1

Anh không biết mình đang chờ đợi điều gì.

2

Từ rất sớm, anh đã từng nói với một người: "Tôi muốn viết một cuốn tiểu thuyết." Người đó hỏi: "Tên là gì?" Anh đáp: " 'A Tỷ'." Người đó thấy thật nhạt nhẽo: "A——tỷ——?"

Người đó là bạn học cấp hai của anh. Lúc ấy bọn họ đã lên lớp chín. Thời trung học anh từng có rất nhiều bạn chơi thân. Kỳ lạ là anh chưa từng nhắc đến ý định này với những người bạn thân thiết ấy. Anh không muốn dễ dàng bộc lộ ý nghĩ này, nhưng chẳng hiểu sao một ngày nọ lại thốt ra trước mặt người bạn học kia. Người bạn ấy lớn hơn anh hai tuổi, giữa họ vốn chẳng mấy khi qua lại. Không hiểu thế nào, một hôm nọ, anh đến nhà người bạn ấy chơi, rồi buột miệng nói rằng mình muốn viết một cuốn tiểu thuyết, một cuốn mang tên "A Tỷ".

Người bạn đó không chỉ lớn tuổi hơn anh, vóc người cao hơn anh, gương mặt bè bè hơn anh, mà ánh mắt cũng già dặn hơn anh rất nhiều, nhìn qua chẳng giống một học sinh cấp hai, mà như một cán bộ đã đi làm từ lâu. Anh nhớ hôm đó người bạn ấy mặc một chiếc áo khoác dạ cũ dệt hình xương cá rõ ràng là do bậc cha chú để lại, toát ra một mùi kỳ quặc pha trộn giữa băng phiến và nấm mốc. Mùi kỳ quặc ấy dường như cứ phảng phất mãi tận đến hôm nay, khiến mỗi lần nhớ lại anh đều cảm thấy ngạc nhiên.

3

Về sau anh trở thành một nhà văn. Anh đăng tải rất nhiều tác phẩm, xuất bản không ít cuốn sách. Nhưng trước sau vẫn chưa từng viết ra một thiên truyện, càng chưa có một cuốn sách nào mang tên "A Tỷ". Anh mãi vẫn chưa viết.

Thế nhưng ý nghĩ về "A Tỷ" chưa từng biến mất, chẳng những không biến mất, mà còn theo năm tháng âm thầm phân chia tế bào, như một khối u ác tính, chỉ riêng anh tự biết. Đã bao lần anh trải giấy, cầm bút, muốn viết "A Tỷ", nhưng rốt cuộc ngay cả cái tựa đề cũng chẳng thể hạ xuống, tựa như một bệnh nhân đã xác định rõ căn nguyên bệnh tật, lại mãi không thể chấp nhận một cuộc phẫu thuật ngoại khoa để dứt khoát cắt bỏ khối u đã phình to tới mức không thể chịu nổi kia.

4

Có lẽ là vì không nỡ.

... Trong ký ức, luôn đọng lại khung cảnh ấy: Đi học về, ném chiếc cặp sách ở gian ngoài, định bước vào gian trong——để làm gì? Lấy thứ gì chăng? Không còn nhớ nổi, mà cũng chẳng cần phải nhớ——tóm lại, ngay khoảnh khắc chuyển bước từ gian ngoài vào gian trong, anh trông thấy A Tỷ và anh Đạt Dã mặt đối mặt, đều tựa vào chiếc tủ năm ngăn ở gian trong——chiếc tủ năm ngăn kiểu cũ ấy không cao lắm, anh Đạt Dã vừa vặn có thể gập một cánh tay gác lên mặt tủ——hai người họ lặng lẽ nhìn nhau, tựa như một bức tranh, hoặc như một thước phim điện ảnh, khiến tôi kinh ngạc, khiến tôi hiếu kỳ, cũng khiến tôi trải qua một nỗi chấn động khôn tả.

Dù tôi là một sự tồn tại bằng xương bằng thịt, bọn họ lại hoàn toàn chẳng đoái hoài gì đến tôi, tôi đối với họ dường như vô hình, đến khi tôi làm xong việc của mình, có lẽ là lấy xong món đồ gì đó, bước ra khỏi gian trong rồi ngoái đầu nhìn lại, bọn họ vẫn giữ nguyên tư thế ấy, lặng lẽ nhìn nhau.

Khi đó tôi vẫn còn là một học sinh tiểu học, nói cụ thể hơn là học sinh lớp sáu, sắp tốt nghiệp tiểu học, chuẩn bị thi vào cấp hai.

A Tỷ và anh Đạt Dã khi ấy là học sinh lớp mười hai, sắp tốt nghiệp trung học, bọn họ sắp sửa thi vào đại học.

5

Anh có ba người anh trai, nhưng chỉ có một người chị gái, ba người anh anh gọi là anh cả, anh hai, anh ba, còn chị gái vì không có ai để so sánh, nên gọi là A Tỷ.

A Tỷ lớn hơn anh tám tuổi. Rõ ràng, sau khi sinh A Tỷ, cha mẹ họ đã quyết định "STOP", nhưng thời đó chẳng có biện pháp tránh thai nào tiên tiến, về sau mẹ lại mang thai, xin được thuốc phá thai từ một thầy lang giang hồ, thành công bỏ đi một mụn con. Nào ngờ đến khi hoài thai anh, thứ thuốc ấy không còn công hiệu, đổi sang các loại thuốc khác cũng vô dụng, cứ hễ uống vào là chẳng bao lâu sau lại nôn thốc nôn tháo, cho đến khi nôn ra toàn nước chua, nước trong rồi nôn khan, theo lời mẹ thừa nhận sau này, lúc bất lực nhất, bà thậm chí còn tính trèo lên chiếc tủ năm ngăn rồi ra sức nhảy xuống để làm sảy thai, nhưng rốt cuộc đã không làm vậy, thế nên cuối cùng mới sinh ra anh.

6

Lên đến lớp chín, anh đã nảy ý định viết "A Tỷ", nhưng thuở ấy nếu có trải giấy múa bút, rốt cuộc thì có gì đáng để viết cơ chứ?

Viết về một ấn tượng tươi đẹp mà mờ ảo: Trên dòng sông quê hương, A Tỷ ngồi nhờ một chiếc thuyền mui ô đi phía trước, quỳ nghiêng trên ván thuyền, một cánh tay duỗi thẳng tắp, lòng bàn tay chống phẳng lên mặt ván, mái tóc ngắn ngang tai, mỉm cười nhìn về phía con thuyền bên này——lúc đó chắc anh đang nằm trong vòng tay mẹ, khi ấy anh còn chưa dứt sữa, còn chưa biết nói, thế nhưng tư thế ấy, nụ cười ấy của A Tỷ lại như được chụp lại, lưu giữ vĩnh viễn trên tấm phim âm bản nơi tâm hồn anh...

Viết về trò chơi giữa A Tỷ và mình ở nhà: A Tỷ bày một quầy bán nước trên ghế, độ chừng có bảy tám chiếc cốc thủy tinh, một chiếc đựng nước đường cát trắng, một chiếc đựng nước muối ăn, một chiếc đựng nước xì dầu, một chiếc đựng nước giấm, một chiếc đựng nước sôi để nguội pha mực xanh, một chiếc đựng nước sôi để nguội pha thuốc đỏ, một chiếc đựng nước sôi để nguội thuần túy... Chị dùng giấy vụn cắt thành những tờ tiền giấy, để anh đóng vai khách hàng, hết lần này đến lần khác tới mua nước của chị. Chẳng ngờ thứ anh thích mua về uống nhất lại là thứ nước màu xanh lam kia. Chị đã tăng giá mấy lần, vậy mà anh sẵn sàng dốc hết toàn bộ tiền giấy chỉ để mua riêng cốc đó. A Tỷ sợ anh uống vào sinh bệnh, không bán nữa, anh bèn nằng nặc đòi mua, rốt cuộc dĩ nhiên là cốc vỡ nước tràn, chẳng ai vui vẻ gì... Buổi tối, sau khi anh đi tiểu vào bô xong, A Tỷ lén bước tới quan sát, thấy nước tiểu không phải màu xanh, lúc này mới véo tai anh một cái rồi bỏ đi... Cũng chẳng qua chỉ là mấy chuyện này. Hoặc giả, thêm vào khoảnh khắc ấy giữa A Tỷ và anh Đạt Dã.

7

Anh Đạt Dã là một mỹ nam tử.

Anh Đạt Dã cao hơn A Tỷ đến nửa cái đầu, vầng trán anh rất rộng, rất sáng sủa, mái tóc rất dày, rất đen, mắt mũi miệng hình dáng ra sao không còn nhớ rõ, tóm lại nhìn tổng thể rất hài hòa, không tìm ra khuyết điểm nào.

A Tỷ có được coi là mỹ nữ không? Chẳng biết nữa. Chưa từng có ai cùng tôi tranh luận về vấn đề này. Nhưng A Tỷ ở thời thanh xuân quả thực tràn trề sức sống. A Tỷ da ngăm, gầy, trán hơi dô, đôi mắt lại to khác thường, to hơn mấy anh em trai chúng tôi, hơn nữa còn là mắt hai mí, khi ấy chị còn có hai bím tóc tết vừa dày vừa dài vừa đen vừa bóng, thế nên biệt danh gọi là "Bím Nhỏ", biệt danh này ngày nay nghe qua chẳng mấy tao nhã, bởi vì con người thời nay đầu óc lắt léo, đôi tai rất khéo từ những âm đọc chệch mà nghe ra một hoặc vài tầng ý nghĩa tầm thường hoặc bất thường, nhưng hồi đó người ta đều rất ngây thơ, ít nhất thì nhóm học sinh lớp mười hai tốt nghiệp của A Tỷ đều rất thuần khiết, mãi cho đến sau khi A Tỷ đỗ đại học, chị và các bạn đại học của mình cũng đều rất trong sáng. Lấy ví dụ, lúc ấy họ thích hát đủ loại dân ca Trung Quốc, giống như giới trẻ ngày nay thích hát nhạc thịnh hành Hồng Kông - Đài Loan vậy, trong đó có một bài dân ca Vân Nam tên là "Tiểu Ngoan Ngoan", tôi từng nghe bọn họ hát, hát một cách thản nhiên, vui vẻ và vang rền, nghe nhiều đến mức ngay cả tôi cũng biết hát, lại còn hát mãi cho tới tận khi vào trường cấp hai, hát vào tận trong lớp học; rất nhiều năm sau, có một ngày A Tỷ nói với tôi: "'Tiểu ngoan ngoan' chính là người tình đấy! Năm xưa bọn chị chẳng biết chút nào, nam nữ bạn học cứ thế cùng nhau hát thôi!"

A Tỷ đáng thương. Lúc chị cùng anh Đạt Dã liếc mắt đưa tình, vậy mà còn chưa hiểu được rằng hai người họ chính là "tiểu ngoan ngoan" của nhau.

Nhưng A Tỷ và anh Đạt Dã không hề lãng phí những năm tháng như hoa như ngọc ấy. Bọn họ đã tận hưởng mối tình đầu.

Đó là một ngày hè oi bức đến độ trời tối mịt rồi mà hơi nóng vẫn chưa tan, A Tỷ và anh Đạt Dã định từ nhà tôi đi đến công viên Bắc Hải chèo thuyền. Tôi nhất quyết đòi đi theo bằng được. Bọn họ nói đã hẹn với nhiều bạn cùng lớp rồi, cùng chèo thuyền với nhau. Tôi bảo thế thì có sao, nhiều người tôi cũng quen mặt mà. Họ lại bảo không đi xe buýt đâu, mà đi bộ luồn qua các con ngõ nhỏ. Tôi bảo chẳng hề gì, cứ đi theo anh chị là được. Chẳng hiểu vì sao rốt cuộc họ vẫn dung túng cho tôi. Tôi ngơ ngơ ngác ngác đi theo sau họ lên đường, họ quả nhiên đi bộ, và quả nhiên luồn qua các ngõ hẻm, đôi khi luồn hết ngõ lại ra một con đường lớn, rõ ràng đi dọc theo đường lớn tiện hơn nhiều, vậy mà họ vẫn cứ rẽ vào ngõ hẻm, đi vòng qua vòng lại, làm tôi chóng cả mặt. Hai người họ chỉ mải miết đi đằng trước, vừa đi vừa trò chuyện, bỏ rơi tôi lại tít phía sau, tôi nghĩ có một quãng thời gian dài họ hoàn toàn quên bẵng mất sự hiện diện của tôi. Thế nhưng khi rốt cuộc cũng tới trước cửa công viên Bắc Hải thì người ta đã bắt đầu dọn dẹp đóng cửa, không vào được nữa, bọn họ quay người lại trông thấy tôi, A Tỷ nói: "Em đi xe về nhà đi!" Anh Đạt Dã đưa cho tôi tiền vé xe. Chân tôi đã mỏi nhừ, vội vàng chạy đi bắt xe buýt. A Tỷ về đến nhà rất muộn, rất muộn. Tôi bị đánh thức bởi tiếng trách mắng của mẹ. A Tỷ đối đáp với lời trách móc của mẹ khá êm thấm, không nhớ rõ chị giải thích thế nào, tóm lại mẹ nhanh chóng nguôi giận. Rất lâu rất lâu về sau, tôi từng hỏi A Tỷ: "Đêm hôm đó rốt cuộc hai người lại đi đâu thế?" A Tỷ bảo: "Có đi đâu đâu, chỉ là anh ấy đưa chị về nhà." "Đưa chị về nhà mà tới tận nửa đêm?" "Đồ ngốc! Đương nhiên là đưa tới ngoài cổng viện, rồi lại quay ngược trở lại, đi tới tận công viên Bắc Hải, rồi lại đưa về... Sao đến chuyện này mà em cũng không hiểu thế!"

Anh Đạt Dã không phải tên là Đạt Dã, mà mang họ Đạt Dã, đây là một họ kép rất hiếm gặp, cho nên cha mẹ từng khẳng định anh Đạt Dã không phải người Hán, nhưng anh Đạt Dã nói có lẽ tổ tiên thì không phải, song từ đời ông nội anh trở đi, đã không còn coi bản thân có gì khác biệt với người Hán nữa rồi.

8

Anh Đạt Dã không chỉ tham gia vào công tác tuyển sinh của trường trung học, mà còn từng làm giám thị tại phòng thi tuyển sinh đại học, điều này càng làm cho anh thêm phần rạng rỡ trong mắt A Tỷ. Một hôm nọ, anh Đạt Dã nói với A Tỷ: "Ở phòng thi phát hiện ra học sinh phản động, viết khẩu hiệu phản động đấy!" Vừa nói, anh vừa lập tức móc từ túi áo ra một tờ "khẩu hiệu phản động" đã bị vò nhàu rồi lại vuốt phẳng, đưa cho A Tỷ xem, A Tỷ như đối diện với một con rắn độc đang thè lưỡi, không dám đưa tay ra đón lấy... Lúc đó anh cũng ở bên cạnh, lưu lại ấn tượng vô cùng sâu sắc. Rất lâu sau này khi hồi tưởng lại cảnh tượng ấy, anh mới ngộ ra rằng chắc chắn là anh Đạt Dã trước khi phải nộp tờ "khẩu hiệu phản động" lên bộ phận hữu quan theo đúng quy định, đã cố ý chạy đến bên A Tỷ để phô trương vị thế đặc thù và giá trị vững như bàn thạch của mình, thế nhưng ngẫm nghĩ kỹ lại, "tính hợp lý", tức là những chi tiết mang tính kỹ thuật của sự việc này lại khá khó chấp nhận, dẫu vậy đó đích thực là sự thật một trăm phần trăm——có lẽ, những ký ức kiểu này trái lại đã trở thành một trong những trở ngại khiến anh sau này không thể đặt bút viết "A Tỷ": anh biết rõ sự việc xảy ra như thế nào, nhưng lại không hiểu được ngọn nguồn căn nguyên tại sao nó lại như thế.

Thế nhưng, cứ nhất thiết phải viết ra ngọn nguồn căn nguyên hay sao? Những ngọn nguồn căn nguyên mà người ta đã viết ra, liệu có thật sự là ngọn nguồn căn nguyên chăng?

9

Nhớ là dưới tán cây hợp hoan trong sân viện, A Tỷ đã hạ quyết tâm.

Quyết tâm thi vào học viện nông nghiệp, học chuyên ngành cơ giới hóa nông nghiệp.

Động lực để hạ quyết tâm vô cùng đơn giản. Khi ấy có một bộ phim điện ảnh của Liên Xô——đất nước này giờ đã không còn nữa, quả thật khó mà tin nổi——tên là "Cuộc Sống Hạnh Phúc", kể về câu chuyện nông trang tập thể bên bờ sông Kuban, bộ phim ấy đã càn quét khắp Trung Quốc, ảnh hưởng tới cả một thế hệ người, trong cuốn tiểu thuyết dài đầu tay "Tuổi Trẻ Vạn Tuế" của nhà văn Vương Mông, từng viết về một trận phong ba bắt nguồn từ việc xem bộ phim này, về sau đạo diễn Hoàng Thục Cần chuyển thể "Tuổi Trẻ Vạn Tuế" thành phim điện ảnh, còn lồng ghép những thước phim trong bộ phim Liên Xô "Cuộc Sống Hạnh Phúc" năm xưa vào, tạo thành cấu trúc kịch trong kịch... Bộ phim ấy đã quay cuộc sống nông trang tập thể của Liên Xô khiến khán giả thời đó nhìn vào thực sự ngỡ như chốn thiên đường nơi hạ giới, mà điều để lại ấn tượng sâu sắc nhất cho A Tỷ chính là dáng vẻ oai phong hùng dũng của máy kéo, máy gặt đập liên hợp cùng các loại máy móc nông nghiệp khác trong phim, cùng với những người lái máy kéo khiến người ta phải ghen tị thèm muốn...

Một bộ phim quyết định cả một đời người. Kể từ khi thế giới có điện ảnh đến nay, đây đương nhiên không phải ví dụ đầu tiên, cũng chẳng phải ví dụ cuối cùng. Tại sao các nhà sử học điện ảnh không thu thập tư liệu về phương diện này, không tiến hành những nghiên cứu chuyên sâu và chuyên biệt về nó cơ chứ?

Anh nhớ rất rõ, A Tỷ dạo bước dưới cây hợp hoan, mặc một chiếc váy liền kiểu Nga may bằng vải kẻ ca-rô, hai mắt sáng ngời lấp lánh. Khi ấy ánh tà dương đang lặn về tây, vệt nắng tàn xiên qua những tán lá lông chim đã bắt đầu khép lại trên ngọn cây cao, những chùm hoa dạng sợi tơ màu đỏ kim tỏa ra hương thơm nồng nàn đặc biệt. A Tỷ vốn chẳng cần anh theo sát bên mình, vậy mà anh vẫn cứ vô duyên lượn qua lượn lại quanh A Tỷ. Bây giờ nhớ lại, A Tỷ trong kỳ nghỉ hè năm ấy đã lộ rõ vẻ bài xích, thậm chí chán ghét hành vi "cái đuôi bám đít" của anh. Có một hôm A Tỷ nằm ngửa ngang trên chiếc giường lớn của cha mẹ nhìn đăm đăm lên những vệt sáng gợn nước rung rinh trên trần nhà mà ngẩn người, anh cũng xán lại nằm ngửa ngang bên cạnh, chẳng vì điều gì cả, chỉ thuần túy là một thói quen, vậy mà khiến A Tỷ thoắt cái bật dậy, giậm chân kêu lên: "Em bao nhiêu tuổi rồi hả?!" Anh cụt hứng, nhưng vẫn hoàn toàn mờ mịt chẳng hiểu——bất kể anh bao nhiêu tuổi hay A Tỷ bao nhiêu tuổi, chẳng phải A Tỷ vĩnh viễn lớn hơn anh tám tuổi hay sao? Anh đã làm sai điều gì chứ?... Thế nhưng ngày hôm đó, dưới gốc cây hợp hoan, A Tỷ lúc đầu còn đang bực mình với anh, lại chợt quay người đối diện thẳng với anh, hai tay đặt lên vai anh, cất lời như đang thề thốt: "Chị sẽ học máy móc nông nghiệp!"

10

"Cuộc Sống Hạnh Phúc" là một bộ phim truyện hài kịch màu sắc rực rỡ tươi vui. Trong phim có nhiều ca khúc chèn, như "Phong Cảnh Bên Sông Kuban Thật Đẹp", "Trước Kia Như Thế, Bây Giờ Vẫn Như Thế", v.v., thế nhưng bài hát được truyền tụng rộng rãi nhất chính là "Hoa Dâu Rừng Nở", mãi cho đến năm 1981, khi nữ nhà văn Thẩm Dung đăng tiểu thuyết dài "Người Đến Tuổi Già" trên tạp chí "Thu Hoạch", các nhân vật trong đó vẫn còn đang hát ca khúc này.

"Cuộc Sống Hạnh Phúc" do đại đạo diễn nổi danh lẫy lừng thời bấy giờ là Pyryev làm đạo diễn, vợ ông là Ladynina đảm nhận vai nữ chính——một nữ chủ tịch nông trang xinh đẹp, sắc sảo và mạnh mẽ, hai vợ chồng họ là bậc thái đấu của dòng phim hài điện ảnh Liên Xô thời kỳ đó, chồng làm đạo diễn vợ đóng vai chính, hết bộ này tiếp nối bộ khác, bộ nào cũng gây tiếng vang lớn, liên tục gặt hái thành công. Bọn họ dĩ nhiên đều là những người từng đoạt giải thưởng Stalin.

Năm 1953, Stalin qua đời.

Năm 1956, Khrushchev, nhà lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Liên Xô khi ấy, đã đọc một bản báo cáo mật, tiến hành công kích dữ dội nhằm vào Stalin. Trong bản báo cáo mật đó, Khrushchev đã điểm đích danh bộ phim này của Pyryev, cáo buộc "Cuộc Sống Hạnh Phúc" tô hồng đời sống, là nịnh bợ Stalin, là một điển hình xấu xa đáng loại bỏ nhất của các tác phẩm văn nghệ.

Kể từ sau đó, Pyryev gặp vận xui, "Cuộc Sống Hạnh Phúc" bị cấm chiếu ở Liên Xô. Nhưng những người Trung Quốc bình thường làm sao có thể biết được những chuyện ấy? Thời điểm đó A Tỷ vẫn đang học chuyên ngành cơ giới nông nghiệp trong nỗi khát khao mà "Cuộc Sống Hạnh Phúc" đã khơi gợi, còn Vương Mông đang viết "Tuổi Trẻ Vạn Tuế", miêu tả bộ phim "Cuộc Sống Hạnh Phúc" với cái nhìn hoàn toàn tích cực, trên mảnh đất Trung Hoa vẫn vang vọng khúc hát trầm bổng thiết tha "Hoa dâu rừng nở bên bờ sông nhỏ trong đêm"...

Điện ảnh có số phận của điện ảnh.

Con người có số phận của con người.

Bộ phim đã chìm xuống rồi. Còn những người vì xem nó mà đưa ra những lựa chọn trọng đại trong đời, là chìm hay nổi, nó chẳng buồn bận tâm nữa.

11

Hơn ba mươi năm trước anh từng nói: "Tôi muốn viết một cuốn tiểu thuyết, tên là 'A Tỷ'."

Hơn ba mươi năm qua anh lại trước sau chưa từng viết. Cứ ngỡ sắp đặt bút rồi, nhưng trong lòng lại tự nhủ: đợi một chút, đợi thêm một chút nữa. Quả thực, anh không biết rốt cuộc mình đang chờ đợi điều gì.