây ra sự vất vả chính là "sự trì hoãn", chứ không phải bản thân sự việc!

Trì hoãn, ắt là bản tính của con người, nguyên nhân cơ bản của nó là "lười"; khả năng khác, chính là không biết lên kế hoạch thời gian. Chữa căn bệnh này, biện pháp có hiệu quả tức thì là: Tay đến là làm! Đừng do dự, bởi vì do dự đã lãng phí thời gian. Rất nhiều người gặp chuyện quá nhiều, liền rối trí, vừa muốn bắt đầu từ việc này, lại vừa muốn bắt đầu từ việc kia, kết quả là người tay đến làm đã hoàn thành rất nhiều, anh ta thì vẫn chưa thể hành động.

Còn như phương thuốc hay không những có hiệu lực nhanh, mà còn thành công nhanh, chính là liệt kê tất cả mọi việc ra, lập tức quyết định thứ tự ưu tiên cần làm, và lập tức ra tay!

Nhớ có người hỏi cựu Thủ tướng Anh Margaret Thatcher rằng ngoài việc giải quyết muôn việc trong một ngày ra, làm thế nào còn có thể chăm sóc gia đình. Câu trả lời là: "Đem những việc phải làm liệt kê ra, sau khi làm xong rồi, lại từng mục từng mục gạch bỏ đi là được!"

Nghe mới đơn giản làm sao, đạo lý thực sự, là bà vừa có thể hành động tích cực, vừa có thể lên kế hoạch trước sau, tùy thời tùy lúc nhìn tình hình để điều chỉnh.

Khi con phát hiện bản thân luôn chậm chạp, luôn trễ nải, luôn vội vã, xin hãy suy nghĩ về lời của tôi. Nắm bắt một khoảng trống ngày nghỉ, liệt kê những việc trong tương lai không thể không làm ra, và lập tức hoàn thành những việc đã bị trì hoãn. Con sẽ phát hiện ra mặc dù hy sinh một hai ngày nghỉ, nhưng lại khiến những việc ở phía sau, đều có thể đi vào quỹ đạo.

Đặc biệt quan trọng chính là:

Đừng tiếp tục tạo ra ảo ảnh của sự vất vả nữa. Khi con bởi vì phía trước trì hoãn, mà phía sau vội vã, xin đừng thở dài ngao ngán!

Người cạo râu cho con, chính là kẻ đặt lưỡi dao vào yết hầu hiểm yếu của con!

Cẩn thận nuốt nước bọt

Hôm nay đi xe taxi, do sự sơ suất của tài xế, rẽ nhầm lối ra, khiến chúng tôi muộn tận ba mươi phút mới về đến nhà.

Lúc xuống xe tài xế liền xin lỗi, tôi nói: "Không sao đâu!" Con lại oán trách tôi rằng: "Bảo hắn rẽ trái, hắn cứ rẽ phải, loại người này không đáng được tôn trọng!"

Bây giờ hãy nghe tôi kể hai câu chuyện có thật:

Có một lần tôi đến doanh trại quân đội tìm một người bạn học tiểu học, chức vụ của cậu ấy rất thấp, rót trà, đưa nước, sai vặt, chỉ trong nửa tiếng đồng hồ tôi tìm cậu ấy, đã bị gọi đi gọi lại mấy lần.

Lúc chia tay, cậu ấy cười với tôi rồi nói: "Đừng thấy tôi bị bắt nạt, thực ra không sao đâu, tôi sớm đã trả thù lại rồi. Có một lần bạn gái của một tên tiểu đội trưởng tồi tệ đến, hắn ra lệnh sai khiến ra điều ta đây với tôi, bảo tôi pha cà phê, rót trà. Nào ngờ, tôi đã nhổ biết bao nhiêu bọt nước miếng vào trong đó!"

Ngoài ra, khi tôi còn ở công ty truyền hình, có một đồng nghiệp nói với tôi: "Kẻ kia vô cùng phong lưu, ở bên ngoài trăng hoa ong bướm!" Tôi hỏi ngược lại: "Sao anh biết?" Anh ta liền cười lớn: "Không những biết, mà còn nắm chắc trong tay bằng chứng!"

Hóa ra "kẻ kia" đối xử với tài xế vô cùng keo kiệt, mà tài xế lại là người hiểu rõ nhất về đời sống riêng tư của hắn, rất nhiều lời đồn bất lợi cho hắn, cũng từ cái miệng của tài xế mà ra ngoài. Hơn nữa, bởi vì là người ở cận kề nói ra, ai nấy đều tin tưởng!

Từ hai sự việc trên, tôi phát hiện càng là đối với người có chức vụ thấp, càng phải khách khí. Hơn nữa địa vị của con càng cao, danh tiếng càng lớn, càng phải tôn trọng người có vị trí thấp.

Khổng Tử có hai câu danh ngôn ———— "Duy phụ nữ dữ tiểu nhân vi nan dưỡng dã, cận chi tắc bất tốn, viễn chi tắc oán" (Chỉ có phụ nữ và kẻ tiểu nhân là khó nuôi dạy, gần thì họ nhờn, xa thì họ oán). Rất nhiều người nghĩ câu nói này là chỉ phụ nữ nói chung và kẻ tiểu nhân có đạo đức ti tiện, ý nghĩa thực sự ám chỉ các nữ tỳ và người hầu trong nhà, nghĩa là khó chung sống nhất với người làm thuê, con đối xử quá thân cận, họ sẽ trở nên không biết điều; nếu giữ khoảng cách quá lớn, họ lại sắp sửa phát ra những lời oán trách.

Mặc dù hai câu nói này được nói ra trong thời đại có quan niệm giai cấp, nhưng trong đó có một đạo lý ngàn đời không thay đổi. Chính là người có thân phận càng thấp, càng vì tự ti mà dễ trở mẫn cảm [nhạy cảm], ngay cả một câu nói vô tình lúc riêng tư của con, cũng có thể chạm đến nỗi đau của họ, chứ chưa nói đến việc chế giễu công khai!

“Không trách mắng trước mặt người”. Nên là nguyên tắc đầu tiên khi ở chung với cấp dưới.

Nhớ có lần tôi đi ăn cùng bạn bè, lúc món cá được dọn lên, mọi người vừa nếm thử, liền cảm thấy không đúng. Lúc này một người trong số đó ra hiệu ánh mắt tỏ ý mọi người cứ bình tĩnh chớ động tĩnh. Tiếp theo mời đầu bếp nhà hàng ra, rất khách khí nói:

“Tay nghề của anh quả thực không chê vào đâu được! Món nào cũng ngon!” Lại ghé tai nói nhỏ: “Món cá này anh có thể mang vào trong cho thêm chút ớt vào không, nhân tiện nếm thử luôn!”

Chẳng bao lâu sau, đầu bếp nhà hàng vui vẻ bưng cá ra lại, hơn nữa còn đứng đợi bên bàn hỏi: “Các vị khách quý nếm thử xem bây giờ thế nào?”

Hiểu ngầm với nhau, con cá đó đã được đổi thành con khác.

Đây chính là ví dụ về cách nói năng uyển chuyển. Đúng như lời vị bạn bè đó nói sau sự việc:

“Nếu chúng ta lớn tiếng gọi trước đám đông ‘Ông chủ! Cá của anh không tươi!’ vì thể diện, chỉ sợ anh ta phải cố chấp tươi đến cùng. Cần gì chứ? Cả hai bên đều đã chịu tổn thương. Hơn nữa, cho dù có thắng, chỉ sợ món ăn tiếp theo, trong đó sẽ có thêm mấy bãi đờm!”

Hoàn cảnh ngồi xe của chúng ta hôm nay, chẳng phải cũng gần giống như vậy sao?

Hắn rẽ nhầm đường, qua lời nói khách khí của tôi: “Hình như hướng này không đúng lắm nhỉ!” Hắn liền vòng xe đi về, hơn nữa không thu quá tiền cước xe, thậm chí còn xin lỗi, chúng ta sao không vui vẻ chia tay nhau? Cần gì phải lúc sắp đi còn phàn nàn vài câu, để rồi cả hai bên đều không vui vẻ?

Trên hành trình cuộc đời của con, sẽ tiếp xúc không ít người có chức vụ thấp kém, con trèo càng cao, loại người này càng nhiều. Mà sự cao ngợi của con, chính nhờ sự giúp đỡ của những người ở vị trí thấp này, họ có thể nâng con lên cao nhất, cũng có thể dìm con xuống sâu nhất. Con đối xử với họ một phần tệ bạc, trong lòng họ có thể phóng đại thành mười phần; một phần tốt đẹp, qua cái miệng của họ cũng có thể bị phóng đại thành mười phần. Họ sẽ đắc ý và phấn khích mà nói rằng:

“Không ngờ một người danh tiếng lớn nhường ấy, địa vị cao nhường ấy, lại có thể đối xử khách khí với tôi như vậy!”

Thế là tiếng thơm của con càng truyền đi xa hơn, hơn nữa lại do tầng lớp thấp nhất truyền đi, mọi người sẽ nghĩ: “Đến kẻ dưới mà anh ta còn đối xử tốt như vậy, có thể thấy là thực sự có lòng cận hòa!”

Mà vào lúc con nguy khốn nhất, người thực sự có thể giúp con thoát thân, lại càng có khả năng là những người này.

Hãy nhớ lấy!

Người mỗi ngày thắt lưng, đeo bảo kiếm cho con, cũng là kẻ có thể đâm con một nhát từ phía sau nhất!

Người cạo râu cho con, cũng là kẻ đặt lưỡi dao vào yết hầu hiểm yếu của con!

Sản phẩm dưới nền giáo dục rập khuôn đều có một bộ dạng.

Nhưng Harvard để học sinh tự do phát triển, trở thành bộ dạng của chính mình!

Giấc mơ Harvard

Con có biết trường đại học Mỹ đầu tiên mà anh từng nghe đến khi còn nhỏ là trường nào không?

Chính là Harvard!

Hồi học trung học, từ trong bộ bách khoa toàn thư, anh biết lịch sử của Harvard còn lâu đời hơn cả nước Mỹ, nhưng từ những năm sáu mươi, Harvard đã bồi dưỡng cho nước Mỹ sáu vị tổng thống, những nhà văn, nhà thơ mà anh vô cùng sùng bái, như Eliot, Adams, Thoreau và Emerson, đều là tốt nghiệp Harvard.

Chỉ là khi đó anh đến kỳ thi tuyển sinh đại học trong nước còn không nắm chắc, Harvard tự nhiên lại càng trở thành cái tên xa vời không với tới.

Cho tới khi anh quen biết Andrew, con trai của đại sứ Mỹ tại Trung Quốc Arthur Hummel, tâm nguyện muốn vào Harvard mới lại động đậy trở thành hiện thực. Bởi vì cậu ấy nói với anh, thành tích trung học của cậu ấy không phải là cực kỳ xuất sắc nhưng qua phỏng vấn lại được Harvard tuyển chọn, vị quan chức phỏng vấn lúc đó nói: “Thứ mà chúng tôi coi trọng không phải là cậu đã ‘chứa đựng được bao nhiêu’, mà là ‘tương lai có thể chứa đựng bao nhiêu’!”

Thế là anh nghĩ: Nói không chừng với cái thành tích làng nhàng thế này của mình, có một ngày cũng có thể lọt vào viện nghiên cứu Harvard ấy chứ!

Rồi anh đến nước Mỹ. Vừa đặt chân xuống đất, liền nhìn thấy trên báo đăng, Đại học Harvard dũng mãnh cải cách chương trình học, yêu cầu mỗi học viên tốt nghiệp đều phải tinh thông viết lách, toán học và máy tính, họ cho rằng đây là những huấn luyện cơ bản của sinh viên đại học, không thể linh hoạt sử dụng ba thứ này, thì rất khó trở thành tầng lớp thượng lưu trong thế giới tương lai.

Trên báo lại nói, Harvard cho rằng giáo dục đại học, không phải là bồi dưỡng một đám mọt sách chỉ biết học vẹt, mà là hướng dẫn sinh viên cách đi vào các lĩnh vực khác nhau, làm nghiên cứu chuyên sâu.

Chính vì thế, họ đã hủy bỏ những môn học nhập môn trước kia, tỷ như "Chủ đề lịch sử nước Mỹ" và "Nhập môn hóa học", thay thế bằng "Chủ nghĩa lãng mạn hiệp sĩ thời trung cổ", "Tiểu thuyết Đông Á" thậm chí là "Nghệ thuật và thần thoại lễ nghi châu Phi". Mà trong những môn học cần thiết để tốt nghiệp, thế mà loại "Văn hóa nước ngoài" và "Văn học cùng nghệ thuật" lại chiếm đến một phần tư.

Harvard nói thứ họ muốn là "con người quốc tế", tức là có tầm nhìn mang tính quốc tế, chứ không chỉ thu hẹp trong chuyên ngành đại học. Chuyên ngành đại học có tu dưỡng tốt đến đâu, mà không có thế giới quan và tố chất nhân văn, thì vẫn chưa đủ.

Harvard càng lúc càng hợp khẩu vị của tôi, tôi thậm chí sau khi nhận được chức vụ phó giáo sư đại học, còn muốn từ chức chuyển đến Cambridge, để làm một "người Harvard".

Đáng tiếc, những lo toan trong cuộc sống, cùng với việc con vào trường trung học Stuyvesant, đã khiến tôi dập tắt ý niệm này. Nhất là năm ngoái nhìn thấy trên báo cáo thống kê viết, ngay cả những học sinh trung học có điểm trung bình chín mươi sáu phẩy ba bảy, còn bị Harvard từ chối, lại càng thầm nghĩ: "Chỉ sợ ngay cả con trai cũng không vào nổi ấy chứ!"

Ngược lại con không chịu từ bỏ, đến thư viện trường lật ra "Hộp lưu trữ học viện", đó là do các anh chị khóa trên của các con bước vào các trường danh tiếng, phát biểu cảm tưởng đại học, được tập hợp lại.

Con nói với tôi rằng: "Harvard thật sự quá hấp dẫn! Mặc dù các cựu sinh viên đều nói ở đó có món ăn dở nhất thiên hạ, nhưng có lẽ: Thứ hấp dẫn nhất không phải giáo sư, mà là sinh viên! Không phải khuôn viên trường, mà là bầu không khí! Nửa đêm vẫn có người biểu diễn trong khuôn viên trường, khiêu vũ trên đường phố. Đi ở nơi đó, quả thực giống như đến khu SoHo của New York, mỗi người đều khác biệt như vậy!"

“Thứ chúng ta muốn là sự khác biệt! Không phải sự giống nhau! Sản phẩm dưới nền giáo dục rập khuôn đều có chung một bộ dạng, nhưng Harvard để học sinh tự do phát triển, trở thành bộ dạng của chính mình!” Trong mắt con lóe lên ánh sáng rực rỡ, khiến tôi nhớ đến bản thân của những năm thiếu niên, ôm mộng tưởng trở thành người Harvard.

Thế là con từ học kỳ đầu năm lớp mười hai (theo chú thích: trường trung học Mỹ là hệ bốn năm), đã bắt đầu điền đơn xin học, viết tự truyện, yêu cầu Harvard phê chuẩn cho nhập học trước thời hạn.

“Con có thể nói những việc con từng giúp ba làm!” Tôi gợi ý.

“Cái đó không quan trọng: Bởi vì nhà trường không tính những thành tích dựa vào người nhà vào trong đó.”

“Chúng ta có thể nhờ hiệu trưởng đại học viết thư giới thiệu.” Mẹ con nói.

“Cái đó cũng không quan trọng! Chỉ sợ thư do thầy giáo của chính mình viết ngược lại còn đáng tin cậy hơn.”

Chúng tôi liền không nói nhiều nữa, mặc cho con tự mình thực hiện giấc mơ. Chỉ là lúc con mang bản tự truyện ra cho tôi xem, khiến khóe mắt tôi ươn ướt, con nói:

“Là một người nhập cư, con có thể trải nghiệm việc nhìn nhận văn hóa Mỹ bằng một ánh mắt mới mẻ; nhưng nói ngược lại, con càng có thể từ quan điểm phương Tây, nhìn lại di sản văn hóa Trung Hoa. Bởi vì mang trong mình dòng máu Trung Quốc, nếu có thể bước vào Harvard, con hy vọng tìm được một con đường dung hòa giữa chủ nghĩa cá nhân phương Tây và tư tưởng Nho gia Trung Quốc. Con muốn dùng sự huấn luyện tiếng Trung từ nhỏ của mình, giúp con hoàn thành công việc cầu nối văn hóa song ngữ này…”

Tôi phát hiện: Từ lúc con bảy tuổi đến Mỹ, tôi liền ngày ngày ép con học tiếng Trung, không biết vì thế mà xảy ra bao nhiêu cuộc tranh cãi giữa cha con, cũng không biết tốn bao nhiêu tâm huyết của tôi. Mà nay đột nhiên có được thu hoạch, có sự đồng tình.

Hôm nay, vào đêm Giáng sinh này, tôi viết thư cho con từ bờ bên kia Trái Đất, tràn ngập sự kích động và lòng biết ơn đối với ông trời. Mà ở phần cuối bức thư, tôi muốn nói rằng:

“Chúc mừng con đã trở thành người Harvard!

Chúng ta tự hào về con!”